1) روایت شده است که ابن ابوسعید مکاری [از روسای فرقه واقفیه، که در امامت امام کاظم ع توقف کردند و امامت امام رضا ع را نپذیرفتند] بر امام رضا ع وارد شد [در زمانی که هنوز هارون الرشید زنده بود و امام ع در مدینه بود] و گفت:
درب خانه‌ات را باز کرده‌ای و نشسته‌ای و برای مردم [علناً] فتوا می‌دهی! پدرت کسی نبود که چنین کند!
امام ع فرمود: از جانب هارون گزندی به من نخواهد رسید! سپس فرمودند: خدا نور دلت را خاموش کند و فقر را در خانه‌ات وارد نماید! وای بر تو! آیا ندانستی که خداوند متعال به مریم وحی کرد که در شکمت پیامبری داری و حضرت مریم س حضرت عیسی ع را به دنیا آورد؛ پس مریم از عیسی بود و عیسی از مریم؟! و همانا من از پدرم هستم و پدرم از من!
او گفت: می‌خواهم یک سوال از شما بپرسم!
فرمود: فکر نکنم که سخن مرا بپذیری چرا که تو از پیروان من نیستی! با این حال، بپرس!
گفت: شخصی در بستر مرگ افتاده و می‌گوید هریک از بردگان من که از قدیم صاحبش بوده‌ام از این پس آزاد است؛ و هرکه را از قدیم صاحبش نبوده‌ام، آزاد نمی‌کنم!
فرمود: وای بر تو! آیا این آیه را نخوانده‌ای که می‌فرماید «و ماه را برایش منزلگاه‌هایی مقدر کردیم تا اینکه همچون عُرجونِ [شاخه زرد، نازک و خمیده درخت خرما] قدیمی برگردد.» (یس/39) پس هرکس را که وی پیش از شش ماه قبل در اختیار داشته، مصداق «قدیم» است؛ و آنان را که پس از شش ماه مالک شده، قدیم نیست.
سپس او بلند شد و از نزد ایشان بیرون رفت؛ و فقر و بلا چنان بر او نازل شد که خدا می‌داند!
رجال الكشی، ص465
حَدَّثَنِی حَمْدَوَیهِ، قَالَ حَدَّثَنِی الْحَسَنُ بْنُ مُوسَی، قَالَ رَوَاهُ عَلِی بْنُ عُمَرَ الزَّیاتُ، عَنِ ابْنِ أَبِی سَعِیدٍ الْمُكَارِی، قَالَ، دَخَلَ عَلَی الرِّضَا (ع) فَقَالَ لَهُ فَتَحْتَ بَابَكَ وَ قَعَدْتَ لِلنَّاسِ تُفْتِیهِمْ وَ لَمْ یكُنْ أَبُوكَ یفْعَلُ هَذَا!
قَالَ، فَقَالَ: لَیسَ عَلَی مِنْ هَارُونَ بَأْسٌ، وَ قَالَ لَهُ: أَطْفَأَ اللَّهُ نُورَ قَلْبِكَ وَ أَدْخَلَ الْفَقْرَ بَیتَكَ! وَیلَكَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی مَرْیمَ أَنَّ فِی بَطْنِكِ نَبِیاً فَوَلَدَتْ مَرْیمُ عِیسَی (ع) فَمَرْیمُ مِنْ عِیسَی وَ عِیسَی مِنْ مَرْیمَ، وَ أَنَا مِنْ أَبِی وَ أَبِی مِنِّی،
قَالَ، فَقَالَ لَهُ أَسْأَلُكَ عَنْ مَسْأَلَةٍ
فَقَالَ لَهُ: مَا إِخَالُكَ تَسْمَعُ مِنِّی وَ لَسْتَ مِنْ غَنَمِی، سَلْ!
قَالَ: فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ فَقَالَ مَا مَلَكْتُهُ قَدِیماً فَهُوَ حُرٌّ وَ مَا لَمْ یمْلِكْهُ بِقَدِیمٍ فَلَیسَ بِحُرٍّ
فَقَالَ وَیلَكَ أَ مَا تَقْرَأُ هَذِهِ الْآیةَ «وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّی عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ»، فَمَا مَلَكَ الرَّجُلُ قَبْلَ السِّتَّةِ الْأَشْهُرِ فَهُوَ قَدِیمٌ، وَ مَا مَلَكَ بَعْدَ السِّتَّةِ الْأَشْهُرِ فَلَیسَ بِقَدِیمٍ، قَالَ، فَقَامَ فَخَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ فَنَزَلَ بِهِ مِنَ الْفَقْرِ وَ الْبَلَاءِ مَا اللَّهُ بِهِ عَلِیمٌ.
این روایت با اسناد دیگر و با اندک تفاوتی در عبارات در الكافی، ج6، ص195؛ تفسیر القمی، ج2، ص215؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص162؛ تهذیب الأحكام، ج8، ص231؛ مجمع‌البیان، ج8، ص664۱ و اثبات الوصیة، ص206۲ نیز روایت شده است.
شبیه چنین حکم کردنی (که بر اساس این است که زمانی که عرجون کاملا به لحاظ خمیدگی و باریک شدن شبیه هلال ماه می‌شود، شش ماه بعد از آن است که خرمایش را چیده باشند) برای امیرالمومنین ع (المقنعة، ص564؛ مناقب آل أبی طالب ع، ج2، ص382۳؛ الإرشاد، ج1، ص221۴) و امام کاظم ع (مناقب آل أبی طالب ع، ج4، ص292۵) نیز روایت شده است.
2) امام سجاد ع هنگامی که نگاه ایشان به هلال ماه می‌افتاد، چنین به درگاه خداوند دعا می‌کردند:
ای موجود فرمانبردار، ای كوشنده گرم‌پوی، ای آینده و رونده در منازلی كه خداوندت مقرر داشته، ای كارگزار خداوندی بر سپهر، ایمان آوردم به آن خداوندی كه تاریكیها را به فروغ تو روشن ساخت و سایههای مبهم را به پرتو تو پدیدار كرد و تو را آیتی از آیات عرصه فرمانروایی و نشانی از نشانههای قدرت خویش گردانید و به افزودن و كاستن و بر آمدن و فرو شدن و درخشندگی و تیرگی، در فرمان خود گرفت و در همه این احوال مطیع فرمان او بودهای و شتابان به اراده او در تكاپو.
منزه است ذات پروردگار، شگفتا كه در كار تو چه تدبیرها كرده و در آفرینشت چه لطافتها به كار داشته. تو را كلید ماه نو قرار داد كه در آن كارهای نو خواهد بود.
پس، از آن خداوند كه پروردگار من است و پروردگار تو، آفریننده من است و آفریننده تو، تقدیر كننده سرنوشت من است و تقدیر كننده سرنوشت تو، صورتگر نقش من است و صورتگر نقش تو، می‌خواهم كه بر محمد و خاندانش درود بفرستد و تو را هلال بركت گرداند، بركتی كه با گذشت روزگار از میان نرود. تو را هلال پاكی و پاكیزگی سازد، آن پاكی كه لوث گناهانش نیالاید. تو را هلال ایمنی از آفات و سلامت از سیئات گرداند، هلال نیكبختی كه در آن شوربختی و بداختری راه نیابد، هلال فرخندگی كه در آن از رنج و بلا نشانی نباشد، هلال آسودگی كه از محنت بر كنار بود، هلال نیكی كه بدی با آن نیامیزد، هلال ایمنی و ایمان و نعمت و احسان و سلامت و اسلام.
بار خدایا، بر محمد و خاندانش درود بفرست و ما را در شمار خشنودترین كسان قرار ده كه این هلال بر آنان طلوع میكند و منزّهترین كسان كه به این هلال نگریستهاند و نیكبختترین كسان كه در این ماه تو را میپرستند، ما را در این ماه توفیق توبه عنایت كن و از گناه در امان دار و از ارتكاب معاصی خود حفظ فرمای.
ای خداوند، ما را در این ماه به سپاس نعمت خود برگمار و جامه عافیت بر ما بپوشان و تا نعمت خویش بر ما تمام كنی ما را بر آن دار كه در طاعت تو به حد كمال بكوشیم، كه تو بخشنده نعمتهایی و تو ستودهای. و درود خدا بر محمد و خاندان طیبین و طاهرین او.
الصحیفة السجادیة، دعاء 43، ترجمه آیتی (ص208-209)
وَ كَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَیهِ السَّلَامُ إِذَا نَظَرَ إِلَی الْهِلَالِ:
أَیهَا الْخَلْقُ الْمُطِیعُ، الدَّائِبُ السَّرِیعُ، الْمُتَرَدِّدُ فِی مَنَازِلِ التَّقْدِیرِ، الْمُتَصَرِّفُ فِی فَلَكِ التَّدْبِیرِ.
آمَنْتُ بِمَنْ نَوَّرَ بِكَ الظُّلَمَ، وَ أَوْضَحَ بِكَ الْبُهَمَ، وَ جَعَلَكَ آیةً مِنْ آیاتِ مُلْكِهِ، وَ عَلَامَةً مِنْ عَلَامَاتِ سُلْطَانِهِ، وَ امْتَهَنَكَ بِالزِّیادَةِ وَ النُّقْصَانِ، وَ الطُّلُوعِ وَ الْأُفُولِ، وَ الْإِنَارَةِ وَ الْكُسُوفِ، فِی كُلِّ ذَلِكَ أَنْتَ لَهُ مُطِیعٌ، وَ إِلَی إِرَادَتِهِ سَرِیعٌ
سُبْحَانَهُ مَا أَعْجَبَ مَا دَبَّرَ فِی أَمْرِكَ! وَ أَلْطَفَ مَا صَنَعَ فِی شَأْنِكَ! جَعَلَكَ مِفْتَاحَ شَهْرٍ حَادِثٍ لِأَمْرٍ حَادِثٍ
فَأَسْأَلُ اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّكَ، وَ خَالِقِی وَ خَالِقَكَ، وَ مُقَدِّرِی وَ مُقَدِّرَكَ، وَ مُصَوِّرِی وَ مُصَوِّرَكَ: أَنْ یصَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ أَنْ یجْعَلَكَ هِلَالَ بَرَكَةٍ لَا تَمْحَقُهَا الْأَیامُ، وَ طَهَارَةٍ لَا تُدَنِّسُهَا الْآثَامُ هِلَالَ أَمْنٍ مِنَ الْآفَاتِ، وَ سَلَامَةٍ مِنَ السَّیئَاتِ، هِلَالَ سَعْدٍ لَا نَحْسَ فِیهِ، وَ یمْنٍ لَا نَكَدَ مَعَهُ، وَ یسْرٍ لَا یمَازِجُهُ عُسْرٌ، وَ خَیرٍ لَا یشُوبُهُ شَرٌّ، هِلَالَ أَمْنٍ وَ إِیمَانٍ وَ نِعْمَةٍ وَ إِحْسَانٍ وَ سَلَامَةٍ وَ إِسْلَامٍ.
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اجْعَلْنَا مِنْ أَرْضَی مَنْ طَلَعَ عَلَیهِ، وَ أَزْكَی مَنْ نَظَرَ إِلَیهِ، وَ أَسْعَدَ مَنْ تَعَبَّدَ لَكَ فِیهِ، وَ وَفِّقْنَا فِیهِ لِلتَّوْبَةِ، وَ اعْصِمْنَا فِیهِ مِنَ الْحَوْبَةِ، وَ احْفَظْنَا فِیهِ مِنْ مُبَاشَرَةِ مَعْصِیتِكَ وَ أَوْزِعْنَا فِیهِ شُكْرَ نِعْمَتِكَ، وَ أَلْبِسْنَا فِیهِ جُنَنَ الْعَافِیةِ، وَ أَتْمِمْ عَلَینَا بِاسْتِكْمَالِ طَاعَتِكَ فِیهِ الْمِنَّةَ، إِنَّكَ الْمَنَّانُ الْحَمِیدُ، وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیبِینَ الطَّاهِرِینَ.