سوره هود - آیه 74

1) «فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهيمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْرى‏ يُجادِلُنا في‏ قَوْمِ لُوطٍ»

مقصد اصلی این فرشتگان - چنانکه در آیه 70 گذشت – قوم لوط بود. با این حال، قرآن کریم به جای اینکه مستقیم سراغ داستان قوم لوط برود، با این طول و تفصیل درباره ورود فرشتگان خدا بر حضرت ابراهیم ع و پذیرایی وی از آنان و نگران شدن از برخوردار آنان و بشارتی که برای حضرت ابراهیم ع آوردند و واکنشی که زن حضرت ابراهیم ع نشان داد و گفتگویی که بین او و فرشتگان درگرفت و سپس واکنشی که حضرت ابراهیم ع به ماموریت اصلی فرشتگان الهی (عذاب قوم لوط) نشان داد، پرداخت.

‌چه بسا می‌خواهد بفهماند که خداوند بین مومن (مرد باشد یا زن، پیامبر اولواالعزم باشد یا خانه‌دار، ...) با غیرمومن چه اندازه فرق می گذارد. از طرفی باکی ندارد که شهرهایی را ویران کند و از طرف دیگر تحمل لحظه‌ای نگرانی مومن را ندارد و حتی پاسخگویی به دغدغه‌های یک مومن درباب عذابی که بر غیرمومنان می‌فرستاد، نیز برایش اهمیت دارد.

نکته تخصصی انسان‌شناسی

خداوند انسان را آفرید بدین جهت که وی با ایمان و عمل خود تا مقام خلیفة‌اللهی بالا رود و از فرشتگان هم برتر شود (بقره/30-32). از این جهت بود که بنی‌آدم را کرامت بخشید و بر اغلب مخلوقات خویش برتری داد (اسراء/70)^۱. واضح است که منشأ این برتری، آن حقیقت عظیمی است که خداوند از آن به «روح» تعبیر کرده و زمانی فرشتگان خویش را امر به سجده بر آدم کرد که روح را در کالبد آدم دمید. (حجر/29؛ ص/27).^۲ به تعبیر دیگر، اگر انسان صرفاً موجودی همچون سایر موجودات طبیعی و حیوانات - که افق وجودیِ آنها در افقِ خاک و عناصر مادی است - قلمداد شود، ارزش و کرامت ویژه‌ای ندارد؛ و ابلیس هم وقتی بر آدم سجده نکرد، دلیلش را این قرار داد که من به موجودی که از همین عناصر مادیِ موجود در خاک و آب (گِل) آفریدی سجده نمی‌کنم (حجر/33^۳؛ اسراء/61^۴) و اشکال سخن او این بود که آدم را بدون «دمیده شدن روح در او» در نظر گرفت؛ و اگر واقعا آدم همان بود که او می گفت، حق داشت؛ چرا که اگر همانند سایر موجودات عالم طبیعت، صرفاً از عناصر خاک و آب آفریده شده باشد، چه برتری‌ای بر دیگران خواهد داشت؟

اینها نشان می‌دهد که انسان، از آن جهت که انسان است، کرامت دارد؛ اما تعبیر «از آن جهت که انسان است» معنایش این نیست که «از آن جهت که پوست و گوشت و استخوان دارد»، یا «از این جهت که شهوت و میل دارد»، یا ... . بلکه «از آن جهت که انسان است» یعنی از همان جهتی که او را بر سایر موجودات کرامت بخشیده، یعنی از جهت ظرفیت خاص الهی‌ای که در او نهاده شده است.

بدین جهت است که:

از طرفی، اگر کسی (مانند حضرت ابراهیم ع و همسرش) در مسیر الهی قرار گرفت، بزرگترین فرشتگان الهی با آنان همنشین می‌شوند و در پیشگاه عظمت آنان زانو می‌زنند؛ و وجود حتی یک فرد از این گونه انسانهای واقعا انسان، در میان جماعت انسان‌نما کافی است که – مادامی که او در میان آنهاست - عذابی بر آنان نازل نشود و کسی مثل حضرت ابراهیم ع به خود حق بدهد که با خدا درباره عذاب نکردن آنان محاجه کند (حدیث2)؛

و از طرف دیگر، وقتی این انسان با غوطه‌ور شدن در شهوات و رذایل و به بهانه آزادی، به «انسانیت و کرامت خویش» پشت پا زد، گرفتار شدنِ فوج فوج آنان به قهر و غضب الهی، و نابودی و هلاکتِ خیل عظیم آنها، ذره‌ای اهمیت ندارد.

پس، از این جمله که «انسان از آن جهت که انسان است کرامت و حقوق ویژه‌ای دارد» منطقا فقط حقوق متعالی و خاص انسان نتیجه می‌شود، نه اجازه انجام هرگونه عمل حیوانی و شهوانی! و عجیب اینجاست که مدافعان رفتارهای هم‌جنس‌گرایانه برای دفاع از این عمل وقیحانه شهوانی، به اینکه «تمام انسانها از حقوق و کرامت انساني برابر برخوردارند» (نراقی، مقاله قرآن و مسأله حقوق اقليتهاي جنسي) تمسک می‌کنند! بله، انسانها «از آن جهت که انسان‌اند» حقوق و کرامت برابر دارند؛ نه «از آن جهت که شهوت دارند و شبیه حیوان‌اند». اگر صرف برخورداری از شهوت و برخورداری از آزادی (= توان إعمال شهوت به دلخواه) معیار کرامت بود، همه حیوانات هم با انسانها برابر بودند و هیچ انسانی بر هیچ حیوانی برتری نداشت و دیگر سخن از «حقوق بشر» به عنوان یک حق ویژه، که به کرامت انسان برگردد بی‌معنا بود.

اینجاست که باید گفت دفاع از حق هم‌جنس‌گرایی به بهانه حقوق بشر و کرامت انسان، مصداق بارز «بر سر شاخه نشستن و بن بریدن» است.

۲) «فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهيمَ الرَّوْعُ …‏ يُجادِلُنا في‏ قَوْمِ لُوطٍ»

هنگامی که ترس ابراهیم زایل شد … بحث و جدال درباره قوم لوط را آغاز کرد.

پس،

الف. آرامش روحى، زمينه‏ى توجّه به همنوعان است. (تفسير نور، ج‏۴، ص۹۴)

ب. به هنگام هيجان، موضع‏گيرى نكنيم. (تفسير نور، ج‏۴، ص۹۴)

ج. کسی که دچار ترس شده باشد، اولویت اول خودش است، نه دیگران.

د. …

۳) «فَلَمَّا … جاءَتْهُ الْبُشْرى‏ يُجادِلُنا في‏ قَوْمِ لُوطٍ»

هنگامی که … به ابراهیم بشارتی داده شد، بحث و جدال درباره قوم لوط را آغاز کرد.

پس:

الف. بشارت به نعمت، ما را از سرنوشت ديگران غافل نسازد. (تفسير نور، ج‏۴، ص۹۴)

ب. انبيا به فكر افراد زير دست خود هستند. (تفسير نور، ج‏۴، ص۹۴)

نکته روانشناختی

ج. وقتی به کسی بشارت و امتیازی می‌دهند، می‌فهمد که مورد توجه است، پس درخواست‌های جدید مطرح می‌کند.

د. …

۴) «… إِبْراهيمَ …‏ يُجادِلُنا في‏ قَوْمِ لُوطٍ»

محبت به انسان‌های دیگر – حتی اگر گناهکار باشند – در پیامبران الهی بقدری زیاد است، که پیامبر اولوالعزمی همچون حضرت ابراهیم ع با فرشتگان خدا – بلکه با خود خدا (چون ضمیر «نا: ما» به کار برد) – بحث می‌کند که عذاب را از آنها عقب بیندازد!

البته واضح است که دغدغه ایشان برای به عقب انداختن عذاب، به هیچ عنوان به معنای توجیه ویا دفاع از عمل بی‌شرمانه آنان نیست؛ بهترین شاهدش هم اینکه در روایات،‌ این مجادله به این صورت ذکر شده که حضرت ابراهیم احتمال وجود تعدادی مومن در میان آن قوم را می‌دهد و به خاطر وجود آنهاست که از خدا می‌خواهد عذاب را از آن قوم بردارد (که شبیه این در تورات هم آمده: سفر پیدایش، فصل ۱۸)^۵ یعنی بهانه وی، وجود برخی افراد مومن – یعنی کسانی که اهل این کار نیستند – در آن جامعه است.

۵) «… إِبْراهيمَ …‏ يُجادِلُنا في‏ قَوْمِ لُوطٍ»

تنها به فكر قوم و طايفه‏ى خويش نباشيم. (تفسير نور، ج‏۴، ص۹۴)

۶) «يُجادِلُنا في‏ قَوْمِ لُوطٍ»

چرا با اینکه حضرت ابراهیم ع درباره قوم لوط با فرشتگا ن– و نه با خود خداوند – بحث و جدل کرد، خداوند تعبیر «یجادلنا: با ما مجادله می‌کند» به کار برد؟

الف. چون مخالفت با انجام ماموریت عده‌ای، مخالفت با آن که آنان را به ماموریت فرستاده محسوب می‌شود؛ و آنان مامور از طرف خداوند بودند.

ب. فرشتگان مظهر اراده و فعل خداوندند؛ پس بحث و جدال با آنها مصداق بحث و جدال با خداوند است.

نکته عرفانی

تعبیر این آیه مویدی است بر مضمون روایت معروف «قرب نوافل»، که در آن خداوند می‌فرماید بنده‌ای که در مسیر خدا پیش رود به حدی می‌رسد که خداوند چشم و گوش و دست او می‌شود (علل الشرائع، ج‏۱، ص۱۲)^۶؛ و نیز مویدی است بر روایاتی که امیرالمومنین ع (ویا هریک از چهارده معصوم ع) ‌را دست خدا، وجه خدا و … معرفی می‌کنند. (بصائر الدرجات، ج‏۱، ص۶۱-۶۶)^۷

ج. …

۷) «يُجادِلُنا في‏ قَوْمِ لُوطٍ»

مصداق این بحث و جدالی که حضرت ابراهیم ع کرد چه بود؟

الف. محور اصلی مجادله، بحث بر سر برداشتن عذاب از قوم لوط بوده است؛ و این مطلبی است که نه‌تنها در روایات شیعه (حدیث۲) و ‌نقل‌های اهل سنت از صحابه و تابعین (مثلا ابن‌عباس و سعید بن جبیر و قتاده، به نقل از الدر المنثور ، ج‏۳، ص۳۴۲؛ و یا حذیفه، به نقل از البحر المحيط، ج‏۶، ص۱۸۵) آمده، بلکه شبیه این داستان در تورات هم آمده است (سفر پیدایش، فصل۱۸) و اغلب مفسران شیعه و سنی نیز همین نظر را ترجیح داده‌اند (مثلا: مجمع البيان، ج‏۵، ص۲۷۵؛ الميزان، ج‏۱۰، ص۳۲۶؛ البحر المحيط، ج‏۶، ص۱۸۵)

ب. منظور از مجادله، پرسش و پاسخهایی است که حضرت ابراهیم ع درباره عذاب آنان می‌پرسید مانند اینکه چه چیزی موجب شده که عذاب استیصال به سراغ آنان بیاید؛ یا اینکه آیا واقعا قصد عذاب دارید یا صرفا برای تهدید و ترساندن آنها سراغشان می‌روید؛ یا اینکه چگونه همه آنان را یکجا هلاک می‌کنید و مومنان را چگونه نجات می‌دهید؛ در واقع چون پرسش‌های فراوانی کرد تعبیر «مجادله» برایش به کار برده شد. (جبائی، به نقل از مجمع البيان، ج‏۵، ص۲۷۵)

ج. شايد مجادله‏ى حضرت ابراهيم عليه السلام همان باشد كه در سوره‏ى عنكبوت، آيه ۳۱ آمده است كه او به فرشتگان گفت: چگونه منطقه را زير و رو مى‏كنيد درحالى كه حضرت لوط عليه السلام پيامبر خدا، در ميان آنهاست. آنها جواب دادند: ما به‏احوال آنان شناخت كامل داريم و لوط و يارانش را نجات مى‏دهيم. (تفسير نور، ج‏۴، ص۹۴)

د. ...