سوره قریش - آیه 1

لِايلافِ

درباره اصل ماده «ألف» تقریبا یک اتفاق نظری وجود دارد که بر یک نحوه کنار هم قرار گرفتن و پیوستگی دلالت دارد: ابن فارس بر این باور است که اصل این ماده دلالت دارد بر انضمام چیزی به چیز دیگر یا به اشیای فراوان (معجم المقاييس اللغة، ج‏1، ص131^۱). راغب و مرحوم مصطفوی هم آن را کنار هم قرار گرفتن (اجتماع) ای می‌دانند که همراه با التیام و آسودگی باشد (مفردات ألفاظ القرآن، ص81^۲) و حسن جبل هم اصل معنای آن را جمع شدن متفرقاتی می‌داند که یا از یک جنس باشند یا یک نحوه قبول و پذیرشی بین آنها برقرار باشد (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۱۹۶۸^۳). و مرحوم طبرسی هم ایلاف را به معنای ایجاد الفتی دانشته که با حسن تدبیر و نرمش انجام می‌شود و از این جهت نزدیک به کلمه «ایناس» (انس برقرار کردن) و نقطه مقابل «ایحاش» ایجاد وحشت و دور کردن) است و یک معنای ایجاد ملازمت همراهی‌ای است که با سکون و آرامش نفس به آن چیز جدید همراه شود (مجمع البيان، ج‏10، ص828^۴).

این ماده در خصوص اولین حرف از حروف الفبا (الف) به کار رفته است؛ که شاید وجه آن این باشد که حرف الف زمانی به عنوان یک حرف از حروف الفبا شناخته می‌شود که حروف بعدی‌ای هم به آن منضم شود.

همچنین این ماده به همین صورت «ألف» در معنای عدد هزار به کار رفته است که مرحوم مصطفوی ضمن اینکه اذعان دارد که این کلمه (الف به معنای هزار) چه‌بسا از زبانهای عبری و آرامی به عربی منتقل شده باشد بیان می‌دارد که شاید وجه تسمیه هزار به «ألف» همین باشد که عددی است که بین دهها و صدها جمع کرده است (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏1، ص107^۵) و راغب وجه تسمیه‌اش را این می‌داند که در آن چهار مرتبه اصلی‌ اعداد (یکان و دهگان و صدگان و هزارگان) در آن جمع شده است و هرچه بعد از آن است تکرار آنهاست [تا چند قرن قبل بالاترین عددی که اسم مستقل داشت هزار بود و مثلا عدد میلیون را به صورت هزارهزار تعبیر می‌کردند] (مفردات ألفاظ القرآن، ص82^۶).

در قرآن کریم کلمه «ألف» (به معنای هزار) هم به صورت مفرد به کار رفته است «فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً» (عنکبوت/۱۴)، «يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ» (بقره/۹۶) و هم به صورت مثنی «إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ» (انفال/۶۶) و هم جمع، و جمع مکسر آن به هم صورت «آلاف»، یعنی جمع قلت (یعنی جمعی که تعداد آن بین سه تا ۱۰ تاست): «يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلينَ ... يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمينَ» (آل عمران/125) و هم به صورت «ألوف»، یعنی جمع کثرت: «الَّذينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ» (بقره/۲۴۳) (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏1، ص107^۷).

این ماده در حالت ثلاثی مجرد به صورت «أَلِفَ يَأْلَفُ إلْفًا» است که چنانکه در اختلاف قراءات اشاره شد در قراءات غیر معروف در خصوص همین دو آیه اول سوره قریش وجود دارد؛‌ و کلمه «الفت» از این ماده - که در فارسی هم رایج است – مصدر باب افتعال آن است (معجم المقاييس اللغة، ج‏1، ص131^۸)؛

اما در قراءات معروف این ماده عمدتا در قرآن کریم در باب افعال به کار رفته است: «إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُم» (آل عمران/۱۰۳)، «وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَميعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ» (انفال/63)، «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجي‏ سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً» (نور/۴۳) «لِإيلافِ قُرَيْشٍ؛ إيلافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّيْفِ» (قریش/۱-۲) در خصوص کاربرد آن در باب افعال گفته‌اند که در این باب نظر اصلی به نسبت فعل به فاعل و سپس به مفعول است برخلاف صیغه تفعیل که در آن نگاه اصلی به مفعول است. پس در تعبیر «ایلاف» تاکید بر ایجاد الفت و اظهار آن است و در تألیف تأکید بر تحقق دادن ائتلاف و واقع کردن آن در خارج؛ به تعبیر دیگر در ایلاف نگاه به جهت صدور الفت است و در تألیف نگاه به جهت وقوع الفت (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏1، ص108^۹) و به صورت اسم مفعول هم باز در همین باب به کار رفته است: «وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» (توبه/۶۰) که راغب توضیح داده است که کلمه «الْمُؤَلَّف» آنجایی به کار می‌رود که اجزایی مختلفی در یک نظم و ترتیب درستی کنار هم قرار گیرد یعنی آنچه مقدم باید باشد مقدم و آنچه موخر باید باشد موخر قرار گیرد و در همین آیه یعنی با تفقد کردن از افراد قلبهای آنها را در جایی که شایسته است قرار دهیم (مفردات ألفاظ القرآن، ص81^۱۰). وی همچنین خاطر نشان می‌سازد که گاه بردن این ماده به باب افعال از با معنای «هزار» است یعنی مثلا وقتی کسی درهم‌هایش به هزار تا می‌رسد می‌گوید «:آلفت الدراهم» (مفردات ألفاظ القرآن، ص82^۱۱).

ماده «ألف» و مشتقات آن ۲۲ بار در قرآن کریم به کار رفته است.

لِإِيلافِ قُرَيْشٍ

به لحاظ نحوی درباره اینکه «ل» کدام لام است و عبارت «لِإِيلافِ قُرَيْشٍ» چه جایگاهی دارد تحلیل‌های متنوعی ارائه شده است:

الف. متعلق به سوره فیل است؛ آنگاه آن را برخی به «فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ» (فیل/۵) دانسته‌اند برخی متعلق به «أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفيلِ» (فیل/۱). آنگاه درباره اینکه معنای لام چیست گفته‌اند؛

الف.۱. لام تعلیل است؛ یعنی با اصحاب فیل چنان کردیم به خاطر الفت دادن به قریش (اخفش و زجاج و فراء، به نقل از مجمع البيان، ج‏10، ص828^۱۲).

الف.۲. لام غایت است؛ که صرفا به ثمره مترتب بر کار اشاره دارد نه تعلیل ماجرا، شبیه لام در «فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَنا» (قصص/۸). (ابوعلی فارسی، به نقل از مجمع البيان، ج‏10، ص828^۱۳).

ب. متعلق به خود همین سوره است؛ آنگاه:

ب.۱. لام تعلیل است و متعلق است به «فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَيْتِ» در همین سوره یعنی برای اینکه عبادتتان را از باب شکر این نعمت قرار دهید (خلیل و سیبویه، به نقل از مجمع البيان، ج‏10، ص82۹^۱۴) و در واقع تقدیم و تأخیری در کلام رخ داده است (إعراب القراءات السبع (ابن خالویه) ص546^۱۵)؛ و خلیل در قبال این اشکال هم که چگونه فعلی که بعد از حرف «ف» آمده می تواند بر قبلش عمل کند گفته است که چون «ف» فاء‌زائده است نه فاء عطف، لذا عمل کردن در ماقبلش مشکلی ندارد (الجامع لأحكام القرآن (قرطبی)، ج‏21، ص201^۱۶).

ب.۲. لام تعجب است و معنایش این است که چقدر عجیب است الفت دادن خداوند قریش را؛ چرا که آنان در بلادی لم‌یزرع بودند و دو سفر نابستانی و زمستانی داشتند و برایشان زندگی سخت بود اما خداوند کاری کرد که کاروانها رو به سوی آنها بیاورند و از آن دو سفر بی‌نیاز شوند (إعراب القراءات السبع (ابن خالویه) ص546^۱۷). و قرطبی این قول را به کسائی و اخفش نسبت داده است (الجامع لأحكام القرآن، ج‏21، ص201^۱۸).

ج. لام به معنای «إلی» است، یعنی یعنی از نعمتی به سوی نعمت دیگر (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۱۹۶۸)؛ یعنی بعد از نعمت دفع اصحاب فیل، خداوند با ایجاد امکان سفرهای تاسبتانی و زمستانی نعمتی به نعمت قبلی آنان اضافه کرد (فراء، به نقل از مجمع البيان، ج‏10، ص829^۱۹).

د. بر اساس برخی قراءاتی که اشاره شد می‌تواند لام امر باشد.

قُرَيْشٍ

درباره ماده «قرش» اتفاق نظر هست که بر یک نحوه جمع شدن دلالت دارد. ابن فارس اصل این ماده را به معنای جمع و تجمع دانسته (معجم المقاييس اللغة، ج‏5، ص70) و حسن جبل هم معنای محوری آن را جمع کردن امور پراکنده در یک عرصه یا درون یک چیز توخالی دانسته است؛ خصوصا که این کلمه برای یک حیوان دریایی هم به کار می‌رود که گفته‌اند همه حیواناتی که در مسیرش هست را می‌بلعد (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۱۷۶۷).

کلمه قریش هم اسم قبیله‌ای بوده که نسب آنها به نضر بن کنانه می‌رسد که جد دوازدهم پیامبر اکرم ص است و ظاهرا جمعیت یافتن آنها در زمان فهر بن مالک بن نضر (یعنی جد دهم پیامبر ص) بارز شده است که بعدها قبایل متکثری از دل آن بیرون آمد و ظاهرا همگی در مکه جمع بودند (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏9، ص238^۲۰).

درباره وجه تسمیه آنها اقوال متعددی مطرح شده است. آن طور صاحب نهایة الارب این را قول اغلب نسب‌نگاران می‌داند اسم جد اصلی آنها قریش و همان فهر بن مالک بن نضر بوده است؛ البته اختلاف است که آیا قریش اسم وی بوده، یا اسمی که بر فرزندان وی گذاشته بودند یا لقب وی وهرچند از مبرد هم نقل شده که اساسا این اسم قصی بن کلاب بوده است؛ درباره وجه تسمیه آن شخص به قریش هم از ابن عباس نقل شده که در دریا ماهی عظیم‌الجثه‌ای به نام قریش به کشتی آنها حمله می‌کند و وی با تیری او را از پا درمی‌آورد و با خود به مکه می‌آورد،

و نیز گفته‌اند از باب این بوده که قریش بر سایر قبایل چیره شده همان طور که این ماهی بر سایر ماهیان چیره می‌شد؛

و گفته‌اند از همان «تقریش» گرفته شده که به معنای تجمیع است؛ و چون بعد از پراکنده شدنشان دوباره جمع شدند چنین نامیده شدند؛ و گفته‌اند از تقاریش که به معنای تجرات است گرفته شده.

همچنین دو دسته در قریش داریم: ‌قریش بطاح که فرزندان قصی بن کلاب و کعب بن لوی‌اند و قریش ظواهر که سایر قبایل قریش‌اند؛ ‌و قریش در زمان رسول الله ص قبایل فراوانی شده بودند که عبارتند از: بنی لوي بن غالب، بنی عامر بن لوي، بنی عدي بن كعب بن لوي، بنی سهم بن عمرو بن هصيص بن كعب بن لوي، بنی جميح، بنی مخزوم، بنی تيم بن مرة، بنی زهرة بن كلاب، بنی أسد بن عبد العزي، بنی عبد الدار، بنی نوفل، بنی المطلب، بنی أمية و بنی هاشم (نهاية الأرب في معرفة أنساب العرب، ج۱، ص398^۲۱).

ماده «قرش» تنها همین یکبار در قرآن کریم به کار رفته است.