📌 فهرست دسترسی سریع (حدیث):
الف. ناظر به هر سه دسته مذکور در آیه
۱) ذیل آیه ۱ حدیثی (شماره۱۱) از امام باقر ع در تفسیر این آيات گذشت که حضرت درباره چگونگی وقوع سه‌طلاقه هم توضیحاتی دادند و سپس فرمودند:
سپس اگر بعد از اینکه به وی رجوع کرد، آن یکبار طلاق باقی مانده را نیز انجام بدهد، آن زن برای عِدّه سه‌بار پاک‌شدن را مدّنظر قرار میدهد که همان سه‌بار عادت ماهیانه است؛ و اگر حیض نشود، [عده‌اش] سه ماه است، و اگر باردار باشد، هرگاه که وضع حمل کرد، زمانش به اتمام خواهد رسید؛ و این همان سخنی است که فرمودند: «و از زنان شما آنان که از حیض شدن مأیوسند، اگر تردید دارید [که بخاطر ورود به یائسگی است یا امور دیگر]، پس عده آنان سه ماه است؛ و [نیز] دخترانی که هنوز حیض نشده‌اند» که عده آنها نیز سه ماه است، «و زنان باردار مدتشان این است که بارشان را فروگذارند».
تفسير القمي، ج2، ص373
وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع
... ثُمَّ إِنْ طَلَّقَهَا تِلْكَ الْوَاحِدَةَ الْبَاقِيَةَ بَعْدَ مَا كَانَ رَاجَعَهَا اعْتَدَّتْ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَ هِيَ ثَلَاثُ حَيْضَاتٍ وَ إِنْ لَمْ تَكُنْ تَحِيضُ فَثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَ إِنْ كَانَ بِهَا حَمْلٌ فَإِذَا وَضَعَتْ انْقَضَى أَجَلُهَا وَ هْو قَوْلُهُ: «وَ اللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ» فَعِدَّتُهُنَّ أَيْضاً ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ «وَ أُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُن»...
بقیه حدیث ذیل آیه ۶ خواهد آمد.
تبصره: چنانکه ذیل آیه ۱ هم اشاره شد ظاهرا مصححین این کتاب (یا تدوین‌کنندگان نرم‌افزار جامع احادیث) نظرشان این بوده است که از آیه «وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ» و عبارت «وَ ذَلِكَ أَنْ تَدَعَهَا حَتَّى تَحِيضَ ...» توضیحات خودم مرحوم قمی است؛ اما هم مرحوم بحرانی (البرهان في تفسير القرآن، ج5، ص 405) و هم مرحوم مجلسی (بحار الأنوار، ج101، ص148) و هم مرحوم حویزی (تفسير نور الثقلين، ج5، ص347) و هم مرحوم قمی مشهدی (تفسير كنز الدقائق، ج13، ص292) این را به عنوان ادامه سخنان امام باقر ع نقل کرده‌اند.
البته مرحوم قمی چند سطر بعد دوباره توضیحاتی درباره فراز مربوط به «اولات الاحمال» دارد که محدث نوری این را هم تتمه کلام امام باقر ع دانسته؛ ولی علمای فوق همگی آن را سخن خود مرحوم قمی دانسته‌اند؛ که ذیل فراز فوق (حدیث ۱۵) بدان اشاره خواهد شد.
۲) عبدالرحمن بن حجاج از امام کاظم ع روایت کرده که فرمودند:
هنگامی که مردی زنش را طلاق داد و آن زن ادعای بارداری کرد باید به خاطر آن نه ماه منتظر بماند اگر بچه به دنیا آمد که هیچ؛ وگرنه سه ماه عده نگه دارد سپس آن زن به طور کامل از وی جدا می‌شود.
تهذيب الأحكام، ج8، ص129
مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا إِبْرَاهِيمَ ع يَقُولُ:
إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فَادَّعَتْ حَمْلًا انْتَظَرَ بِهَا تِسْعَةَ أَشْهُرٍ فَإِنْ وَلَدَتْ وَ إِلَّا اعْتَدَّتْ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ قَدْ بَانَتْ مِنْهُ.
محمد بن حکیم چند روایت از امام کاظم ع در همین موضوع دارد؛ که احتمال دارد دو مورد اول یک واقعه بوده باشد با طول و تفصیل متفاوت که در ادامه همگی تقدیم می‌شود:
۳) الف. وی روایت کرده است که از امام کاظم ع پرسیدم: زنی که امثال او حیض نمی‌بینند و هنوز حائض نشده است چه مقدار عده نگه دارد؟
فرمودند: سه ماه.
گفتم: اگر شک و تردید داشته باشد [که شاید حامله شده باشد]؟
فرمودند: طولانی‌ترین مدت را در نظر بگیرد؛نه ماه عده نگه دارد.
گفتم: اگر [باز هم] شک و تردید داشته باشد؟
فرمودند: دیگر جای شک و تردید نیست؛ زیرا خداوند برای بچه‌ای که در شکم است زمانی قرار داده است که بعد از آن دیگر جای تردید نیست.
تهذيب الأحكام، ج8، ص68
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ قَالَ:
سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع فَقُلْتُ: الْمَرْأَةُ الَّتِي لَا تَحِيضُ مِثْلُهَا وَ لَمْ تَحِضْ كَمْ تَعْتَدُّ؟
قَالَ: ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ.
قُلْتُ: فَإِنَّهَا ارْتَابَتْ.
قَالَ: تَعْتَدُّ آخِرَ الْأَجَلَيْنِ، تَعْتَدُّ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ.
قُلْتُ: فَإِنَّهَا ارْتَابَتْ.
قَالَ: لَيْسَ عَلَيْهَا ارْتِيَابٌ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ لِلْحَبَلِ وَقْتاً فَلَيْسَ بَعْدَهُ ارْتِيَابٌ.
ب. وی می‌گوید از امام کاظم ع پرسیدم: زن جوانی را که امثال او حیض می‌بینند شوهرش طلاق داده است ولی او حیض نمی‌بیند، چه مقدار عده نگه دارد؟
فرمودند: سه ماه.
گفتم: اگر بعد از سه ماه ادعا کند که باردار است چطور؟
فرمودند: عده‌اش نه ماه است.
گفتم: اگر بعد از نه ماه هم هنوز ادعای باردار بودن دارد؟
فرمودند: بارداری فقط نه ماه است.
گفتم: آیا ازدواج کند؟
فرمودند: سه ماه احتیاط کند. [یعنی از باب احتیاط سه ماه دست نگه دارد]
گفتم: اگر بعد از سه ماه هم ادعا کرد؟
فرمودند: دیگر جای شک و تردید نیست؛ اگر دلش می‌خواهد ازدواج کند.
الكافي، ج6، ص10۱؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص129
حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ:
قُلْتُ لَهُ الْمَرْأَةُ الشَّابَّةُ الَّتِي تَحِيضُ مِثْلُهَا يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا فَيَرْتَفِعُ طَمْثُهَا كَمْ عِدَّتُهَا؟
قَالَ: ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ.
قُلْتُ: فَإِنَّهَا ادَّعَتِ الْحَبَلَ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ.
قَالَ: عِدَّتُهَا تِسْعَةُ أَشْهُرٍ.
قُلْتُ: فَإِنَّهَا ادَّعَتِ الْحَبَلَ بَعْدَ تِسْعَةِ أَشْهُرٍ.
قَالَ: إِنَّمَا الْحَبَلُ تِسْعَةُ أَشْهُرٍ.
قُلْتُ تَزَوَّجُ قَالَ: تَحْتَاطُ بِثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ قُلْتُ فَإِنَّهَا ادَّعَتْ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ قَالَ: لَا رِيبَةَ عَلَيْهَا تَزَوَّجُ إِنْ شَاءَتْ.
ج. وی روایت کرده که به عبد صالح [ظاهرا امام کاظم ع مراد است] گفتم: زن جوانی را که امثال او حیض می‌بینند شوهرش طلاق داده است ولی او حیض نمی‌بیند، چه مقدار عده نگه دارد؟
فرمودند: سه ماه.
گفتم: «فدایت شوم، اما او پس از سه ماه ازدواج کرد و پس از نزدیکی برایش روشن شد که باردار است، چطور؟»
فرمودند «ای ابن حکیم، چنین نیست! قطع حیض دو نوع است: یا فسادی از ناحیه حیض است [یعنی بیماری و مشکلی برای حیض رخ داده]، که در این صورت او می‌تواند ازدواج کند و باردار نیست. یا اینکه باردار است؛ که در این صورت، در عرض سه ماه مشخص می‌شود، زیرا خداوند متعال آن را زمانی قرار داده است که بارداری آشکار می‌شود.
گفتم: اما او شک دارد.
فرمودند: «مدت عده او نه ماه است.»
گفتم: اما او بعد از نه ماه هم شک دارد.
فرمودند: «بارداری فقط نه ماه است.»
گفتم: «پس ازدواج کند؟»
فرمودند: «سه ماه احتیاط کند.»
گفتم: «اگر بعد از سه ماه شک کرد چطور؟.»
فرمودند: «دیگر جای هیچ شکی نیست؛ ازدواج کند.»
الكافي، ج6، ص102؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص129
حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع قَالَ:
قُلْتُ لَهُ: الْمَرْأَةُ الشَّابَّةُ الَّتِي تَحِيضُ مِثْلُهَا يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا فَيَرْتَفِعُ طَمْثُهَا مَا عِدَّتُهَا؟
قَالَ: ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ.
قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ فَإِنَّهَا تَزَوَّجَتْ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ فَتَبَيَّنَ بِهَا بَعْدَ مَا دَخَلَتْ عَلَى زَوْجِهَا أَنَّهَا حَامِلٌ؟
قَالَ: هَيْهَاتَ مِنْ ذَلِكَ يَا ابْنَ حَكِيمٍ! رَفْعُ الطَّمْثِ ضَرْبَانِ: إِمَّا فَسَادٌ مِنْ حَيْضَةٍ فَقَدْ حَلَّ لَهَا الْأَزْوَاجُ وَ لَيْسَ بِحَامِلٍ؛ وَ إِمَّا حَامِلٌ فَهُوَ تَسْتَبِينُ فِي ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ جَعَلَهُ وَقْتاً يَسْتَبِينُ فِيهِ الْحَمْلُ.
قَالَ: قُلْتُ: فَإِنَّهَا ارْتَابَتْ.
قَالَ: عِدَّتُهَا تِسْعَةُ أَشْهُرٍ.
قُلْتُ: فَإِنَّهَا ارْتَابَتْ بَعْدَ تِسْعَةِ أَشْهُرٍ.
قَالَ: إِنَّمَا الْحَمْلُ تِسْعَةُ أَشْهُرٍ.
قُلْتُ: فَتَزَوَّجُ؟
قَالَ: تَحْتَاطُ بِثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ.
قُلْتُ: فَإِنَّهَا ارْتَابَتْ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ.
قَالَ: لَيْسَ عَلَيْهَا رِيبَةٌ تَتَزَوَّجُ.
د. وی روایت کرده که به امام صادق ع یا امام کاظم ع گفتم: زنی را شوهرش طلاق داد چون سه ماه گذشت ادعا کرد که باردار است.
فرمودند: برایش نه ماه منتظر بماند.
گفتم: اگر بعد از آن هم ادعا کرد که باردار است، چطور؟»
فرمودند: اصلا چنین نیست! همانا قطع حیض دو نوع است: یا بارداری‌ای آشکار است یا فسادی از ناحیه حیض؛ ولیکن تا سه ماه بعد احتیاط کند... [ادامه حدیث درباره نحوه طلاق دادن زنی است که حیض او قطع شده است.]
الكافي، ج6، ص102
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَوْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ:
قُلْتُ لَهُ: رَجُلٌ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَلَمَّا مَضَتْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ ادَّعَتْ حَبَلًا قَالَ: يُنْتَظَرُ بِهَا تِسْعَةَ أَشْهُرٍ قَالَ: قُلْتُ: فَإِنَّهَا ادَّعَتْ بَعْدَ ذَلِكَ حَبَلًا قَالَ: هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ إِنَّمَا يَرْتَفِعُ الطَّمْثُ مِنْ ضَرْبَيْنِ إِمَّا حَبَلٍ بَيِّنٍ وَ إِمَّا فَسَادٍ مِنَ الطَّمْثِ وَ لَكِنَّهَا تَحْتَاطُ بِثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ بَعْدُ...۱
۴) به امام رضا ع منسوب است که فرموده‌اند:
بدان که پنج زن در هر حالی می‌شود طلاق داد و نیاز نیست که حتما در حالت پاکی باشند: زن باردار، زنی که شوهرش غایب است، زنی که با او نزدیکی نشده است، زنی که به حیض نرسیده است و زنی که از حیض مأیوس شده است. اما زنی که حیض ندیده یا از حیض مأیوس شده است، دو حالت دارد. اگر زنان همانند او حیض نمی‌شوند، [حکم او هم همانند آنهاست] عدّه‌ای برای او وجود ندارد؛ و اگر زنان همانند او حیض می‌شوند، باید سه ماه عدّه نگه دارد.
طلاق زن باردار یک طلاق محسوب می‌شود و پایان عدّه او آن است که بارش را فروگذارد؛ و با هر کدام که کوتاه‌تر باشد، پایان می‌یابد: اگر در همان روزی که طلاق داده می‌شود یا بعد از آن زایمان کند یا سقط جنین کند، جدایی کامل [= عده‌اش تمام] می‌شود؛ و می‌تواند با مردان دیگر ازدواج کند؛ و اگر سه ماه قبل از اینکه وضع حمل کند بر او بگذرد، باز هم جدایی کامل می‌شود؛ ولی نمی‌تواند با مردان دیگر ازدواج کند تا زمانی که وضع حمل کند. پس اگر قبل از اینکه زایمان کند یا سه ماه بر او بگذرد، مرد [برای ادامه زندگی مشترک] به وی رجوع کند و سپس دوباره بخواهد او را طلاق دهد، نمی‌تواند این کار را انجام دهد تا زمانی که او زایمان کند و پاک شود، سپس می‌تواند او را طلاق دهد.
الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا عليه السلام، ص244
وَ اعْلَمْ أَنَّ خَمْساً يُطَلَّقْنَ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ لَا يَحْتَاجُ الزَّوْجُ يَنْظُرُ طُهْرَهَا الْحَامِلُ وَ الْغَائِبُ عَنْهَا زَوْجُهَا وَ الَّتِي لَمْ يُدْخَلْ بِهَا وَ الَّتِي لَمْ تَبْلُغِ الْحَيْضَ وَ الَّتِي قَدْ يَئِسَتْ مِنَ الْحَيْضِ. فَأَمَّا الَّتِي لَمْ تَحِضْ أَوْ قَدْ يَئِسَتْ مِنَ الْحَيْضِ فَعَلَى وَجْهَيْنِ: وَ إِنْ كَانَ مِثْلُهَا لَا تَحِيضُ فَلَا عِدَّةَ عَلَيْهَا وَ إِنْ كَانَ مِثْلُهَا تَحِيضُ فَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ.
وَ طَلَاقُ الْحَامِلِ فَهُوَ وَاحِدٌ وَ أَجَلُهَا أَنْ تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا وَ هُوَ أَقْرَبُ الْأَجَلَيْنِ: فَإِذَا وَضَعَتْ أَوْ أَسْقَطَتْ يَوْمَ طَلَّقَهَا أَوْ بَعْدُ مَتَى كَانَ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَ حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ فَإِنْ مَضَى بِهَا ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَضَعَ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَ لَا تَحِلُّ لِلْأَزْوَاجِ حَتَّى تَضَعَ؛ فَإِنْ رَاجَعَهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا أَوْ تَمْضِيَ لَهَا ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ ثُمَّ أَرَادَ طَلَاقَهَا فَلَيْسَ لَهُ ذَلِكَ حَتَّى تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا وَ تَطْهُرَ ثُمَّ يُطَلِّقَهَا.
متن فوق در کتاب فقه الرضا ع آمده است. برخی همچون مرحوم بحرانی این کتاب را مربوط به خود امام رضا ع می‌دانند و لذا این فراز را هم به عنوان سخن ایشان نقل کرده‌اند (الحدائق الناضرة، ج25، ص287). علامه حلی این پنج دسته را با عباراتی مختصرتر از قول ابن ابی عقیل چنین نقل می‌کند که به نحو متواتر از صادقین [یعنی امام باقر ع وامام صادق ع] روایت شده است که این پنج گروه را در هر حال می‌شود طلاق داد۲؛ و سپس با عباراتی که شبیه عبارات فوق است مطلب را از قول علی بن بابویه (صدوق اول) می‌آورد (مثلا در مختلف الشيعة، ج7، ص353) و بر همین اساس این را در کتاب مجموعة فتاوى ابن بابويه (ص114) به عنوان سخن او آورده‌اند؛ و شیخ صدوق هم قریب به همین عبارات را [با تفاوتهای مختصری] در کتاب خویش (المقنع، ص345) آورده است.۳ لذا با اینکه احتمال دارد این فراز سخن خود امام ع نباشد اما از آنجا که به تعبیر ابن ابی عقیل، مضمونش به نحو متواتر از ائمه اطهار روایت شده تقدیم شد.
ب. وَالّـٰئِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَـٰثَةُ أَشْهُرٍ وَالّـٰئِي لَمْ يَحِضْنَ
۵) الف. مرحوم طبرسی می‌گوید که از ائمه اطهار ع ناظر به این آیه روایت شده است که فرمودند:
«و از زنان شما آنان که از حیض شدن مأیوسند» و حیض نمی‌شوند «اگر تردید دارید» پس نمی‌دانید که آیا حیض نشدنان به خاطر کِبَرِ سن [ورود به سن یائسگی] است یا به خاطر عارضه‌ای دیگر، «پس عده آنان سه ماه است»؛ و آنان کسانی‌اند که امثال ایشان حیض می‌شوند زیرا اگر در سن کسانی بودند که حیض نمی‌شوند که جایی برای شک و تردید نمی‌ماند.
مجمع البيان، ج10، ص461
«وَ اللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ» فلا يحضن «إِنِ ارْتَبْتُمْ» فَلَا تَدْرُونَ لِكِبَرٍ ارْتَفَعَ حَيْضُهُنَّ أَمْ لِعَارِضٍ [«فَعِدَّتُهُنَّ] ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ» وَ هُنَّ اللَّوَاتِي أَمْثَالُهُنَّ يَحِضْنَ لِأَنَّهُنَّ لَوْ كُنَّ فِي سِنِّ مَنْ لَا تَحِيضُ لَمْ يَكُنْ لِلِارْتِيَابِ مَعْنًى.َ وَ هَذَا هُوَ الْمَرْوِيُّ عَنْ أَئِمَّتِنَا ع
ب. وی در کتاب دیگر خود، بعد از اینکه عین عبارات فوق را تا عبارت «پس عده آنان سه ماه است» می‌آورد؛چنین ادامه می دهد:
این عده برای کسانی است که وضعیت درباره آنها مشکوک است؛ و مقدار آن مربوط به کمتر از پنجاه سالگی است؛ و این رویه اهل بیت علیهم السلام است.
تفسير جوامع الجامع، ج4، ص310
وَالّلائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ» فلا يحضن، «إِنِ ارْتَبْتُمْ» فلا تدرون لكبر ارتفع حيضهنّ أم لعارض، «فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ» فهذه عدّة المرتاب بها،و قدر ذلك بما دون خمسين سنة و هو مذهب أهل البيت عليهم السلام
تبصره:
احادیث فراوانی آمده است که در آنها تصریح شده دختری که به سن بلوغ نرسیده و نیز زنی که یائسه باشد و دیگر بچه‌دار نمی‌شود، در صورتی که طلاق داده شوند، عده ندارند (مثلا الكافي، ج6، ص85، بَابُ طَلَاقِ الَّتِي لَمْ تَبْلُغْ وَ الَّتِي قَدْ يَئِسَتْ مِنَ الْمَحِيضِ، احادیث ۱-۵۴؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص66-67، احادیث ۱۳۷-۱۴۱۵)؛ که با همین تحلیل فوق سازگار است؛ یعنی عده نداشتن دختری که قطعا بالغ نشده و زنی که قطعا به سن یائسگی وارد سده، محل تردید نیست؛ و این سه ماه برای افرادی است که بین این دو سن هستند ولی به خاطر حیض نشدن اوضاعشان مشکوک است؛ چنانکه در روایاتی که در ادامه می‌آید بوضوح این مطلب معلوم می‌شود.
۶) الف. از محمد بن حکیم روایت شده که از امام کاظم علیه السلام درباره زنی که عادت ماهانه‌اش قطع شده پرسیدم، فرمودند:
قطع عادت ماهانه بر دو قسم است: یا فسادی از ناحیه حیض یا قطع شدن بخاطر بارداری‌ای است؛ هر کدام که باشد، ازدواج با او حلال می‌شود اگر که وضع حمل کند یا سه ماه بر او بگذرد که خون نبیند.
تهذيب الأحكام، ج8، ص130
سَعْدٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ أَخِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ امْرَأَةٍ يَرْتَفِعُ حَيْضُهَا. قَالَ:
ارْتِفَاعُ الطَّمْثِ ضَرْبَانِ فَسَادٌ مِنْ حَيْضٍ أَوِ ارْتِفَاعٌ مِنْ حَمْلٍ، فَآیهمَا كَانَ فَقَدْ حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ إِذَا وَضَعَتْ أَوْ مَرَّتْ بِهَا ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ بِيضٍ لَيْسَ فِيهَا دَمٌ.
ب. از امام صادق ع روایت شده که فرمودند:
عده برای زنی که حیض نمی‌شود و زن مستحاضه‌ای که پاک نمی‌شود، و دختری که از حیض دیدن مأیوس شده [و هنوز حیض ندیده] است، سه ماه است. و عدّه برای زنی که حیض می‌شود و این حیضش به طور منظم عادت ماهانه است، سه حیض است، [که هرگاه این حیض‌ها رخ دهد مردان دیگر می‌توانند برای ازدواج با او اقدام کنند].
من لا يحضره الفقيه، ج3، ص51-513؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص67-68
رَوَى الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ [/ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ] عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
عِدَّةُ الْمَرْأَةِ الَّتِي لَا تَحِيضُ وَ الْمُسْتَحَاضَةِ الَّتِي لَا تَطْهُرُ وَ الْجَارِيَةِ الَّتِي قَدْ يَئِسَتْ [وَ لَمْ تُدْرِكِ الْحَيْضَ] ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَ عِدَّةُ الَّتِي [لَا] يَسْتَقِيمُ حَيْضُهَا ثَلَاثُ حِيَضٍ [مَتَى مَا حَاضَتْهَا فَقَدْ حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ].
تبصره: مواردی که داخل کروشه گذاشته شده، بر اساس متن تهذیب است؛ فقط این نکته لازم به ذکر است در متن کنونی تهذیب عبارت به صورت «لَا يَسْتَقِيمُ حَيْضُهَا» ثبت شده، که علی‌القاعده اشتباه است؛ و شیخ حر عاملی در وسائل الشيعة (ج22، ص180) که این را از تهذیب آورده، شبیه همین نسخه من لایحضره الفقیه، آن را بدون «لا» نقل کرده است؛ که نشان میدهد در نسخه تهذیب او «لا» نداشته؛ و مرحوم مجلسی هم در ملاذ الأخيار (ج13، ص136) که شرح تهذیب است، تصریح می‌کند که این «لا» اشتباه ناسخان است؛ و می‌گوید در فقیه و کافی بدون «لا» آمده است؛ و ظاهرا مقصودش از کافی روایتی است که در شماره ۷.ب خواهد آمد.
۷) الف. حلبی می‌گوید: از امام صادق ع درباره این سخن خداوند عز و جل پرسیدم که می‌فرماید: «اگر که تردید داشتید» (طلاق/۴)؟
فرمودند: آنکه [ندیدن حیض برایش] از یک ماه بگذرد همان تردید است.
الكافي، ج3، ص75
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «إِنِ ارْتَبْتُمْ»؟
فَقَالَ: مَا جَازَ الشَّهْرَ فَهُوَ رِيبَةٌ.
ب. ظاهرا حدیث فوق، قسمتی از حدیث زیر بوده است که با مقدمه و موخره‌اش چنین است که:
حلبی از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است که فرمودند:
عده برای زنی که حیض نمی‌شود و زن مستحاضه‌ای که پاک نمی‌شود، سه ماه است. و عدّه برای زنی که حیض می‌شود و این حیضش به طور منظم عادت ماهانه است، سه دوره پاکی است.
از ایشان درباره این سخن خداوند عز و جل پرسیدم که می‌فرماید: «اگر که تردید داشتید» (طلاق/۴)، تردید چیست؟
فرمودند: آنکه [ندیدن حیض برایش] از یک ماه بگذرد همان تردید است؛ پس باید سه ماه عده نگه دارد و حیض را رها کند و [جایی که این تردید] در یک ماه باشد و از [زمان] حیض زن بیشتر نشود، تا سه حیض، عده او سه حیض خواهد بود.۶
الكافي، ج6، ص100؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص117
عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
عِدَّةُ الْمَرْأَةِ الَّتِي لَا تَحِيضُ وَ الْمُسْتَحَاضَةِ الَّتِي لَا تَطْهُرُ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَ عِدَّةُ الَّتِي تَحِيضُ وَ يَسْتَقِيمُ حَيْضُهَا ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ.
قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «إِنِ ارْتَبْتُمْ»، مَا الرِّيبَةُ؟
فَقَالَ: مَا زَادَ عَلَى شَهْرٍ فَهُوَ رِيبَةٌ فَلْتَعْتَدَّ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ وَ لْتَتْرُكِ الْحَيْضَ وَ مَا كَانَ فِي الشَّهْرِ لَمْ تَزِدْ فِي الْحَيْضِ عَلَيْهِ ثَلَاثَ حِيَضٍ فَعِدَّتُهَا ثَلَاثُ حِيَضٍ.
فراز اول این روایت از قول ابوبصیر هم از امام صادق ع روایت شده است؛ ر.ک: الكافي، ج6، ص99۷؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص117؛ الإستبصار، ج3، ص332 و شیخ طوسی در الإستبصار (ج3، ص326) فقط فراز دوم را نقل و در توضیح آن گفته است که می‌خواهد بفرماید که اگر تردید و به هم خوردنی که پیش آمده از باب این است که خون دیدن کمتر از یک ماه رخ داد، این مصداق تردیدی نیست که ممکن است بخاطر بارداری باشد و موجب می‌شود بنا را بر سه ماه بگذارد؛ بلکه در اینجا باید همان رویه سه حیض را برای عده نگه دارد؛ بلکه آنجا که زمان حیض او به تاخیر می‌افتد و از یک ماه عبور می‌کند جایی است که شک در مورد بارداری پیش می‌آید؛ که اگر تا سه ماه خون ندید همین سه ماه را باید عده قرار دهد و اگر در فاصله این سه ماه خون دید بحث دیگری دارد که در احادیث دیگر آمده است.۸ [که در حدیث بعد می‌آید].
ج. روایت شده که از امام صادق (علیه السلام) در مورد این سخن خداوند متعال سوال شد که: « و از زنان شما آنان که از حیض شدن مأیوسند، اگر تردید دارید، پس عده آنان سه ماه است».
فرمودند: «تردید آنجایی است که از یک ماه بیشتر شود. پس اگر یک ماه گذشت و حیض نشد و در شرایط کسی بود که از حیض شدن ناامید است، عده را به ماه‌ها [یعنی همان سه ماه مذکور در آیه] نگه می‌دارد. اما اگر قبل از پایان عده‌اش عادت ماهانه‌اش به او بازگشت [یعنی حیض شد] بر او لازم است که بر اساس دوره‌های قاعدگی عده نگه دارد و عده را از سر بگیرد. و اگر یک یا دو بار حیض شد و سپس در زمره کسانی درآمد که ماز حیض شدن] ناامیدند، عده را دوباره بر اساس ماه‌ها شروع کند. اگر مردی همسرش را یک بار یا دو بار طلاق داد و سپس [قبل از اینکه عده طلاق تمام شود] فوت کرد، زن از روز مرگ همسرش عده را شروع می‌کند و عده زنی را که شوهرش مرده است نگه می‌دارد، زیرا او قبل از اینکه از حکمی که بر آن بوده، خارج شود در حکم دومی وارد شده است.
پی نوشت:
عده زن مطلقه سه ماه یا سه دوره عادت ماهیانه است طبق توضیحی که در حدیث گذشت؛ ولی عده زنی که شوهرش از دنیا برود چهار ماه و ده روز است. می‌دانیم که اگر کسی زنش را طلاق داد و این طلاق، رجعی باشد - یعنی امکان رجوع شوهر و از سرگیری مجدد زندگی مشترک بدون عقد جدید برقرار باشد-، طلاق کاملا مستقر نیست و شوهر باید همچنان نفقه وی را بدهد و او را در خانه خود نگه دارد. حالا امام صادق ع می‌فرمایند اگر در چنین شرایطی مرد از دنیا برود، چون طلاق مستقر نشده، این همانند زن وی حساب می‌شود و لذا عده وفات را باید نگه دارد.
دعائم الإسلام، ج2، ص288
عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ اللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ» قَالَ:
الرِّيبَةُ مَا زَادَ عَلَى شَهْرٍ فَإِنْ مَضَى لَهَا شَهْرٌ وَ لَمْ تَحِضْ وَ كَانَتْ فِي حَالِ مَنْ يَئِسَتْ مِنَ الْمَحِيضِ اعْتَدَّتْ بِالشُّهُورِ. فَإِنْ عَادَ عَلَيْهَا الْحَيْضُ قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا كَانَ عَلَيْهَا أَنْ تَعْتَدَّ بِالْأَقْرَاءِ وَ تَسْتَأْنِفَ الْعِدَّةَ وَ إِنْ حَاضَتْ حَيْضَةً أَوْ حَيْضَتَيْنِ ثُمَّ صَارَتْ مِنَ الْمُؤْيَسَاتِ اسْتَأْنَفَتِ الْعِدَّةَ بِالشُّهُورِ. وَ إِنْ طَلَّقَ رَجُلٌ امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَةً أَوْ تَطْلِيقَتَيْنِ ثُمَّ مَاتَ اسْتَقْبَلَتِ الْعِدَّةَ مِنْ يَوْمِ مَوْتِهِ وَ اعْتَدَّتْ عِدَّةَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا لِأَنَّهَا قَدْ دَخَلَتْ فِي حُكْمٍ ثَانٍ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ مِنَ الْحُكْمِ الَّذِي كَانَتْ فِيهِ.
۸) الف. محمد بن حکیم روایت کرده است که به عبد صالح علیه السلام [ظاهرا مقصود، امام کاظم ع باشد] گفتم: دختر جوانی که حیض نمی‌بیند ولی امثال او باردار می‌شوند [در نقل شیخ صدوق: حیض می‌بینند] شوهرش او را طلاق داد.
فرمودند: مدت عده‌اش سه ماه است.
الكافي، ج6، ص99؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص117؛ من لا يحضره الفقيه، ج3، ص512
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ عَبْدٍ صَالِحٍ ع قَالَ:
قُلْتُ لَهُ الْجَارِيَةُ الشَّابَّةُ الَّتِي لَا تَحِيضُ وَ مِثْلُهَا تَحْمِلُ [مِثْلُهَا تَحِيضُ] طَلَّقَهَا زَوْجُهَا.
قَالَ: عِدَّتُهَا ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ.۹
ب. از امام صادق ع سوال شد درباره زنی که دچار شک و تردید [در بارداری] شده است و در سن او برخی باردار می‌شوند و برخی باردار نمی‌شوند و حیض هم نمی‌بینند و البته همسرش با او نزدیکی کرده است؛ چگونه طلاقش دهد؟
فرمودند: سه ماه از رابطه با وی خودداری کند و سپس طلاقش دهد.
تهذيب الأحكام، ج8، ص69
الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي يَزِيدَ الْعَطَّارِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ:
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَرْأَةِ الَّتِي يُسْتَرَابُ بِهَا الَّتِي مِثْلُهَا تَحْمِلُ وَ مِثْلُهَا لَا تَحْمِلُ وَ لَا تَحِيضُ وَ قَدْ وَاقَعَهَا زَوْجُهَا كَيْفَ يُطَلِّقُهَا؟
قَالَ: يُمْسِكُ عَنْهَا ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ يُطَلِّقُهَا.
۹) محمد بن مسلم از یکی از دو امام [باقر ع یا صادق ع] روایت کرده که:
در مورد زنی که هر سه ماه یک بار یا هر شش یا هفت ماه یک بار حیض می‌شود، و نیز زن مستحاضه‌ای که هنوز به سن حیض نرسیده است، و زنی که یک بار حیض می‌شود و یکبار حیض نمی‌شود، و زنی که امیدی به فرزندآوری ندارد، و زنی که حیضش قطع شده ولی خودش گمان می‌کند که هنوز یائسه نشده است، و زنی که از حیض خود مایع زرد رنگی می‌بیند که چندان بر اساس رویه نیست، ایشان ذکر کردند که مدت عده برای همه این زنان سه ماه است.
الكافي، ج6، ص99؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص120؛ من لا يحضره الفقيه، ج3، ص513
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع أَنَّهُ قَالَ:
فِي الَّتِي تَحِيضُ فِي كُلِّ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ مَرَّةً أَوْ فِي سِتَّةٍ أَوْ فِي سَبْعَةِ أَشْهُرٍ، وَ الْمُسْتَحَاضَةِ الَّتِي لَمْ تَبْلُغِ الْحَيْضَ، وَ الَّتِي تَحِيضُ مَرَّةً وَ تَرْتَفِعُ مَرَّةً، وَ الَّتِي لَا تَطْمَعُ فِي الْوَلَدِ، وَ الَّتِي قَدِ ارْتَفَعَ حَيْضُهَا وَ زَعَمَتْ أَنَّهَا لَمْ تَيْأَسْ، وَ الَّتِي تَرَى الصُّفْرَةَ مِنْ حَيْضٍ لَيْسَ بِمُسْتَقِيمٍ، فَذَكَرَ أَنَّ عِدَّةَ هَؤُلَاءِ كُلِّهِنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ.
۱۰) الف. از امام رضا ع سوال شد درباره زنی که در خصوص حیض شدنش [بخاطر حاملگی] دچار تردید شده است؛ چگونه طلاق داده می‌شود؟
فرمودند: بر اساس ماه‌ها [یعنی عده‌اش را نه بر اساس سه دوره عادت ماهیانه، بلکه بر اساس سه ماه نگه‌دارد.]
تهذيب الأحكام، ج8، ص68
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ:
سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ الْمُسْتَرَابَةِ مِنَ الْمَحِيضِ كَيْفَ تُطَلَّقُ؟
قَالَ: تُطَلَّقُ بِالشُّهُورِ.
ب. از امام باقر (علیه السلام) روایت شده است که فرمودند:
دو چیز وجود دارد که هر کدام زودتر اتفاق بیفتد، زن مطلقه را از مردی که در مورد قاعدگی خود شک دارد، به طور کامل جدا می‌کند [یعنی عده‌اش که امکان رجوع برای شوهر هست، به پایان می‌رسد]. اگر سه ماه بدون اینکه خونی ببیند بر او بگذرد، که در این صورت بر اساس ماه عده‌اش تمام می‌شود؛ و اگر سه دوره قاعدگی بدون اینکه سه ماه بین آنها فاصله بیفتد، بر او بگذرد؛ که در این صورت بر اساس دوره قاعدگی عده‌اش تمام می‌شود.
الكافي، ج6، ص98؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص117 و ۶۸۱۰؛ من لا يحضره الفقيه، ج3، ص514؛
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ:
أَمْرَانِ آیهمَا سَبَقَ بَانَتْ مِنْهُ الْمُطَلَّقَةُ الْمُسْتَرَابَةُ [الَّتِي] تَسْتَرِيبُ الْحَيْضَ إِنْ مَرَّتْ بِهَا ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ بِيضٍ لَيْسَ فِيهَا دَمٌ بَانَتْ بِهِ وَ إِنْ مَرَّتْ بِهَا ثَلَاثُ حِيَضٍ لَيْسَ بَيْنَ الْحَيْضَتَيْنِ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ بَانَتْ بِالْحَيْضِ.۱۱
ج. زراره از یکی از دو امام [باقر ع یا امام صادق ع] روایت کرده فرمودند:
هر کدام از این دو مورد زودتر برای زنی اتفاق بیفتد، عده او تمام شده است. اگر سه ماه بگذرد و خونی نبیند، عده او تمام شده است. و اگر سه دوره حیض بگذرد، عده او تمام شده است.
الكافي، ج6، ص100؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص117
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ:
أَيُّ الْأَمْرَيْنِ سَبَقَ إِلَيْهَا فَقَدِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا إِنْ مَرَّتْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ لَا تَرَى فِيهَا دَماً فَقَدِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا وَ إِنْ مَرَّتْ ثَلَاثَةُ أَقْرَاءٍ فَقَدِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا.۱۲
د. ابوالصباح کنانی روایت کرده است که از امام صادق ع در مورد زنی که هر سه ماه یک بار حیض می‌شود، پرسیدم که چگونه باید عده نگه دارد؟
فرمودند: به اندازه دوره عادت ماهانه کسانی که رویه متعادلی دارند، حساب کند و سه دوره اینچنین را عده نگه دارد؛ سپس اگر خواست ازدواج کند.
الكافي، ج6، ص99؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص121
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
سَأَلْتُهُ عَنِ الَّتِي تَحِيضُ كُلَّ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ مَرَّةً كَيْفَ تَعْتَدُّ؟
قَالَ: تَنْتَظِرُ مِثْلَ قُرْئِهَا الَّتِي كَانَتْ تَحِيضُ فِيهِ فِي الِاسْتِقَامَةِ فَلْتَعْتَدَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ ثُمَّ لْتَزَوَّجْ إِنْ شَاءَتْ.
ه. از امام صادق ع علیه السلام روایت شده که درباره زنی که شوهرش او را طلاق میدهد در حالی که هر سه ماه یکبار حیض می‌شود، فرمودند:
وقتی سه ماه گذشت، عده‌اش تمام شده است؛ برای هر ماه یک حیض برایش حساب می‌شود.
الكافي، ج6، ص99؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص120
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ:
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ فِي الْمَرْأَةِ يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا وَ هِيَ تَحِيضُ كُلَّ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ حَيْضَةً، فَقَالَ: إِذَا انْقَضَتْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا يُحْسَبُ لَهَا لِكُلِّ شَهْرٍ حَيْضَةٌ.
ه. روایت شده که از امام صادق علیه السلام درباره مردی سوال شد که می‌خواهد زنش را که هر سه ماه یک بار حیض می‌بیند طلاق دهد.
فرمودند: او را در اول ماه یک بار طلاق میدهد و چون سه ماه از روزی که او را طلاق داده بگذرد، زن کاملا از او جدا می‌شود [یعنی عده‌اش تمام می‌شود]؛ و از این پس، آن مرد، [اگر بخواهد با او رابطه داشته باشد همانند] خواستگاری از خواستگاران وی خواهد بود.
تهذيب الأحكام، ج8، ص120
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ كَيْفَ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ وَ هِيَ تَحِيضُ فِي كُلِّ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ حَيْضَةً وَاحِدَةً؟
قَالَ: يُطَلِّقُهَا تَطْلِيقَةً وَاحِدَةً فِي غُرَّةِ الشَّهْرِ فَإِذَا انْقَضَتْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ مِنْ يَوْمَ طَلَّقَهَا فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَ هُوَ خَاطِبٌ مِنَ الْخُطَّابِ.۱۳
و. زراره روایت کرده است که از امام صادق ع در مورد زنی که جز در سه یا چهار سال حیض نمی‌شود، پرسیدم.
فرمودند: سه ماه عده نگه می‌دارد، سپس اگر خواست می‌تواند ازدواج کند.
من لا يحضره الفقيه، ج3، ص513؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص121۱۴
رَوَى الْبَزَنْطِيُّ عَنِ الْمُثَنَّى عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
سَأَلْتُهُ عَنِ الَّتِي لَا تَحِيضُ إِلَّا فِي ثَلَاثِ سِنِينَ أَوْ أَرْبَعِ سِنِينَ قَالَ: تَعْتَدُّ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ تَتَزَوَّجُ إِنْ شَاءَتْ.
ز. از امام صادق ع علیه السلام درباره زنی که جز سه سال یا بیشتر حیض نمی‌بیند، روایت شده است که فرمودند:
همانند دوره‌های عادت ماهیانه‌ای که رویه متعادلی دارند به اندازه سه حیض عده نگه دارد؛ سپس اگر بخواهد می‌تواند ازدواج کند.
تهذيب الأحكام، ج8، ص122
سَعْدٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي الَّتِي لَا تَحِيضُ إِلَّا فِي ثَلَاثِ سِنِينَ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ قَالَ فَقَالَ:
مِثْلُ قُرُوئِهَا الَّتِي كَانَتْ تَحِيضُ فِي اسْتِقَامَتِهَا وَ لْتَعْتَدَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَ تَتَزَوَّجُ إِنْ شَاءَتْ.۱۵
الف.
الكافي، ج6، ص98؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص119؛ الإستبصار، ج3، ص322
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ عِنْدَهُ امْرَأَةٌ شَابَّةٌ وَ هِيَ تَحِيضُ كُلَّ شَهْرَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ حَيْضَةً وَاحِدَةً كَيْفَ يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا فَقَالَ: أَمْرُهَا شَدِيدٌ تُطَلَّقُ طَلَاقَ السُّنَّةِ تَطْلِيقَةً وَاحِدَةً عَلَى طُهْرٍ مِنْ غَيْرِ جِمَاعٍ بِشُهُودٍ ثُمَّ تُتْرَكُ حَتَّى تَحِيضَ ثَلَاثَ حِيَضٍ مَتَى حَاضَتْ فَإِذَا حَاضَتْ ثَلَاثاً فَقَدِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا قِيلَ لَهُ وَ إِنْ مَضَتْ سَنَةٌ وَ لَمْ تَحِضْ فِيهَا ثَلَاثَ حِيَضٍ قَالَ: إِذَا مَضَتْ سَنَةٌ وَ لَمْ تَحِضْ ثَلَاثَ حِيَضٍ يُتَرَبَّصُ بِهَا بَعْدَ السَّنَةِ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ قَدِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا قِيلَ فَإِنْ مَاتَ أَوْ مَاتَتْ فَقَالَ: آیهمَا مَاتَ وَرِثَ صَاحِبُهُ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَمْسَةَ عَشَرَ شَهْراً.
تهذيب الأحكام، ج8، ص119؛ الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، ج3، ص323
عَنْهُ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ سَوْرَةَ بْنِ كُلَيْبٍ قَالَ:
سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَةً عَلَى طُهْرٍ مِنْ غَيْرِ جِمَاعٍ بِشُهُودٍ طَلَاقَ السُّنَّةِ وَ هِيَ مِمَّنْ تَحِيضُ فَمَضَى ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ فَلَمْ تَحِضْ إِلَّا حَيْضَةً وَاحِدَةً ثُمَّ ارْتَفَعَتْ حَيْضَتُهَا حَتَّى مَضَتْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ أُخْرَى وَ لَمْ تَدْرِ مَا رَفَعَ حَيْضَهَا قَالَ: إِنْ كَانَتْ شَابَّةً مُسْتَقِيمَةَ الطَّمْثِ فَلَمْ تَطْمَثْ فِي ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ إِلَّا حَيْضَةً ثُمَّ ارْتَفَعَ طَمْثُهَا فَلَا تَدْرِي مَا رَفَعَهَا فَإِنَّهَا تَتَرَبَّصُ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ مِنْ يَوْمَ طَلَّقَهَا ثُمَّ تَعْتَدُّ بَعْدَ ذَلِكَ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ تَتَزَوَّجُ إِنْ شَاءَتْ.
۱۱) الف. از امام صادق (علیه السلام)، روایت شده است که درباره طلاق دختر جوانی که هنوز حیض ندیده است، فرمودند شوهرش می‌تواند او را بر اساس ماه‌ها طلاق دهد.
گفته شد: اگر یک بار او را طلاق دهد، سپس یک ماه بگذرد و سپس در ماه دوم حیض شود، چطور؟
فرمودند: اگر یک ماه پس از طلاق او، حیض شود، باید آن ماه را نادیده بگیرد و دوباره عدّه را با حیض شروع کند. ولی اگر پس از آنکه طلاق داد دو ماه بگذرد و سپس در ماه سوم حیض شود، عدّه او بر اساس ماه‌ها کامل کند؛ پس اگر سه ماه گذشت، کاملا از وی جدا می‌شود و دیگر آن مرد [اگر بخواهد سراغ وی بیاید] همانند خواستگاری از خواستگاران او خواهد بود؛ و مادامی که او در عدّه بود، هم آن زن از او ارث می‌برد و هم وی از زن.
تهذيب الأحكام، ج8، ص138-139
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
فِي الْجَارِيَةِ الَّتِي لَمْ تُدْرِكِ الْحَيْضَ، قَالَ يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا بِالشُّهُورِ.
قِيلَ: فَإِنْ طَلَّقَهَا تَطْلِيقَةً ثُمَّ مَضَى شَهْرٌ ثُمَّ حَاضَتْ فِي الشَّهْرِ الثَّانِي؟
قَالَ: فَقَالَ: إِذَا حَاضَتْ بَعْدَ مَا طَلَّقَهَا بِشَهْرٍ أَلْقَتْ ذَلِكَ الشَّهْرَ وَ اسْتَأْنَفَتِ الْعِدَّةَ بِالْحَيْضِ. فَإِنْ مَضَى لَهَا بَعْدَ مَا طَلَّقَهَا شَهْرَانِ ثُمَّ حَاضَتْ فِي الثَّالِثِ تَمَّتْ عِدَّتُهَا بِالشُّهُورِ فَإِذَا مَضَى لَهَا ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَ هُوَ خَاطِبٌ مِنَ الْخُطَّابِ وَ هِيَ تَرِثُهُ وَ يَرِثُهَا مَا كَانَتْ فِي الْعِدَّةِ.
ب. هارون بن حمزه غنوی صیرفی روایت کرده است:
از امام صادق علیه السلام درباره دختر جوانی سوال کردم که طلاق داده شده ولی هنوز حیض ندیده است؛ و دو ماه بر وی گذشت و سپس حیض دید. آیا باید بر اساس ادامه این دو ماه عده نگه دارد؟
فرمودند: بله، و باید عده خود را با یک ماه دیگر کامل کند.
گفتم: آیا عده خود را با یک دوره قاعدگی کامل کند؟!
فرمودند: خیر، بلکه با یک ماه، با همان رویه‌ای عده‌اش را به پایان ببرد که با همان رویه شروع کرده بود.
تهذيب الأحكام، ج8، ص139
سَعْدٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الصَّيْرَفِيِّ قَالَ: حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ إِسْحَاقَ شَعِرٍ قَالَ: حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ حَمْزَةَ الْغَنَوِيُّ الصَّيْرَفِيُّ قَالَ:
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ جَارِيَةٍ حَدَثَةٍ طُلِّقَتْ وَ لَمْ تَحِضْ بَعْدُ فَمَضَى لَهَا شَهْرَانِ ثُمَّ حَاضَتْ أَ تَعْتَدُّ بِالشَّهْرَيْنِ؟
قَالَ: نَعَمْ وَ تُكْمِلُ عِدَّتَهَا شَهْراً.
فَقُلْتُ: أَ تُكْمِلُ عِدَّتَهَا بِحَيْضَةٍ؟
قَالَ: لَا بَلْ بِشَهْرٍ، مَضَى آخِرُ عِدَّتِهَا عَلَى مَا مَضَى عَلَيْهِ أَوَّلُهَا.
۱۲) از امام صادق علیه السلام درباره مردی سوال شد که همسرش را پس از زایمان و پاک شدن [از نفاس] طلاق داده است و او زنی است که تا زمانی که شیر میدهد خون نمی‌بیند، عده او چقدر است؟
فرمودند: سه ماه.
الكافي، ج6، ص99
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ بَعْدَ مَا وَلَدَتْ وَ طَهُرَتْ وَ هِيَ امْرَأَةٌ لَا تَرَى دَماً مَا دَامَتْ تُرْضِعُ مَا عِدَّتُهَا؟
قَالَ: ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ.
۱۳) الف. از ابو عبدالله (علیه السلام) روایت شده است که در مورد زنی که طلاق گرفته در حالی که سنش بالا رفته و [بعد از طلاق] یک بار عادت ماهانه شده و سپس حیض او [به طور کامل] قطع شده است، فرمودند:
باید علاوه بر آن یک دوره عادت ماهانه، دو ماه بعدی را عده نگه دارد، زیرا از دیدن حیض مأیوس شده است.
الكافي، ج6، ص101؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص121
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِسْحَاقَ شَعِرٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي امْرَأَةٍ طُلِّقَتْ وَ قَدْ طَعَنَتْ فِي السِّنِّ فَحَاضَتْ حَيْضَةً وَاحِدَةً ثُمَّ ارْتَفَعَ حَيْضُهَا فَقَالَ:
تَعْتَدُّ بِالْحَيْضَةِ وَ شَهْرَيْنِ مُسْتَقْبِلَيْنِ فَإِنَّهَا قَدْ يَئِسَتْ مِنَ الْمَحِيضِ.۱۶
ج. وَأُولَـٰتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ
۱۵) در حدیث ۱ مطلبی از امام باقر ع در تفسیر قمی روایت شد که برداشت محدث نوری (مستدرك الوسائل، ج14، ص417۱۷) این است که فراز ذیل سخن امام صادق ع است:
اینکه می‌فرماید: «و زنان باردار مدتشان این است که بارشان را فروگذارند.» (طلاق/۴) فرمود:
زن باردار مطلقه، عده‌اش تا زمان وضع حمل است؛ حتی اگر در همان روزی که شوهرش او را طلاق داد، وضع حمل کرد، می‌تواند پس از پاک شدن ازدواج کند. و اگر تا نه ماهگی وضع حمل نکرد، اجازه ازدواج جدید ندارد تا زمانی که وضع حمل کند.
تفسير القمي، ج2، ص374
قَوْلُهُ: «وَ أُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ» قَالَ: الْمُطَلَّقَةُ الْحَامِلُ أَجَلُهَا أَنْ تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا إِنْ وَضَعَتْ يَوْمَ طَلَّقَهَا تَتَزَوَّجُ إِذَا طَهُرَتْ، وَ إِنْ لَمْ تَضَعْ مَا فِي بَطْنِهَا إِلَى تِسْعَةِ أَشْهُرٍ لَمْ تَبْرَأْ إِلَى أَنْ تَضَعَ.
تبصره: اگرچه محدث نوری این فراز را ادامه سخن امام صادق ع دانست؛ اما با توجه به اینکه فرازهای قبلی اشاره‌ای به نام امام صادق ع نداریم، اولا حداکثر این است که باید این را ادامه سخن امام باقر ع می‌دانست (زیرا در فرازهای قبل، اشاره به نام امام باقر ع شده) و ثانیا بعد از فرازهای پیشین که سخن امام باقر ع بود یکبار تعبیر «وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ» آمده و سپس این فراز از آیه دوباره تکرار شده و کلمه «قال» آمده، و از این رو، ظاهرا دیگران نظرشان این است که این فراز اخیر توضیحات خود مرحوم قمی است: مرحوم مجلسی (بحار الأنوار، ج101، ص186) و مرحوم بحرانی (البرهان في تفسير القرآن، ج5، ص412) که این را به عنوان مطلبی از تفسیر قمی (و نه سخن معصوم) نقل کرده‌اند و مرحوم حویزی و مرحوم قمی مشهدی هم که در تفسیر روایی‌شان فرازهای قبل را آورده بودند این فراز را اصلا ذکر نکرده‌اند. همچنین خود محدث نوری فراز بعدی را که ناظر به آیه ۶ و بدین بیان است: «أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ، قَالَ: الْمُطَلَّقَةُ الَّتِي لِلزَّوْجِ عَلَيْهَا رَجْعَةٌ لَهَا عَلَيْهِ سُكْنَى وَ نَفَقَةٌ مَا دَامَتْ فِي الْعِدَّةِ، فَإِنْ كَانَتْ حَامِلًا يُنْفِقُ عَلَيْهَا حَتَّى تَضَعَ حَمْلَهَا» در مستدرک به عنوان حدیث نیاورده است و علمای فوق نیز همگی به عنوان سخن مرحوم قمی آورده‌اند.
۱۶) الف. از امام باقر ع روایت شده که فرمودند:
طلاق زن باردار یک بار است و هنگامی که آنچه را که در شکم دارد به زمین گذارد، کاملا از هم جدا می‌شوند [یعنی عده‌اش تمام می‌شود و مرد دیگر نمی‌تواند رجوع کند].
الكافي، ج6، ص81؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص128؛ من لا يحضره الفقيه، ج3، ص509۱۸
حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ وَ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ:
طَلَاقُ الْحُبْلَى وَاحِدَةٌ فَإِذَا وَضَعَتْ مَا فِي بَطْنِهَا فَقَدْ بَانَتْ.
عین همین مضمون با سندهای دیگری هم در همین دو منبع روایت شده است۱۹.
*پی‌نوشت:
مقصود از یکبار بودن طلاق، ذیل حدیث شماره ۲۱ توضیح داده خواهد شد.
ب. از امام باقر ع روایت شده که فرمودند:
اگر زن در حال بارداری طلاق داده شود، عده او تا زمان وضع حمل است، حتی اگر دقایقی بعد وضع حمل کند.
الكافي، ج6، ص82
حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ سَمَاعَة عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ:
إِذَا طُلِّقَتِ الْمَرْأَةُ وَ هِيَ حَامِلٌ فَأَجَلُهَا أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا وَ إِنْ وَضَعَتْ مِنْ سَاعَتِهَا.
۱۷) امام صادق (علیه السلام) فرمودند:
طلاق زن باردار یک بار است و عده او تا زمان وضع حمل است؛ و آن همان کوتاه‌ترین زمان از میان آن دو عده است.
الكافي، ج6، ص82؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص128
أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ أَبُو الْعَبَّاسِ الرَّزَّازُ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع:
طَلَاقُ الْحُبْلَى وَاحِدَةٌ وَ أَجَلُهَا أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا وَ هُوَ أَقْرَبُ الْأَجَلَيْنِ.
عین همین عبارات با سندهای دیگری هم در همین دو منبع روایت شده است۲۰ و ظاهرا مقصود از عبارت «هُوَ أَقْرَبُ الْأَجَلَيْنِ: و آن همان کوتاه‌ترین زمان از میان آن دو عده است» همان است که عینا در متن حدیث ۴ گذشت که: عدّه او با هر کدام که کوتاه‌تر باشد، پایان می‌یابد: یعنی زایمان یا گذشت سه ماه.
۱۸) روایت شده است که امام صادق ع از پدرانشان از حضرت علی (علیه السلام) نقل کرده‌اند که ایشان فرمودند:
«مدت عده زن باردار تا زمان وضع حمل است و شوهرش موظف است تا زمان وضع حمل، نفقه او را بالمعروف [= به اندازه متعارف و به نحو شایسته] پرداخت کند. و این همان سخن خداوند عز و جل است که می‌فرماید: «و زنان باردار مدتشان این است که بارشان را فروگذارند.» (طلاق/۴)
و امام صادق (علیه السلام) فرمودند:
«اگر مردی همسرش را در حالی که باردار است طلاق دهد، باید تا زمان وضع حمل، نفقه او را بپردازد، یعنی اگر هر دو آزاد باشند، خواه مرد حق رجوع داشته باشد یا نداشته باشد [یعنی اعم از اینکه طلاق رجعی یا بائن باشد]»؛
و این چیزی است که ما در مورد آن اختلافی سراغ نداریم.
دعائم الإسلام، ج2، ص289
رُوِّينَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ ص أَنَّهُ قَالَ:
الْحُبْلَى أَجَلُهَا أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا وَ عَلَيْهِ نَفَقَتُهَا بِالْمَعْرُوفِ حَتَّى تَضَعَ حَمْلَهَا وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ أُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ»
قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ع:
إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ وَ هِيَ حُبْلَى أَنْفَقَ عَلَيْهَا حَتَّى تَضَعَ يَعْنِي إِذَا كَانَا حُرَّيْنِ وَ كَانَ يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ أَوْ لَا يَمْلِكُ؛
وَ هَذَا مَا لَا نَعْلَمُ فِيهِ اخْتِلَافاً.
تبصره:
ظاهرا عبارت «وَ هَذَا مَا لَا نَعْلَمُ فِيهِ اخْتِلَافاً: و این چیزی است که ما در مورد آن اختلافی سراغ نداریم» توضیح مولف است؛ نه قسمتی از حدیث امام صادق ع. ضمنا این حدیث ادامه‌ای دارد که ذیل آیه ۶ خواهد آمد. ر.ک: جلسه ۱۱۸۱، حدیث۱ https://yekaye.ir/at-talaq-65-06
۱۹) از امام کاظم ع در مورد زن بارداری سوال شد که شوهرش او را طلاق میدهد ولی بچه‌اش سقط می‌شود، اعم از اینکه بچه کامل شده باشد یا نشده باشد، ویا اصلا به صورت مُضغه [تکه گوشت] وضع حمل شود؟
فرمودند: هر چیزی که بر زمین گذاشته شود که معلوم شود به این چیز حامله بوده است، عده‌اش تمام شده است، خواه بچه کامل باشد یا نباشد، یا حتی مضغه باشد.
الكافي، ج6، ص82؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص128
حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ هَاشِمٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ:
سَأَلْتُهُ عَنِ الْحُبْلَى إِذَا طَلَّقَهَا زَوْجُهَا فَوَضَعَتْ سِقْطاً تَمَّ أَوْ لَمْ يَتِمَّ أَوْ وَضَعَتْهُ مُضْغَةً.
قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ وَضَعَتْهُ يَسْتَبِينُ أَنَّهُ حَمْلٌ تَمَّ أَوْ لَمْ يَتِمَّ فَقَدِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا وَ إِنْ كَانَتْ مُضْغَةً.
۲۰) الف. روایت شده است که از امام صادق (علیه السلام) درباره مردی سوال شد که همسرش را در حالی که باردار بود و دوقلو باردار بود طلاق داد. یکی از آنها به دنیا آمد و دیگری باقی ماند.
فرمود: با طلاق اول جدایی آنها کامل می‌شود ولی تا زمانی که آنچه را که در شکم دارد به دنیا نیاورد، ازدواج کردن دیگری با او حلال نیست.
الكافي، ج6، ص82؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص73
حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عِمْرَانَ الشَّفَا عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَ هِيَ حُبْلَى وَ كَانَ فِي بَطْنِهَا اثْنَانِ فَوَضَعَتْ وَاحِداً وَ بَقِيَ وَاحِدٌ؟
قَالَ: قَالَ: تَبِينُ بِالْأَوَّلِ وَ لَا تَحِلُّ لِلْأَزْوَاجِ حَتَّى تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا.
ب. حدیث ۲۳ هم موید همین مطلب است.
۲۱) روایت شده است که از امام باقر (علیه السلام) درباره طلاق زن باردار سوال شد. فرمودند:
طلاق او یک بار* است بر اساس عده با ماه‌ها** و اینکه دو شاهد در هنگام طلاق حاضر باشند.
گفتم: آیا مرد حق رجوع دارد [که به زندگی مشترک برگردند]؟
فرمودند: بله، و او هنوز همسر اوست.
گفتم: اگر رجوع و با او نزدیکی کند، سپس بخواهد دوباره او را طلاق دهد، چطور؟
فرمود: تا یک ماه از نزدیکی‌شان سپری نشود، حق طلاق ندارد.
گفتم: اگر بار دوم او را طلاق دهد و شاهد هم بگیرد، سپس دوباره رجوع کند و با او نزدیکی کند سپس برای بار سوم او را طلاق دهد و در مقام طلاق دادن شاهد هم بگیرد و هربار هم همان یک ماه عده نگه دارد آیا این حالت به حالت طلاق بائنی تبدیل می‌شود که برای زن مطلقه عادی با سه بار طلاق گرفتن رخ میدهد که دیگر ازدواج آن مرد با وی حلال نیست مگر اینکه که آن زن با مرد دیگری ازدواج کند؟
فرمودند: بله.
گفتم: عده‌اش در این حالت [برای اینکه بتواند با مرد دیگری ازدواج کند] چقدر است؟
فرمودند: تا زمانی است که وضع حمل کند، و پس از آن ازدواج وی با دیگران حلال است.
الكافي، ج6، ص82-83؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص72
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ يَزِيدَ الْكُنَاسِيِّ قَالَ:
سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ طَلَاقِ الْحُبْلَى فَقَالَ: يُطَلِّقُهَا وَاحِدَةً لِلْعِدَّةِ بِالشُّهُورِ وَ الشُّهُودِ.
قُلْتُ لَهُ: فَلَهُ [فَلَهَا] أَنْ يُرَاجِعَهَا؟
قَالَ: نَعَمْ وَ هِيَ امْرَأَتُهُ.
قُلْتُ: فَإِنْ رَاجَعَهَا وَ مَسَّهَا ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُطَلِّقَهَا تَطْلِيقَةً أُخْرَى؟
قَالَ: لَا يُطَلِّقُهَا حَتَّى يَمْضِيَ لَهَا بَعْدَ مَا مَسَّهَا شَهْرٌ.
قُلْتُ: فَإِنْ طَلَّقَهَا ثَانِيَةً وَ أَشْهَدَ ثُمَّ رَاجَعَهَا وَ أَشْهَدَ عَلَى رَجْعَتِهَا وَ مَسَّهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا التَّطْلِيقَةَ الثَّالِثَةَ وَ أَشْهَدَ عَلَى طَلَاقِهَا لِكُلِّ عِدَّةٍ شَهْرٌ هَلْ تَبِينُ مِنْهُ كَمَا تَبِينُ الْمُطَلَّقَةُ عَلَى الْعِدَّةِ الَّتِي لَا تَحِلُّ لِزَوْجِهَا «حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ»؟
قَالَ: نَعَمْ.
قُلْتُ: فَمَا عِدَّتُهَا؟
قَالَ: عِدَّتُهَا أَنْ تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا ثُمَّ قَدْ حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ.۲۱
پی‌نوشت ها:
* توضیح مرحوم فیض کاشانی: طلاق او یک بار است؛ یعنی نمی‌تواند او را در مدت عده طلاق دهد، مگر با یک طلاق. اگر پس از تصمیم به رجوع، تصمیم به طلاق دوم بگیرد، اشکالی ندارد، زیرا این نیز یک طلاق است. اما اگر قصدش در طلاق اول رجوع به او باشد، سپس طلاقش دهد، سپس پس از طلاق اول به او رجوع کند، باید تا زمان وضع حمل او صبر کند. سپس اگر پس از طلاق دوم با او ازدواج کند، طلاق او به عنوان سنت خواهد بود، نه به عنوان عده. (الوافي، ج23، ص1076۲۲)
** توضیح مرحوم فیض کاشانی: عبارت «با ماه‌ها»، به این معنی است که هر زمان که او را با رعایت عده بعد از طلاق اول، طلاق دهد، باید یک ماه از نزدیکی با او بگذرد، همانطور که در ادامه توضیح میدهد. (الوافي، ج23، ص1076۲۳).
۲۲) از امام کاظم ع یا پدرشان روایت شده که در مورد زن مطلقه‌ای که شوهرش او را طلاق میدهد و زن می‌گوید: «من باردار هستم» و یک سال منتظر مانده‌اند، فرمودند:
اگر پس از گذشت بیش از یک سال بچه را بیاورد، ادعایش پذیرفته نیست حتی یک لحظه از آن یک سال گذشته باشد.
الكافي، ج6، ص101؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص129
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ أَوْ أَبِيهِ ع أَنَّهُ قَالَ فِي الْمُطَلَّقَةِ يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا فَتَقُولُ أَنَا حُبْلَى، فَتَمْكُثُ سَنَةً
قَالَ: إِنْ جَاءَتْ بِهِ لِأَكْثَرَ مِنْ سَنَةٍ لَمْ تُصَدَّقْ وَ لَوْ سَاعَةً وَاحِدَةً فِي دَعْوَاهَا.
۲۳) الف. از ائمه اطهار ع روایت شده است که:
آیه «و زنان باردار مدتشان این است که بارشان را فروگذارند.» (طلاق/۴) در خصوص [عده] زنانی است که طلاق داده می‌شوند [یعنی شامل زنان باردار دیگری که باید عده نگه دارند، مثلا زن بارداری که شوهرش از دنیا رفته، نمی‌شود].
و اصحاب ما [از ائمه اطهار] روایت کرده‌اند که زن باردار [که بیش از یک فرزند در شکم دارد] اگر یک فرزند را به دنیا بیاورد، پیوند زناشویی او با شوهرش قطع می‌شود [یعنی عده‌اش از جانب شوهر تمام می‌شود و شوهر دیگر نمی‌تواند رجوع کند] ولی تا زمانی که فرزند دیگر را به دنیا نیاورده است، نمی‌تواند با مرد دیگری ازدواج کند [یعنی عده‌اش در جانب خودش باقی مانده است]. اما اگر شوهرش فوت کرده باشد و او قبل از تمام شدن چهار ماه و ده روز وضع حمل کند، باید چهار ماه و ده روز را تمام کند.
مجمع البيان، ج10، ص461؛ تفسير جوامع الجامع، ج4، ص310
«وَ أُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ». قال ابن عبّاس: هى فى المطلّقات خاصّة. و هو المروىّ عن أئمّتنا عليهم السلام.
... رَوَى أَصْحَابُنَا أَنَّ الْحَامِلَ إِذَا وَضَعَتْ وَاحِداً انْقَطَعَتْ عِصْمَتُهَا مِنَ الزَّوْجِ وَ لَا يَجُوزُ لَهَا أَنْ تَعْقِدَ عَلَى نَفْسِهَا لِغَيْرِهِ حَتَّى تَضَعَ الْآخَرَ فأما إذا كانت قد توفي عنها زوجها فوضعت قبل الأشهر الأربعة و العشر وجب عليها أن تستوفي أربعة أشهر و عشر
ب. روایت شده که از امام صادق علیه السلام در مورد مردی سوال شد که همسری داشت و سپس او را طلاق داد و قبل از پایان عده‌اش فوت کرد؟
فرمود: باید عدّه‌ی وفات را که طولانی‌تر است نگه دارد.
الكافي، ج6، ص121
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي رَجُلٍ كَانَتْ تَحْتَهُ امْرَأَةٌ فَطَلَّقَهَا ثُمَّ مَاتَ عَنْهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا قَالَ تَعْتَدُّ أَبْعَدَ الْأَجَلَيْنِ عِدَّةَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا.
ج. از حضرت علی و امام باقر و امام صادق علیهم السلام روایت شده است که در مورد زن بارداری که شوهرش فوت کرده است فرمودند:
او طولانی‌ترین دوره عده را نگه دارد: اگر قبل از چهار ماه و ده روز وضع حمل کند، تا چهار ماه و ده روز صبر کند؛ و اگر چهار ماه و ده روز قبل از زایمانش بگذرد، تا زایمان صبر کند.
اما زن مطلقه باردار، عدّه‌اش همانطور که خداوند متعال فرموده است، تا زمان وضع حمل است. و هر چیزی را که وضع حمل کند که معلوم باشد بدان حامله بوده است عده تمام می‌شود، چه آنچه به دنیا آمده کامل شده باشد چه نشده باشد.
و اگر مرد او را در حالی که باردار است با طلاقی که حق رجوع به او را دارد طلاق دهد و سپس قبل از زایمان بمیرد، زن عدّه وفات را باید نگه دارد، در صورتی که عدّه طلاق تمام نشده باشد.
و اگر طلاقی بوده که در آن حق رجوع نداشته و در حالی که سالم بوده وی را طلاق داده و سپس فوت کرده و سپس زن آنچه را که در رحم داشته به دنیا آورده، پس [با همین وضع حمل] عده او تمام می‌شود، حتی اگر شوهرش هنوز دفن نشده باشد یا اندکی بعد از آن [که وضع حمل کرد] وفات کرده باشد.
دعائم الإسلام، ج2، ص286
وَ عَنْ عَلِيٍّ وَ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْحَامِلِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا:
تَعْتَدُّ أَبْعَدَ الْأَجَلَيْنِ وَ إِنْ وَضَعَتْ قَبْلَ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَ عَشْرٍ تَرَبَّصَتْ حَتَّى تَنْقَضِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَ عَشْرٌ فَإِنْ مَضَتْ لَهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَ عَشْرٌ قَبْلَ أَنْ تَضَعَ تَرَبَّصَتْ حَتَّى تَضَعَ.
فَأَمَّا الْمُطَلَّقَةُ الْحَامِلُ فَأَجَلُهَا كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا؛ وَ كُلُّ شَيْءٍ وَضَعَتْهُ مِمَّا يَسْتَبِينُ أَنَّهُ حَمْلٌ تَمَّ أَوْ لَمْ يَتِمَّ فَقَدِ انْقَضَتْ بِهِ عِدَّتُهَا.
وَ إِنْ طَلَّقَهَا وَ هِيَ حَامِلٌ طَلَاقاً يَمْلِكُ فِيهِ رَجْعَتَهَا ثُمَّ مَاتَ قَبْلَ أَنْ تَضَعَ، اسْتَقْبَلَتْ عِدَّةَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا مَا لَمْ تَنْقُضُ عَنْهَا عِدَّتُهَا.
وَ إِنْ كَانَ طَلَاقاً لَا يَمْلِكُ فِيهِ رَجْعَتَهَا وَ طَلَّقَهَا وَ هُوَ صَحِيحٌ ثُمَّ مَاتَ ثُمَّ وَضَعَتْ مَا فِي بَطْنِهَا، فَقَدِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، وَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ وَ زَوْجُهَا لَمْ يُدْفَنْ بَعْدُ أَوْ بَعْدَ أَنْ مَاتَ بِقَدْرِ مَا.
۲۴) حلبی روایت کرده است که از امام صادق (علیه السلام) درباره زن بارداری سوال کردم که شوهرش وفات می‌کند و او قبل از گذشت چهار ماه و ده روز وضع حمل، و ازدواج می‌کند.
فرمودند: اگر وی [= شوهر جدیدش] با او نزدیکی کرده باشد، باید از هم جدا شوند و آن زن دیگر هرگز بر او حلال نیست؛ و او ابتدا باید عده باقی‌مانده از وفات شوهر اول را نگه دارد و سپس برای ازدواج دوم، سه دوره حیض دیگر را به عنوان عده حساب کند.
ولی اگر وی با او نزدیکی نکرده باشد، باز باید از هم جدا شوند و زن عده باقی‌مانده از وفات شوهر اول را نگه دارد و سپس این مرد همانند خواستگاری از خواستگاران اوست [یعنی اگر زن بخواهد می‌تواند با او ازدواج کند و می‌تواند به او جواب رد دهد].
الكافي، ج5، ص427؛ تهذيب الأحكام، ج7، ص306
الف. عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ الْحُبْلَى يَمُوتُ زَوْجُهَا فَتَضَعُ وَ تَزَوَّجُ قَبْلَ أَنْ تَمْضِيَ لَهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً؟
فَقَالَ: إِنْ كَانَ دَخَلَ بِهَا فُرِّقَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ لَمْ تَحِلَّ لَهُ أَبَداً وَ اعْتَدَّتْ بِمَا بَقِيَ عَلَيْهَا مِنَ الْأَوَّلِ وَ اسْتَقْبَلَتْ عِدَّةً أُخْرَى مِنَ الْآخَرِ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ؛ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ دَخَلَ بِهَا فُرِّقَ بَيْنَهُمَا وَ اعْتَدَّتْ بِمَا بَقِيَ عَلَيْهَا مِنَ الْأَوَّلِ وَ هُوَ خَاطِبٌ مِنَ الْخُطَّابِ.
در کافی شبیه همین پرسش و پاسخ بین محمد بن مسلم و امام باقر ع را هم روایت می‌کند.۲۴
تبصره: شیخ طوسی بعد از ذکر حدیث فوق، توضیح میدهد که عبارت اخیر حدیث فوق (که ازدواج این دو را با هم جایز دانسته) ناظر به حالتی است که مرد نمی‌دانسته این زن در عده است؛ و برای سخن خود دو حدیث می‌آورد۲۵ که یکی که مختصرتر است این است که:
ب. اسحاق بن عمار روایت کرده است که به امام کاظم علیه السلام گفتم: از پدرتان علیه السلام شنیده‌ایم که اگر مردی با زنی در دوران عده‌اش ازدواج کند، آن زن هرگز برای او حلال نمی‌شود.
ایشان فرمودند: این در صورتی است که مرد آگاه باشد. اما اگر بی‌خبر باشد، باید از او جدا شود و زن باید عده‌اش را نگه دارد، سپس مرد با او ازدواج جدیدی انجام دهد.
تهذيب الأحكام، ج7، ص307
عَنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:
قُلْتُ لِأَبِي إِبْرَاهِيمَ ع: بَلَغَنَا عَنْ أَبِيكَ ع أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَزَوَّجَ الْمَرْأَةَ فِي عِدَّتِهَا لَمْ تَحِلَّ لَهُ أَبَداً؟
فَقَالَ: هَذَا إِذَا كَانَ عَالِماً فَإِذَا كَانَ جَاهِلًا فَارَقَهَا وَ تَعْتَدُّ ثُمَّ يَتَزَوَّجُهَا نِكَاحاً جَدِيداً.
۲۵) رفاعه بن موسی روایت کرده است که از امام صادق ع در مورد کنیز بارداری که مردی او را می‌خرد، پرسیدم [که آیا رابطه با او برای مالکش جایز است یا خیر]؟
فرمودند: از پدرم (علیه السلام) در این مورد پرسیده شد، ایشان فرمودند: یک آیه آن را حلال کرده و آیه دیگری آن را حرام کرده است. من آن را برای خودم و فرزندانم حرام می‌کنم.
آن مرد گفت: اگر تو خودت و فرزندانت را از این کار بازمی‌داری، امیدوارم که من هم از کار اجتناب کنم.
الكافي، ج5، ص474؛ تهذيب الأحكام، ج8، ص176
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ مُوسَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
سَأَلْتُهُ عَنِ الْأَمَةِ الْحُبْلَى يَشْتَرِيهَا الرَّجُلُ فَقَالَ: سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ أَبِي ع فَقَالَ: أَحَلَّتْهَا آيَةٌ «2» وَ حَرَّمَتْهَا آيَةٌ أُخْرَى أَنَا نَاهٍ عَنْهَا نَفْسِي وَ وُلْدِي.
فَقَالَ الرَّجُلُ: أَنَا أَرْجُو أَنْ أَنْتَهِيَ إِذَا نَهَيْتَ نَفْسَكَ وَ وَلَدَكَ.
توضیح: چنانکه در پاورقی همین کتاب به نقل از شرح شرائع شهید ثانی اشاره شده، ظاهرا مقصود از آیه‌ای که آن را حلال کرده، آیه «وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومين فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُون» (مومنون/۵-۷؛ معارج/۲۹-۳۱) می باشد؛ و مقصود از آیه‌ای که حرام کرده همین آیه «وَ أُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ» (طلاق/۴) است؛ و شیخ طوسی با ذکر احادیث دیگری۲۶ توضیح میدهد که جواز رابطه‌ای که در این حدیث مطرح شده، در خصوص رابطه‌هایی غیر از نزدیکی کردن است؛ و خود همین تعبیر نشان میدهد که حتی همین رابطه‌ها هم کراهت دارد (تهذيب الأحكام، ج8، ص176۲۷).۲۸
د. وَمَنْ يَتَّقِ الله يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا
آیات «فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَ اتَّقى؛ وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى؛ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى» (لیل/۵-7) نیز مفادش به این فراز نزدیک است و احادیثی ذیل آنها گذشت (جلسه ۵۶۵ https://yekaye.ir/al-lail-92-5/ و جلسه ۵۶۷ https://yekaye.ir/al-lail-92-7 ). اما احادیث دیگر:
۳۰) روایت شده است که پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
در تورات آمده است: ای فرزند آدم، تقوای الهی در پیش گیر و به پدر و مادرت نیکی کن و صله رحم را بجا آور، تا روزی تو را زیاد کنم، کارها را برایت آسان کنم و سختی را از تو دور کنم.
عوالي اللئالي، ج1، ص270
وَ قَالَ ِ النَّبِي ص:
فِي التَّوْرَاةِ مَكْتُوبٌ: يَا ابْنَ آدَمَ اتَّقِ رَبَّكَ وَ بَرَّ وَالِدَيْكَ وَ صِلْ رَحِمَكَ أَمُدَّ لَكَ فِي رِزْقِكَ وَ أُيَسِّرْ لَكَ يُسْرَكَ وَ أَصْرِفْ عَنْكَ عُسْرَكَ.
۳۱) روایت شده است که امیرالمومنین ع در خطبه‌ای فرمودند:
اما بعد، سفارش مىكنم شما را به تقواپیشه کردن از خدايى كه آفرينشتان را آغاز فرمود، و بازگشتنتان بدو خواهد بود. روايى حاجت شما از اوست، و نهايت رغبتتان به درگاه اوست. مقصد راه شما به پيشگاه او منتهى شود، و پناهگاهتان سآیه رحمت او بود. همانا تقوای الهی دواى درد دلهایتان است و بصیرت‌بخش سینه‌های كورتان، و شفای بيمارى بدن‌هایتان و زداينده فساد سينههاتان. پليديهاى جانهاتان را پاك كننده است، و پرده ديدههاتان را جلادهنده؛ و بيم و نگرانى دلتان را ايمنى، و سیاهیِ ظلماتتان را روشنایى.
پس طاعت خدا را پوشش جان كنيد، نه صرفا رويه‌ی كار؛ و به درون فرمانبردار باشيد نه صرفا در برون، و آن را ميان پهلوها و پشت‌تان [یعنی کاملا در درونتان] جای دهید و بر سر همه كارهاتان اميرش نماييد، و آبشخوريش- سازيد- براى روزى كه بدان در مىآييد. و ميانجي‌اى براى حاجت روا گرديدن، و سپرى براى روز ترسيدن، و درون گورها را چراغ روشنايى، و آرامشى به هنگام وحشت دراز و بيم تنهايى، و زداينده غم در منزلهاى اين جهانتان؛ كه همانا طاعت خدا پناه از مهلكههاى نهان است، و از ترسگاهها كه بيم افتادن در آن است، و از گرمى آتشها كه سخت سوزان است.
پس آن كه به تقوا كوشد سختيها از او روى پوشد، پس از آنكه نزديك مىنمود؛ و كارها بر وى شيرين شود، پس از آنكه تلخ مىبود؛ و موجها از او برگردد پس از آنکه بر وی هجوم آورده بود؛ و سختی بر او آسان شود پس از آنکه وی را احاطه کرده بود؛ و باران پيوسته مكرمت بر او ببارد، بعد از قحطی‌هایی که دامنگیرش شده بود؛ و رحمت بدو روى آرد پس از آنکه از وی رویگردان شده بود؛ چشمه‌های نعمت براى وى روان گردد، پس از آنکه آبش فروشده بود؛ و برکت سیل‌‌آسا بر او فرو ریزد بعد از آنکه جز نمنمی بر او نمی‌بارید.
پس تقوای خدايى را در پیش گیرید كه شما را از موعظت خود بهرهمند ساخت، و با فرستادن پيامبرانش پند داد، و با نعمت خود رشته منت به گردنتان انداخت. پس خود را با پرستش او عبد کنید و حق طاعتش را بگزاريد.
نهج البلاغه، خطبه۱۹۸ (ترجمه با اقتباس از ترجمه سید جعفر شهیدی، ص۲۳۲-۲۳۳)
و من خطبة له ع:
... أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِي ابْتَدَأَ خَلْقَكُمْ وَ إِلَيْهِ يَكُونُ مَعَادُكُمْ وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِكُمْ وَ إِلَيْهِ مُنْتَهَى رَغْبَتِكُمْ وَ نَحْوَهُ قَصْدُ سَبِيلِكُمْ وَ إِلَيْهِ مَرَامِي مَفْزَعِكُمْ فَإِنَّ تَقْوَى اللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِكُمْ وَ بَصَرُ عَمَى أَفْئِدَتِكُمْ وَ شِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِكُمْ وَ صَلَاحُ فَسَادِ صُدُورِكُمْ وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِكُمْ وَ جِلَاءُ [غِشَاءِ] عَشَا أَبْصَارِكُمْ وَ أَمْنُ فَزَعِ جَأْشِكُمْ وَ ضِيَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِكُمْ.
فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اللَّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِكُمْ وَ دَخِيلًا دُونَ شِعَارِكُمْ وَ لَطِيفاً بَيْنَ أَضْلَاعِكُمْ وَ أَمِيراً فَوْقَ أُمُورِكُمْ وَ مَنْهَلًا لِحِينِ وُرُودِكُمْ وَ شَفِيعاً لِدَرَكِ طَلِبَتِكُمْ وَ جُنَّةً لِيَوْمِ فَزَعِكُمْ وَ مَصَابِيحَ لِبُطُونِ قُبُورِكُمْ وَ سَكَناً لِطُولِ وَحْشَتِكُمْ وَ نَفَساً لِكَرْبِ مَوَاطِنِكُمْ فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ حِرْزٌ مِنْ مَتَالِفَ مُكْتَنِفَةٍ وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقَّعَةٍ وَ أُوَارِ نِيرَانٍ مُوقَدَةٍ.
فَمَنْ أَخَذَ بِالتَّقْوَى عَزَبَتْ عَنْهُ الشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوِّهَا وَ احْلَوْلَتْ لَهُ الْأُمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِهَا وَ انْفَرَجَتْ عَنْهُ الْأَمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاكُمِهَا وَ أَسْهَلَتْ لَهُ الصِّعَابُ بَعْدَ إِنْصَابِهَا وَ هَطَلَتْ عَلَيْهِ الْكَرَامَةُ بَعْدَ قُحُوطِهَا وَ تَحَدَّبَتْ عَلَيْهِ الرَّحْمَةُ بَعْدَ نُفُورِهَا وَ تَفَجَّرَتْ عَلَيْهِ النِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبِهَا وَ وَبَلَتْ عَلَيْهِ الْبَرَكَةُ بَعْدَ إِرْذَاذِهَا.
فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي نَفَعَكُمْ بِمَوْعِظَتِهِ وَ وَعَظَكُمْ بِرِسَالَتِهِ وَ امْتَنَّ عَلَيْكُمْ بِنِعْمَتِهِ فَعَبِّدُوا أَنْفُسَكُمْ لِعِبَادَتِهِ وَ اخْرُجُوا إِلَيْهِ مِنْ حَقِّ طَاعَتِهِ.