سوره الطلاق - آیه 12

۱۱۸۷) سوره طلاق (۶۵) آیه ۱۲ الله الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَـٰوَ ٰتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ الله عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَأَنَّ الله قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْمًا ۲ رمضان المبارک ۱۴۴۷
۱۴۰۴/۱۲/۰۱

ترجمه حديث نكات ادبي شأن نزول قرائات تدبر نظرات

خداوند همان کسی است که هفت آسمان را آفرید، و از زمین هم مانند آنها را، امر بین آنها تنزل می‌یابد، تا بدانید که براستی خداوند بر هر چیزی تواناست و همانا خداوند دربرگرفته است همه چيز را از حیث علم.

الله

درباره کلمه «الله» و ماده‌های مرتبط با آن (وله» یا «أله» یا «لاه») قبلا اشاره شد که بسیار اختلاف است:

برخی آن را «اسم خاص» (عَلَم) دانسته‌اند که اساساً از ماده خاصی مشتق نشده است.

اما اغلب (مثلا راغب و ابن فارس) آن را مشتق از «أله» به معنای «عبادت» می‌دانند؛ برخی همچون مرحوم مصطفوی با توجه به قرینه کاربرد آن در زبان عبری نیز بر این موضع اصرار فراوان دارند و البته مفهوم تحیر و واله بودن را هم به نحوی در این کلمه لحاظ می‌کنند. در همین راستا سیبویه مطلب را چنین توضیح داده که «الله» همان «إله» بوده که «الـ» معرفه بر آن وارد شده و به صورت «الإله» درآمده و سپس حرکت همزه به لام منتقل شده و همزه حذف شده و به صورت «أَلِلَاه» درآمده، سپس لام اول ساکن شده و در لام بعد ادغام شده و سپس از باب تعظیم و بزرگداشت خداوند به صورت مُفَخّم (تفخیم شده) ادا می‌شود.

ماده «ءله» در اصل به معنای تعبد و عبادت است، و «إلـٰه» را به معنای معبود دانسته‌اند که «آلهة» جمعِ آن است. در واقع «إلـٰه» مصدر بوده است «ألِهَ، یألَهُ، إلـٰه»، هر چند برخی بر این باورند که این کلمه از کلماتی است که بر وزن «فِعال» و به معنای «مفعول» است (شبیه «کتاب» که به معنای «مکتوب» است). در تفاوت بین «إله» و «معبود» مرحوم مصطفوی بر این باور است که در ماده «عبد» مفهوم خضوع نهفته است، اما در ماده «أله» مفهوم تحیر و سرگشتگی نهفته است اما از نظر ابن‌فارس، مفهوم تحیر، نه به ماده «أله»، بلکه به ماده «وله» مربوط می‌شود، و شاید بر همین اساس است که امثال عسکری در تفاوت این دو گفته‌اند که «معبود» کلمه عامی است که شامل هرکسی که مورد پرستش قرار بگیرد به کار می‌رود؛ اما «إله» آن معبودی است که واقعا سزاوار پرستیدن باشد و به همین جهت است که خداوند بارها فرموده «لا إله الا الله»؛ و بر همین اساس، نظر راغب این است که با توجه به اینکه تنها الله شایسته پرستش است، اقتضای معرفتی این کلمه آن است که جمع بسته نشود؛ اما عرب چون مشرک بود و به تعدد معبودها باور داشت آن را به صورت «آلهه» جمع بسته است. «إلاهة» نیز مصدر و به معنای «عبادة» است و در یکی از قرائات، آیه «وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ: تو خدایانت را رها کند» ‏(أعراف/۱۲۷)‌به صورت «وَ يَذَرَكَ وَ آلِاهَتَكَ‏» قرائت شده که به این معناست که «تو و عبادت کردن تو را رها کند».

راغب این دیدگاه را هم مطرح کرده‌ که ممکن است اصل این کلمه از ماده «أله» ‌به معنای متحیر شدن باشد و آنگاه خداوند بدین جهت الله نامیده شده که همگان در شناخت ذات و صفات او حیران و سرگردانند؛ هرچند ابن فارس تذکر داده‌ که «أله» ‌به معنای تحیر، در اصل همان «وله» بوده که واوش به همزه تبدیل شده است؛ و ماده «وله» در اصل به معنای اضطراب و بی‌قراری است. همچنین راغب نقل می‌کند که برخی گفته‌اند که اصل این کلمه «وَلّاه» [صیغه مبالغه از ماده «وله»] بوده که واوش به همزه تبدیل شده و از این باب خداوند «ولّاه» است که همه موجودات عالم واله و شیدای اویند، خواه به اختیار خود (مانند برخی از اولیاء الله)‌و یا به نحو طبیعی و در متن خلقت خویش؛ و چه بسا آیه شریفه «وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ» (إسراء/۴۴) به همین مضمون دلالت داشته باشد.

همچنین نقل شده که برخی گفته‌اند اصل آن از ماده «لاه» است که این را دو گونه توضیح داده‌اند. برخی گفته‌اند «لاه» اساساً اسم خداوند است که «الـ» بر سر آن وارد شده و به صورت «الله» درآمده، و برخی گفته‌اند از فعل «لاه يلوه لياه» بوده که به معنای در پرده بودن (احتجب) و دور از دسترس قرار داشتن است و مقصود همان است که در آیه شریفه «لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ» (أنعام/۱۰۳) بدان اشاره شده است.

جلسه ۱ https://yekaye.ir/fatehat-alketab-1-1/ و جلسه ۸۲۴ https://yekaye.ir/ya-seen-36-74/

خَلَقَ

قبلا بیان شد که کلمه «خَلق» مصدری است (= آفرینش) که در بسیاری از موارد در معنای مفعولی به کار می‌رود (= مخلوق، آفریده شده). اهل لغت معتقدند اصل این ماده دلالت بر «تقدیر» (تعیین اندازه) داشته است، چنانکه «خُلق» (به معنای خوی و خصلت و اخلاقیات شخصی) را هم از این جهت «خلق» نامیده‌اند که بیانگر ویژگی‌هایی است که در صاحب آن معین و مقدر شده است و برخی گفته‌اند کلمه «خلق» به نحو خاص به معنای «ایجاد کردن بر اساس یک کیفیت [و محاسبه] خاص» می‌باشد که هم در مورد ایجاد بی‌سابقه، و هم ایجاد چیزی از چیز دیگر به کار می‌رود...

جلسه ۸۲۹ http://yekaye.ir/ya-seen-36-79/

سَمَـٰوَ ٰتٍ

درباره ماده «سمو» قبلا بیان شد که این ماده دلالت دارد بر علو، و بر رفعت چیزی و شاخص و کاملا آشکار بودنش و علو آن نسبت بدانچه تحت آن است. از آنجا که «سماءِ» هر چیزی، به بالای آن گفته می‌شود برخی معتقدند که اصل ماده «سمو» هر آن چیزی است که رفعتی یافته و فوق چیز دیگر و محیط بر آن باشد؛ و از آنجا که در زبانهای آرامی و عبری و سریانی کلمه «شماء» به همین معنای «سماء» به کار رفته اجتمال دارد که این لفظ با همین معنا از آن زبانهای به زبان عربی وارد شده باشد.

در هر صورت به همین مناسبت فوقیت در معنای این ماده، کلمه «سماء» هم بر ابر (و حتی باران) اطلاق می‌شود (يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً؛ هود/۵۲؛ نوح/۱۱) و هم بر سقف خانه؛ چنانکه در مقابل برای آسمان هم تعبیر سقف شده است (وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً؛ انبیاء/۳۲) و برای پشت اسب (روی اسب) نیز از «سماء الفرس» استفاده می‌شود و حتی به گیاهان نیز «سماء» می‌گویند.

البته رایج‌ترین معنای آن همان آسمان است؛ و گفته شده که هر چیزی در مقایسه با آنچه پایین‌تر از آن است «سماء» و در مقایسه با آنچه فوق آن است «أرض» است و آیه «اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ»‏ (طلاق/۱۲) را نیز بر همین حمل کرده‌اند. راغب بر این باور است که «سماء» در معنای باران به صورت مذکر می‌آید [البته فیومی دقیقا نظر خلاف این را دارد] و جمع آن به صورت «أَسْمِيَة» است؛ اما «سماء» در مقابل «أرض» هم به معنای مفرد (فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ؛ دخان/۲۹) و هم به معنای جمع (ثُمَّ اسْتَوى‏ إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَ‏؛ بقرة/۲۹) به کار می‌رود ولو با ادات جمع هم جمع بسته می‌شود: «تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فيهِنَّ» (اسراء/۴۴)؛ و این «سماء» مونث است: «وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ» (ذاریات/۴۷) «وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْميزانَ» (الرحمن/۷) «إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ»‏ (انشقاق/۱) «إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ»‏ (انفطار/۱)؛ هرچند گاه «مذکر» هم می‌آید: «السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ» (نازعات/۷۹) هرچند ازهری بر این باور است که «سماء» در مقابل «أرض» همواره مونث است و اگر آن را به عنوان سقف لحاظ کنند (در همین آیه اخیر) به صورت مذکر به کار می‌برند.

کلمه «سماء» به کلماتی مانند «رفعت» و «ارتفاع»، «علو» «صعود» «رقی» و «فوق» نزدیک است؛ در تفاوت اینها گفته‌اند:

«رفعت» (ماده «رفع») نقطه مقابل «خفض» است و مستلزم زایل شدن از جایگاه پایینی است که قبلا در آنجا بوده است؛

«علو» وقتی است که فی نفسه و به خود شیء‌نگاه شود صرف نظر از مادون آن و یا جابجا شدنش و در آن یک معنای قهر و اقتدار نهفته است؛

«صعود» ناظر به جابجایی مکانی و مختص مکان است؛

«رقی»‌ صعودی است که تدریجی انجام شود؛

«فوق» هم ظرف مکان و نقطه مقابل «تحت» و صرفا ناظر به وصف شیء‌در مقایسه است؛‌نه وصفی برای خود شیء.

برخی از اهل لغت «اسم» را هم برگرفته از ماده «سمو» که به معنای علو و رفعت و بالاتر بودن است می‌دانند؛ «اسم» هر چیز آن چیزی است که ذات و خود آن چیز را با آن می‌شناسند و درباره چرایی این وجه تسمیه گفته‌اند که چون به وسیله آن است که ذکر و یاد مسمی (آن چیزی که این اسم اوست) بالا می‌آید و شناخته می‌شود؛ هرچند درباره ریشه اسم اقوال دیگری هم هست که قبلا به تفصیل بیان شد

جلسه ۱۰۴۱ https://yekaye.ir/al-waqiah-56-74/

الْأَرْضِ

قبلا بیان شد که ماده «أرض» در زبان عربی در معانی متعددی به کار رفته است که برخی اینها را به سه معنا برمی‌گردانند که دوتای آنها در قرآن کریم به کار نرفته است (یکی در معنای زکام و سرماخوردگی؛ دیگری در معنای «رعشه و تزلزل»). اما معنایی که با آن سر و کار داریم به هر چیزی که در موقعیت پست و پایین قرار گرفته، نقطه مقابل سماء و عُلُو باشد.

برخی معتقدند که اصل معنای آن، همین کره زمین در مقابل آسمان بوده و به تَبَعِ آن بر هر چیز پست و پایینی در مقابل بالا اطلاق شده؛ و برخی هم توضیح داده‌اند که هرگاه این کلمه در کنار «سماء» قرار بگیرد کاملا بر همین معنای مقابل «سماء» به کار می‌رود و شامل جمیع موجودات زمینی هم می‌شود؛ اما وقتی که به صورت مطلق به کار می‌رود (وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ، حجر/۱۹؛ أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً، مرسلات/۲۵) غالبا خود کره زمین مورد نظر است؛ هرچند که گاه به قسمت و منطقه معینی از زمین هم اطلاق می‌شود (يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ، مائده/۲۱؛ وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ‏، لقمان/۳۴).

البته برخی هم بر این باورند که اصل این ماده دلالت دارد بر جرم متراکمی که درونش با امر لطیفی پر شده که اشیاء به آن و بر آن قائم‌اند؛ یعنی فقط دلالت بر پایین بودن، و اینکه چیزی بر روی باشد ندارد؛ بلکه هم بر تراکم آن جرم و در عین حال اینکه درونش امر لطیفی باشد دلالت دارد، و هم بر اینکه اموری نه فقط بر روی آن‌اند، بلکه بدان قائم‌اند؛ چنانکه گیاهان، نه فقط روی زمین‌اند بلکه به زمین قائم‌اند؛ و یا به پاهای اسب، در مقایسه با قسمت بالای آن «قوائمه» گویند که فقط نسبت بالا و پایین نیست، بلکه قیام اسب هم بر آن است. همچنین اینکه این ماده بر یک امر متراکم و البته با درونی لطیف دلالت دارد نیز از بسیاری از کاربردهای این ماده قابل استنباط است؛ چنانکه به زمین نرم و طیب «أرض أریضة» گویند؛ ویا «إرَاض» به معنای بساط ضخیمی است که از پشم یا بز یا پشم شتر درست شده باشد و یا «تَأَرَّضَ النَّبْت‏» یعنی گیاهی که امکان برکندن آن از زمین وجود دارد.

این کلمه، مونث مجازی است (صفات آن مونث می‌شود مانند همین تعبیر «الأرض المیتة» (یس/۳۳) یا «الأرض المقدّسه» (مائده/۲۱) هرچند جمع آن، علاوه بر «أراضی» به صورت «أَرَضُون‏» و «أرَضین»‌ هم به کار رفته که تبیین آن معرکه آراء شده است.

به نظر می‌رسد که همین در مقابل «سماء» ‌بودن ظرفیتی را در این کلمه قرار داده که استعمال آن در قرآن لزوما منحصر به اشاره به زمین جسمانی نباشد؛ چنانکه حتی برخی در توضیح آیه «اللَّهُ الَّذي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ» (طلاق/۱۲) و نیز روایاتی که از هفت زمین در قبال هفت آسمان سخن می‌گوید این احتمال را مطرح کرده‌اند که مقصود از هر زمینی، آسمانِ تحت آسمان بالاتر است؛ و بدین ترتیب، هفت آسمان و یک زمین داریم که شش آسمانِ آن، هریک زمینی برای آسمان بالاتر از خود است.

در احادیث، این توسعه معنایی «أرض» جدی گرفته شده و تعابیر زمین دل، زمین جان و … – دست کم به طور استعاری – رایج است؛ و برخی روایات، برخی از تعابیر «أرض» در قرآن را بر همین معانی توسعه‌یافته نیز اطلاق کرده‌اند.

جلسه ۷۸۱ http://yekaye.ir/ya-seen-36-33/

همچنین درباره معنای حقیقی زمین با در نظر گرفتن تمام کاربردهای این کلمه در قرآن مبحثی عنوان «زمین در قرآن» در جلسه ۹۷۱ https://yekaye.ir/al-waqiah-56-4/ بیان شد که علاقمندان بدانجا مراجعه کنند.^۱

مِثْلَهُنَّ

قبلا بیان شد که ماده «مثل» در دو معنای مهم کاربرد فراوان دارد: یکی مشابهت، و دیگری برپا و ایستاده بودن؛ و بین اهل لغت درباره اینکه اصل این ماده کدام از این دو است اختلاف است: برخی همچون ابن‌فارس و مرحوم مصطفوی معنای اول را محور اصلی این ماده قرار داده و بر این باورند که اصل این ماده دلالت دارد بر اینکه دو چیز نظیر و شبیه هم باشند؛ اما برخی خاستگاه این ماده را از برپا ایستادن شروع کرده‌اند، مثلا حسن جبل با تاکید بر کلماتی مانند «تمثال» و «أمثل» و «تمثّل» معنای محوری‌ این ماده را «تشخص چیزی که بر یک هیات یا صفت معینی قائم و برپا باشد» معرفی می‌کند و مَثَل زدن را این می‌داند که چیزی را با هیات خاصی برپا بداریم که اموری مثل آن بر این هیات جاری می‌شوند؛ و یا مَثَل و مَثُلَة به معنای آنچه مایه عبرت است «وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَني‏ إِسْرائيل‏» (زخرف/۵۹) را می‌گوید یعنی چیزی در هیاتی برپا داشته شود که مایه عبرت دیگران شود، و راغب نیز می‌گوید اصل معنای «مثول» برپا ایستاده بودن (انتصاب) است و -ظاهرا به تبع خلیل- توضیح می‌دهد که فعل آن «مَثَلَ يَمْثُلُ» است برای جایی که چیزی برپا بایستد و خودی نشان کند می‌گویند «مَثُلَ الشي‏ءُ» و «تمثال» هم چیزی است که مصور شده باشد و «تمثّل» هم صورت پیدا کردن است «فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا» (مريم/۱۷) و «مثال» هم چیزی را در برابر چیز دیگر گذاشتن که کارشان شبیه همدیگر است. ...

درهر صورت وقتی می‌گوییم این «مِثل» آن است یعنی شبیه آن است؛ اما اینکه «مِثل» و «مَثَل» چه فرقی دارند برخی همچون ابن‌فارس آنها را کاملا شبیه همدیگر دانسته‌اند (مانند شِبه و شَبَه) و گفته‌اند مَثَلی هم که برای امور مختلف زده می‌شود از همین باب است چون با ارائه شبیه چیزی امری را توضیح می‌دهد. اما مرحوم مصطفوی بر این باور است که «مَثَل» صفت مشبهه است (همانند حسن) و دلالت دارد بر آن چیزی که متصف به مثلیت و مشابهت می‌شود و این عنوان در آن ثابت است. بدین لحاظ «مَثَلِ» چیزی اموری که مورد نظر گوینده بوده را بخوبی در خود مجسم نموده و اهم صفات و خصوصیات مورد نظر را نمایان می‌کند؛ و البته باز تفاوات عمیقی بین این دو کلمه قائل نیستند چرا که توضیح داده‌اند هم در مِثل و هم در مَثَل گاهی وجه شبه بیان می‌شود که مماثلت از همان زاویه مد نظر است اما گاه وجه شبه بیان نمی‌شود در این موارد مماثلت در تمامی ذات و اجزا مد نظر می‌باشد. در همانجا نشان دادیم که اگر سراغ کاربردهای قرآنی کلمه «مَثَل» ‌برویم به نظر می‌رسد ظرافتهای بیشتری در کار است. ...

این ماده با کلماتی مانند «شبیه» ، «ندّ» ، «شکل» (در فارسی: هم‌شکل) ، «مساوی» ، «نظیر» ، «متفق»‌ ، «عدیل» و حرف «ک» بسیار نزدیک است؛ در تفاوت اینها برخی گفته‌اند که تفاوت اصلی در این است که:

ماده «شبه» برای مشابهت در کیفیت است ویا برای صرف هرگونه مشابهت (ولو مشابهت جزیی) است؛ و البته برخی گفته‌اند «شبه» در جایی به کار می‌رود که شباهت بین دو چیز مشاهدتی باشد؛ ‌لذاست که مثلا می‌گویند این سیاهی شبیه آن شیاهی است اما نمی‌گویند قدرت فلانی شبیه قدرت بهمانی است بلکه می‌گویند مثل قدرت اوست.

ماده «ندد» برای مشابهت فقط در جوهر و ذات شیء است؛ در واقع یک مثل و شبیه چیزی است که ضدیت و تقابلی بین او آن شیء‌برقرار است که این دو با هم نمی‌توانند جمع شوند.

ماده «سوی» برای مشابهت در کمیت است؛ به تعبیر دیگر، مساوات در دو مقداری است که هم‌اندازه هستند و هیچیک بر دیگری فزونی یا نقصانی ندارد؛‌اما مماثلت در جایی است که هریک می‌تواند جای دیگری بنشیند.

ماده «شکل» ‌برای مشابهت در مقدار و مساحت ویا برای مشابهت در صفات ظاهری صوری است؛ و از این رو شکل (شاكل الشي‏ءُ الشي‏ءَ) را در مشابهتی به کار می‌برند که تفاوت گذاشتن بین آنها در ظاهر دشوار باشد.

اما ماده «مثل» بر مشابهت تام و همه‌جانبه و اصیل دلالت دارد، و به همین جهت است که برای نفی شبیه از خداوند تعبیر نفی مثلیت به کار برده شده است:‌ «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ» (شورى/۱۱).

تفاوت «نظیر» (ماده «نظر») و «متفق» (ماده :وفق») و «عدیل» (ماده «عدل») با «مثل» هم در این است که مثل در جایی است که ذات دو چیز شبیه هم باشند اما «نظیر» در جایی است که جنس افعالشان شبیه هم باشد و «متفقین» دو چیزی‌اند که حکم و فعلشان با هم اتفاق و شباهت داشته باشد؛‌ و «عدیل« نیز در جایی است که حکم یکی معادل حکم دیگری باشد؛ و حرف «ک» تشبیه هم در جایی می‌آید که تنها در برخی از صفات (نه در تمام ذات) ‌شبیه همدیگر باشند

جلسه ۱۰۲۸ https://yekaye.ir/al-waqiah-56-61/

يَتَنَزَّلُ

درباره ماده «نزل» ذیل آیه ۵ همین سوره بحث شد: جلسه ۱۱۸۰ https://yekaye.ir/at-talaq-65-05/

الْأَمْرُ

درباره کلمه «أمر» ذیل آیه اول همین سوره بحث شد. جلسه۱۱۷۶ https://yekaye.ir/at-talaq-65-01-2/

لِتَعْلَمُوا / عِلْمًا

درباره ماده «علم» قبلا اشاره شد که برخی بر این باورند که اصل این ماده دلالت می‌کند بر اثری در چیزی که مایه تمایز آن از غیرش می‌شود، و کلمه «علامت» که به معنای «نشانه» هم به همین جهت چنین نامیده شده و کلمه «عَلَم» (جمعِ آن: أعلام) هم که به معنای «پرچم» و نیز به معنای «کوه بلند» به کار می‌رود نیز به همین جهت است و «عِلم» به معنای شناخت و نقطه مقابل «جهل» هم از باب قیاس آن به عَلَم وعلامت چنین نامیده‌اند؛‌ در مقابل برخی «عِلم» به معنای «شناخت» را محور اصلی معنای این ماده دانسته و البته برای این هم دو گونه تحلیل یافت شد. برخی گفته‌اند که اصل این ماده دلالت دارد بر حضور و احاطه بر چیزی؛ که البته احاطه به حسب اختلاف قوا و حدود متفاوت می‌باشد و اثر چیزی و نیز اموری همچون کوه و پرچم که علامت و نشانه چیزی می‌باشند را از مصادیق این معنا قلمداد کرده‌اند. برخی هم معنای محوری این ماده را دلالت و هدایت کردن به سوی یک معنا (اعم از جهت، راه، حد و اندازه، و…) دانسته‌اند چنانکه «عَلَم» (چه به معنای پرچم و چه به معنای نشانه و کوه بلند همگی برای دلالت کردن و نشان دادن چیزی است.

در هر صورت «عِلم» به معنای ادراک و شناخت است که به کلماتی مانند «معرفت» و «یقین» و «شعور» و «عقل» و «فطنة» و «فهم» و «فقه» و «بصیرت» و «درایت» و «اعتقاد» و «حفظ» و «ذکر» و «خبر» و «رویت» و «تبیین» و «شهود» نزدیک است و بیان تفاوت آنها می تواند به فهم دقیقتری از آن کمک کند…

این کلمه وقتی به صورت فعل به کار می‌رود گاه تک‌مفعولی است و گاه دومفعولی؛ البته چنانکه در بحث از تفاوت این ماده با ماده «عرف» اشاره شد برخی بر این باورند که اصل در کلمه «علم» این است که دو مفعول داشته باشد و وقتی یک مفعولی به کار رود به معنای «معرفت» (که کاملا تشخص دارد) می‌باشد و البته گاه «عرف» و «علم» به جای همدیگر هم به کار می‌روند مانند «تَری‏ أَعْيُنَهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ» (مائده/۸۳) که به معنای «عَلِمُوا من الحق» است ویا «تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ وَ آخَرينَ مِنْ دُونِهِم‏ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ» (انفال/۶۰) که به معنای «لَا تَعْرِفُونَهُم اللّهُ يَعْرِفُهُمْ» است. و در هر صورت موید تحلیل مذکور این نقل قول از ابن الاعرابی است که حتی ماده «رأی» که در اصل یک مفعولی است وقتی دومفعولی به کار می‌رود که به معنای «علم» (نه دیدن با چشم) باشد. برخی مطلب را این گونه تحلیل کرده‌اند که علم اگر به معنای یقین باشد دو مفعولی و اگر به معنای «عرف» باشد یک مفعولی به کار می‌رود و برخی هم این گونه تحلیل کرده‌اند که علم به معنای ادراک است؛ اما ادراک بر دو قسم است؛ یکی ادراک ذات چیزی؛ یعنی شناختی که به یک شیء و یک وجود معین تعلق می‌گیرد که در این حالت یک مفعول می‌گیرد [که ظاهرا ماده «عرف» هم ناظر به چنین ادراکی است] مانند «لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ‏» (أنفال/۶۰)؛ و گاهی شناخت گزاره‌ای است؛ ‌یعنی حکم کردنی در مورد چیزی (که الف ب است) که در این صورت دو مفعول می‌گیرد مانند «فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ‏» (ممتحنة/۱۰)، «يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ … لا عِلْمَ لَنا»...

جلسه ۱۰۴۷ https://yekaye.ir/al-waqiah-56-80/

شَيْءٍ

درباره ماده و کلمه «شیء» ذیل آیه ۳ به تفصیل بحث شد. جلسه ۱۱۷۸ https://yekaye.ir/at-talaq-65-03/

قَدِيرٌ

درباره ماده «قدر» و کلمه «قدیر» ذیل آیه ۳ به تفصیل بحث شد. جلسه ۱۱۷۸ https://yekaye.ir/at-talaq-65-03/

أَحَاطَ

قبلا بیان شد ماده «حوط» در اصل به معنای آن است که چیزی دور چیز دیگر قرار گیرد و دیوار را «حائط» گویند از این جهت که دورتادور خانه قرار می گیرد و محدوده خانه را مشخص می کند؛ و از کاربردهای رایج آن در قرآن، در معنای «احاطه علمی» است (بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحيطُوا بِعِلْمِه، یونس/۳۹؛ َ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عِلْماً، طلاق/۱۲).

«محیط» اسم فاعل از احاطه است به معنای چیزی که دورادور چیز دیگر را فراگرفته است (كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ مُحيطاً، نساء/۱۲۶؛ وَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحيطٌ، انفال/۴۷؛ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحيطَةٌ بِالْكافِرينَ، توبه/۴۹)

جلسه ۶۲۳ https://yekaye.ir/al-kahf-18-42/

. تمام جملات آن بحث برگرفته از آیات قرآن است که اینجا صرفا آن گزارش بدون ذکر آیاتش تقدیم می شود:
همه این زمین [و آسمانها] و هرچه در آن است، از آن خداوند است و به خدا برمی گردد . تدبیر خداوند از آسمان به زمین می‌آید و زمین و آسمان به امر خدا برپاست . این زمین غیب و ملکوتی دارد که البته بر خداوند مخفی نیست و کلیدهایش به دست اوست و بدین سان این زمین صرفا یک موجود مرده نیست، بلکه خداوند با باراندن باران و جوشاندن و جاری کردن چشمه‌ها در آن و رویاندن گیاهان در آن - بدین ترتیب که آب هم در آن جاری می‌شود و هم در محل‌هایی از آن ثابت و مستقر می‌گردد و این امکان رویش گیاهان را فراهم می‌آورد - آن را زنده کرد ؛ و این حیات هم صرفا یک امر استعاری نیست؛ چرا که به تصریح قرآن کریم، هم خود زمین و هم هرچه در آن است، تسبیح‌گوی اویند ؛ و حتی زمین بر برخی از افراد می‌گرید و شاید با توجه به همین باطن و ملکوتش است که هم کاستن از زمین معنای خاصی پیدا می‌کند و هم باب برکات را نه‌تنها از آسمان، بلکه از زمین نیز می‌توان باز کرد.
زمین اگرچه نتوانست بار امانت الهی را بردارد ؛ اما از روی طوع و رغبت تسلیم خداوند متعال بوده است (و همه جیزهایی که در آن هست نیز با رغبت یا به اجبار، تسلیم و مطیع خداوندند و در پیشگاه وی سر به سجده می‌سایند )؛ لذا مخاطب دستورات خداوند قرار می‌گیرد و گوش به فرمان اوست و منافقان حتی در زمین هم یاور و پشتیبان ندارند.
خداوند بارها انسان را به سیر و سیاحت در زمین دعوت کرد ، تا قلبها به تعقل درآیند و گوشها شنوا شوند بویژه برای عبرت گرفتن از گذشتگان و فهم ضعف خویش ویا برای پی بردن به اینکه خداوند آفرینش را چگونه آغاز کرد و سپس چگونه آخرت را ایجاد خواهد نمود . در آفرینش آن [و نیز در آنچه در آن هست] آیاتی برای اهل تعقل ، اولوالالباب ، متقین ، اهل ایمان ، عالمان و اهل یقین است؛ اگر کسی در آن بیندیشد، به هدفمندی آن پی می‌برد ؛ چرا که اساساً زمین به حق آفریده شده است.
درباره خلقتش بیان شده که آسمانها و زمین ابتدا درهم بودند و سپس خداوند آنها را از هم جدا کرد و هموست که همچنان آنها را از زوال نگه داشته است . خداوند آسمانها و زمین را در شش روز (و خود زمین در دو روز ) آفرید (و البته روز به معنای روز اصطلاحی نیست، چنانکه گاه از «روزی که خداوند آسمانها و زمین را آفرید» نیز سخن گفته شده )؛ و پردازش و سامان دادن هفت آسمان بعد از آفرینش زمین بوده (که البته مقصود آفرینش آنها نیست و چه‌بسا با هم آفریده شده باشند )؛ و استوای بر عرش نیز بعد از آفرینش آسمانها و زمین بوده است ؛ (البته مقصود از این بعدیت علی‌القاعده بعدیت زمانی نیست، بویژه که جای دیگر این طور تعبیر کرد که آن موقع عرش او بر آب بود ).
خداوند انسان را از زمین رویاند و وی را، هم از زمین و هم در زمین آفرید و اگرچه زمین را برای همه موجودات زنده [جنبندگان] قرار داد ؛ اما تأکید کرد که همه آنچه را در زمین است با همه رنگهای مختلفشان ، برای شما [انسانها] آفریدم و مسخر شما قرار دادم (و با اینکه آفرینش آسمانها و زمین بزرگتر از آفرینش مردمان است ، اما نه تنها آنچه در زمین است، بلکه هرآنچه در آسمانها هست نیز مسخر ما کرد ). در واقع خداوند زمین را گستراند و شکافهایی هم در آن زد [هرچند این شکافها دلیل نمی‌شود که هر انسانی بتواند در درون آن نفوذ کند ، و البته با قرآن می‌توان این زمین را شکافت ] و آن را بساط و مهد و فراش و مایه قرار انسان قرار داد؛ و در ضمن این گستراندنش، در آن کوههایی افکند و مسیرهایی که در بین آنها راه خود را بیابند .
به تعبیر دیگر، خداوند انسان را در زمین خلیفه قرار داد، اما معنای این خلافت این نیست که هر انسانی بالفعل از همه جنبندگان دیگر زمین برتر است و هر کاری می‌تواند بکند، او حتی نمی‌داند در کجای این زمین می‌میرد پس علی‌رغم اینکه انسان شایستگی مقام خلافت‌اللهی را دارد اما هم فساد کردن در زمین برای انسان ممکن است و هم هر گناه دیگری (مانند یا خوشی بناحق ؛ ویا تکبر بناحق ؛ هرچند زمین را طوری قرار داده که شخص بفهمد جای تکبر نیست و لذا مؤمن واقعی غیرمتکبرانه بر زمین راه می‌رود )؛ و شاید بدین جهت است که فرشتگان، که موجوداتی زمینی نیستند ، دائما برای اهل زمین استغفار می‌کنند.
خداوند متعال در زمین از هر چیزی رویاند ، چنانکه ثمراتی که روزی انسان است، از آن بیرون می‌آید. در واقع، خداوند زمین را رام انسان کرد، انسان را در زمین مکنت داد و معایش وی را در آن قرار داد و اگرچه انسان حق دارد از آنچه حلال و طیب در زمین می‌یابد بهره‌مند شود اما در مجموع استقرار و بهره‌وری انسان در زمین محدود است و جاودانه شدن در زمین ، معنایش جهنمی شدن است هرچند که این امر منافاتی ندارد که قسمتهایی از این زمین مقدس و مبارک باشد.
انسان وقتی احساس سنگینی کند و در زمین لنگر اندازد در راه خدا حرکت نمی‌کند ؛ و شیاطین در زمین است که افراد را گیج و سرگردان می‌کنند و روش‌شان این است که آنچه در زمین است برای انسان زینت می‌دهند (البته خداوند خودش ظرفیت زینت پذیری را در زمین قرار داده برای امتحان انسانها ) و از این رو، پیروی از اکثر ساکنان زمین گمراهی می‌آورد.
با این حال زمین این اندازه گسترده هست که کسی بهانه‌ای برای تحت تاثیر جبر محیط بودن نداشته باشد هرچند این گستردگی در مقایسه با قیامت بقدری کوچک است که اگر کفار تمام آن را هم بدهند که از عذاب خداوند نجات یابند کافی نیست ؛ و این کوچکی چه‌بسا به عظمت انسان برمی‌گردد: روح انسان چنان عظمتی دارد که همین زمین با همه گستردگی‌اش هم در سختی‌ها بر انسان تنگ می‌آید و کل آنچه در زمین است حتی نمی‌تواند بین مؤمنان در همین دنیا الفت جدی ایجاد کند و در عوض، گستره بهشت نه فقط به اندازه زمین، بلکه به گستره کل آسمانها و زمین است.
مکانیسم مکنت دادن خداوند به انسان در زمین هم پیچیدگی‌های خاص خود را دارد ؛ و اگرچه خداوند مکنت نهایی زمین را از آن متقین می‌داند اما مکنتهایی که گاه و بیگاه در زمین برای افراد حاصل می‌شود دلیل بر حقانیت آنها نیست و مکنت در زمین برای مؤمنان هم غالبا برای آزمایش آنهاست .
اما در قیامت چه بر سر زمین می‌آید: با نفخ صور هرکه در زمین و آسمانهاست دچار صعقه [= بیهوشی] می‌شود ؛ نه‌تنها آسمانها در هم پیچیده می‌شود، بلکه زمین هم یکسره در قبضه قدرت خداوند قرار می‌گیرد ؛ زمین به تکانهای شدید (زلزله، رجف، رجّ، دکّ) می‌افتد ، کوههایی که میخ‌های زمین بودند، اکنون چون پشم حلاجی شده، سست و بی‌بنیاد می‌شوند ، به راه می‌افتند، گویی سراب بوده‌اند و زین پس، زمین را آشکارا می‌بینی ، چرا که اینک به نور پروردگارت – که خودش نور آسمانها و زمین است - روشن شده است ؛ و همان طور که ابتدای آفرینش زمین بر گسترده شدن و شکاف آن تأکید شد دوباره بحث از گستراندن و شکاف زمین است: زمین از روی مردگان شکاف برمی‌دارد ؛ امتداد می‌یابد و با اذن پروردگارش داشته‌های خود را که همچون باری بر وی سنگینی می‌کرده، بیرون می‌ریزد و نهایتا مؤمنان وعده صدق خداوند را می‌بینند و زمین را چنان ارث می‌برند که هرجایی از بهشت بخواهند جای می‌گیرند.↩

مِثْلَهُنَّ / مِثْلُهُنَّ / مِثْلَهُنَّه

در بسیاری از قراءات مشهور به همین صورت «مِثْلَهُنَّ» یعنی به صورت منصوب قرائت شده است، که یا عطف به «سبع سماوات» است؛ ویا بر مبنای کسانی که عطف بعد از جار و مجرور را جایز نمی‌دانند فعل «خلق» را در تقدیر دارد.

اما در برخی از طرق غیرمعروف (مفضل و عصمة و خلاد و حمزه بن قاسم از روایت شعبه) و نیز برخی روایات غیرمعروف (ابوحاتم و اسماعیل بن مجالد و ابن نبهان) از عاصم (از قراء کوفه) و برخی روایات غیرمعروف (لؤلؤي و رؤاسي) از قرائت اهل بصره (ابوعمرو) و برخی قراءات غیرمعروف دیگر (ضحاک و یمانی) به صورت «مِثْلُهُنَّ»، یعنی به صورت مرفوع قرائت شده، که آن را مبتدای موخر دانسته‌اند که خبر آن «من الارض» است.

معجم القراءات، ج۹، ص ۵۱۳^۱؛ جامع القراءات للروذباري، ص۳۷۰^۲؛ المغني في القراءات، ص ١٨٠٥^۳؛ إعراب القرآن، ج‏4، ص30۰^۴

يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ / يُنَزِّلُ الْأَمْرَ / يُنَزَّلُ الْأَمْرُ

در قراءات مشهور به همین صورت «يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ» قرائت شده است؛ یعنی در باب تفعّل که «أمر» هم فاعل آن است؛

اما در روایتی از قرائت اهل بصره (ابوعمرو) و برخی قراءات غیرمشهور دیگر (عیسی بن عمر) به صورت «يُنَزِّلُ الْأَمْرَ» قرائت شده است، یعنی در باب تفعیل که «أمر» مفعول آن است؛ که در مختصر ابن خالویه به صورت «يُنَزَّلُ الْأَمْر» (یعنی صیغه مجهول ثبت شده است) که احتمالا اشتباه باشد.

معجم القراءات، ج۹، ص ۵۱۳^۵؛ المغني في القراءات، ص ١٨٠٥^۶؛ مختصر في شواذ القرآن من كتاب البديع، ص۱۵۸

بَيْنَهُنَّ / بَيْنَهُنَّه^۷

لِتَعلَمُوا / لِيَعلَمُوا

در عموم قراءات مشهور این را به همین صورت مخاطب «لِتَعلَمُوا» قرائت کرده اند؛

اما در روایتی (یعقوب بن ابراهیم زهری) از قرائت اهل مدینه (نافع)‌به صورت غایب «لِيَعلَمُوا» قرائت شده است.

معجم القراءات، ج۹، ص ٥١٤^۸؛ المغني في القراءات، ص ١٨٠٥^۹

. قراءة الجمهور «مِثْلَهُنَّ» بالنصب، على تقدير فعل أي: ومن الأرض خلق مِثْلَهُنَّ.
وقرأ المفضل وعصمة عن أبي بكر عن عاصم ، وأبو حاتم عن عاصم واللؤلؤي والرؤاسي كلاهما عن أبي عمرو «مِثْلُهُنَّ» بالرفع بالظرف، أو بالابتداء.
. وقراءة يعقوب في الوقف بهاء الكست بخلاف عنه «مِثْلَهُنَّه»↩
. ﴿وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلُهُنَّ) برفع اللام على خبر الصفة، اللؤلؤي، والرواسي عن أبي عمرو، وإسماعيل بن مجالد وابن نبهان عن عاصم، وخلاد بن خالد، وأبو عمارة حمزة بن القاسم معاً عن أبي بكر عنه.↩
. . القراءة المعروفة : (وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ) بنصبِ اللَّامِ.
المفضَّل طريق المليحي، واللؤلُئي عن أبي عمرو، والضَّحَّاکُ، واليماني: «مثْلُهُنَّ» برفع اللَّامِ.↩
. و حكى أبو حاتم أن عاصما قرأ «وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلُهُنَّ» قطعه من الأول و رفع بالابتداء↩
. . قراءة الجمهور «يَتَنَزَّلُ الأمْرُ» مضارع «تَنَزَّل».
. وقرأ عيسى بن عمر وأبو عمرو في رواية «يُنَزِّلُ الأَمْرَ» مضارع «نَزَّل» مشدداً، «الأمرَ» : بالنصب.
. والضبط في مختصر ابن خالويه «يُنَزَّل» بالبناء للمفعول.↩
. القراءة المعروفة : «يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ».
عيسى بن عمر: (يُنَزِّلُ) بضم الياء، وكسر الزاي وتشديدها، (الأمرَ) نصب.↩
. قراءة يعقوب في الوقف بهاء السكت بخلاف عنه «بَيْنهنه» (معجم القراءات، ج۹، ص ٥١٤)↩
. قراءة الجمهور «لتعلموا» بتاء الخطاب.
. وقرئ «ليعلموا» بياء الغيبة.↩
. يعقوب بن إبراهيم الزهري عن نافع: «لِيَعْلَمُوا» بالياء.↩

📌 فهرست دسترسی سریع (حدیث):

الف. الله الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَـٰوَ ٰتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ

توجه: در حدیث زیر حقایقی متعالی با تعابیری در سطح درک مخاطب بیان شده است، که نباید آنها را کاملا مادی تفسیر کرد؛ که در انتهای حدیث توضیحاتی درباره آن داده خواهد شد.

۱) از امام صادق ع روایت شده است که:

یکبار زینب عطرفروش، نزد همسران و دختران رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و غالبا برای فروش عطر آنجا می‌آمد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در حالی که زینب نزد آنها بود، وارد شد و به او فرمودند: «وقتی نزد ما می‌آیی، خانه‌های ما خوشبو می‌شوند.»

زینب پاسخ داد: «ای رسول خدا، خانه‌های شما از بوی شما خوشبوتر است.»

حضرت ص فرمودند: «وقتی می‌فروشی، انصاف را رعایت کن و غش در معامله نکن، زیرا این کار به تقوا نزدیکتر و برای حفظ مال بهتر است.»

زینب گفت: من امروز برای فروش عطر نیامدم، بلکه فقط آمده‌ام تا از شما درباره عظمت خدا بپرسم.

پیامبر ص فرمودند: «جلال خدا پرجلالت است، من اندکی از آن را برایت خواهم گفت.» سپس فرمود: «این زمین، با هر آنچه در آن و بر روی آن است، در مقایسه با آنچه زیر آن است، مانند حلقه‌ای افتاده در بیابانی وسیع است. و این دو، با هر آنچه در آنها و بر روی آنهاست، در مقایسه با آنچه زیر آنها است، مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع هستند.» و سومی، تا اینکه به هفتمی رسید. سپس این آیه را تلاوت فرمود: «هفت آسمان و از زمین نیز مانند آنها آفرید.» (طلاق/۱۲)

و هفت زمین با هر آنچه در آنها و بر آنهاست، بر پشت خروس حلقه‌ای افتاده در بیابانی وسیع است. و آن خروس را دو بال است، یک بال در شرق و یک بال در غرب، و پاهایش در مرزها[ی زمین] قرار دارد. و هفت زمین و آن خروس با هر آنچه در آنها و بر آنهاست، بر روی صخره همانند حلقه‌ای افتاده در بیابانی وسیع است. و هفت زمین و آن خروس و آن صخره، با هر آنچه در آنها و بر آنهاست، بر پشت آن ماهی، همانند حلقه‌ای افتاده در بیابانی وسیع است. و هفت زمین و آن خروس و آن صخره و آن ماهی، با هر آنچه در آنها و بر آنهاست، بر دریای تاریک همانند حلقه‌ای افتاده در بیابانی وسیع است. و هفت زمین و آن خروس و آن صخره و آن ماهی و آن دریای تاریک، در قبال هواء همانند حلقه‌ای افتاده در بیابانی وسیع است. و هفت زمین و آن خروس و آن صخره و آن ماهی و آن دریای تاریک و آن هواء، در قبال «ثری» [خاک] همانند حلقه‌ای افتاده در بیابانی وسیع است. سپس این آیه را تلاوت کرد: «از آن اوست آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است و آنچه بین آنهاست و آنچه زیر ثری [خاک] است.» سپس این روایت در «ثری» پایان یافت.

و هفت زمین و آن خروس و آن صخره و آن ماهی و آن دریای تاریک و آن هواء و ثری، با هر آنچه در آنها و بر آنهاست، نسبت به آسمان‌ها مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع است. و این و آسمان دنیا و هر آنچه در آن و بر آن است، نسبت به آسمانی که بالای آن است مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع است. و این آسمان و این دو آسمان نسبت به آسمان سوم مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع است. و این آسمان سوم و هر آنچه در آنها و بر آنها است، نسبت به آسمان چهارم مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع است؛ و همین طور تا آسمان هفتم. و این هفت آسمان و همه کسانی که در آنها و بر آنها هستند در برابر دریایی که از اهل زمین پنهان است، مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع است.

و این هفت آسمان و دریای پنهان، در قبال کوه‌های تگرگ، مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع.» سپس این آیه را تلاوت فرمود: «و از آسمان، از کوه‌هایی که در آن است، برف و تگرگ نازل می‌کند» (نور/۴۳) و این هفت آسمان و دریای پنهان، و کوههای برف در برابر آن هوایی که دلها در آن حیران و سرگردان می‌شوند مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع است. و این هفت آسمان و دریایی که پنهان است، و کوههای برف و آن هوا در برابر حجاب‌های نور، مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع است. و این هفت، و دریای پنهان، و کوه‌های برف، و آن هواء و آن حجاب‌ها در قبال کرسی مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع است. سپس این آیه را تلاوت کرد: «عرش او آسمان‌ها و زمین را فرا گرفته است و نگهداری آن‌ها او را خسته نمی‌کند. و او والاترین و بزرگترین است.» (بقره/۲۵۵) و این هفت آسمان، و دریای پنهان، و کوه‌های تگرگ، و حجاب‌ها، و هوا، و عرش در قبال عرش مانند حلقه‌ای در بیابانی وسیع است. سپس این آیه را تلاوت کرد: «خداوند رحمن بر عرش استیلاء دارد» (طه/۵) و فرشتگان آن را برنمی‌دارند [اشاره به آیه «يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَة» (حاقه/۱۷)] مگر اینکه می‌گویند: «لا اله الا الله و لا حول و لا قوة الا بالله».

و در نسخه کافی در روایت حسن و نیز در نسخه توحید، در دو فراز مربوط به حجب و هواء اول حجب نور است بعد هواء.

الكافي، ج‏8، ص153-154؛ التوحيد (للصدوق)، ص276-277

متن حدیث را بر اساس نسخه کافی تنظیم کرده‌ایم، مواردی که فقط در کافی آمده داخل پرانتز، و مواردی که فقط در توحید صدوق آمده داخل کروشه است و مواردی که بدین صورت داخل کروشه آمده [/ ...] عبارتی جایگزینی است که در نسخه توحید آمده است.

أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَاشِمٍ وَ غَيْرُهُ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ الْهَاشِمِيِ‏ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‏ قَالَ:

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ الْهَاشِمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

جَاءَتْ زَيْنَبُ الْعَطَّارَةُ الْحَوْلَاءُ إِلَى نِسَاءِ النَّبِيِّ ص وَ بَنَاتِهِ وَ كَانَتْ تَبِيعُ مِنْهُنَّ الْعِطْرَ فَجَاءَ النَّبِيُّ ص وَ هِيَ عِنْدَهُنَّ فَقَالَ إِذَا أَتَيْتِنَا طَابَتْ بُيُوتُنَا فَقَالَتْ بُيُوتُكَ بِرِيحِكَ أَطْيَبُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِذَا بِعْتِ فَأَحْسِنِي وَ لَا تَغُشِّي فَإِنَّهُ أَتْقَى وَ أَبْقَى لِلْمَالِ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَتَيْتُ بِشَيْ‏ءٍ مِنْ بَيْعِي وَ إِنَّمَا أَتَيْتُ أَسْأَلُكَ عَنْ عَظَمَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ جَلَّ جَلَالُ اللَّهِ سَأُحَدِّثُكِ عَنْ بَعْضِ ذَلِكِ. ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَذِهِ الْأَرْضَ بِمَنْ [فِيهَا وَ مَنْ] عَلَيْهَا عِنْدَ الَّتِي تَحْتَهَا كَحَلْقَةٍ (مُلْقَاةٍ) فِي فَلَاةٍ قِيٍ‏ وَ هَاتَانِ بِمَنْ فِيهِمَا وَ مَنْ عَلَيْهِمَا عِنْدَ الَّتِي تَحْتَهَا كَحَلْقَةٍ (مُلْقَاةٍ) فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ الثَّالِثَةُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى السَّابِعَةِ وَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: «خَلَقَ‏ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ‏»

وَ السَّبْعُ الْأَرَضِينَ بِمَنْ فِيهِنَّ وَ مَنْ عَلَيْهِنَّ عَلَى ظَهْرِ الدِّيكِ كَحَلْقَةٍ (مُلْقَاةٍ) فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ الدِّيكُ لَهُ جَنَاحَانِ جَنَاحٌ فِي الْمَشْرِقِ [/بِالْمَشْرِقِ] وَ جَنَاحٌ فِي الْمَغْرِبِ [ِ/بالْمَغْرِبِ] وَ رِجْلَاهُ فِي التُّخُومِ وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ بِمَنْ فِيهِ وَ مَنْ عَلَيْهِ عَلَى الصَّخْرَةِ كَحَلْقَةٍ (مُلْقَاةٍ) فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ [السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ] الصَّخْرَةُ بِمَنْ فِيهَا وَ مَنْ عَلَيْهَا عَلَى ظَهْرِ الْحُوتِ كَحَلْقَةٍ (مُلْقَاةٍ) فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ (بِمَنْ فِيهِ وَ مَنْ عَلَيْهِ عَلَى) [عند] الْبَحْرِ الْمُظْلِمِ كَحَلْقَةٍ (مُلْقَاةٍ) فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ وَ الْبَحْرُ الْمُظْلِمُ عَلَى [/عند] الْهَوَاءِ (الذَّاهِبِ) كَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ وَ الْبَحْرُ الْمُظْلِمُ وَ الْهَوَاءُ عَلَى الثَّرَى كَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: «لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّرى‏». ثُمَّ انْقَطَعَ الْخَبَرُ (عِنْدَ الثَّرَى)^۱

وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ وَ الْبَحْرُ الْمُظْلِمُ وَ الْهَوَاءُ وَ الثَّرَى بِمَنْ فِيهِ وَ مَنْ عَلَيْهِ عِنْدَ السَّمَاءِ (الْأُولَى) كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هَذَا (كُلُّهُ) وَ سَمَاءُ [/السماء] الدُّنْيَا بِمَنْ عَلَيْهَا وَ مَنْ فِيهَا عِنْدَ الَّتِي فَوْقَهَا كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ [هذا و] هَاتَانِ السَّمَاءَانِ (وَ مَنْ فِيهِمَا وَ مَنْ عَلَيْهِمَا) عِنْدَ (الَّتِي فَوْقَهُمَا) [الثَّالِثَةِ] كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هَذِهِ الثَّلَاثُة بِمَنْ فِيهِنَّ وَ مَنْ عَلَيْهِنَّ عِنْدَ الرَّابِعَةِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ، حَتَّى انْتَهَى إِلَى السَّابِعَةِ؛

وَ هُنَّ [/هذِهِ السَّبْعُ] وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ مَنْ عَلَيْهِنَّ عِنْدَ الْبَحْرِ الْمَكْفُوفِ عَنْ أَهْلِ الْأَرْضِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هَذِهِ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ عِنْدَ جِبَالِ الْبَرَدِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: «وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ» وَ هَذِهِ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ عِنْدَ الْهَوَاءِ الَّذِي تَحَارُ فِيهِ الْقُلُوبُ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هَذِهِ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ وَ الْهَوَاءُ عِنْدَ حُجُبِ النُّورِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هَذِهِ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ وَ الْهَوَاءُ وَ حُجُبُ النُّورِ^۲ عِنْدَ الْكُرْسِيِّ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: «وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‏ وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ‏» وَ هَذِهِ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ وَ الْهَوَاءُ وَ حُجُبُ النُّورِ [/الْحُجُبُ وَ الْهَوَاءُ] وَ الْكُرْسِيُّ عِنْدَ الْعَرْشِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ- «الرَّحْمنُ‏ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى»‏ [مَا تَحْمِلُهُ الْأَمْلَاكُ إِلَّا يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ‏].

(وَ فِي رِوَايَةِ الْحَسَنِ‏: الْحُجُبُ قَبْلَ الْهَوَاءِ الَّذِي تَحَارُ فِيهِ الْقُلُوبُ.)

توضيحی درباره حديث قرار داشتن زمين روی گاو و ماهی:

این مضمون که زمین (یا زمین‌های هفتگانه) بر روی خروس [یا گاو] است و آن بر روی ماهی و آن ماهی در دریایی است و ...، نه‌تنها در احادیث متعددی در شیعه و سنی، بلکه در معارف سایر ادیان توحیدی نیز روایت شده است. برخی اینها را در زمره خرافات، و ناشی از کم‌خردی گذشتگان دانسته، مسخره می‌کنند، و متاسفانه توضیح تمسخرآمیزی از این روایت بدین صورت در افواه عوام رایج شده که کره زمین روی خروس [یا شاخ گاو] است و گاو روی ماهی و ماهی هم توی دریا؛‌ و این دریا هم همین دریاهای روی کره زمین است! و دور پیش می‌آيد!

در حالی که اولا چنانکه در حدیث بخوبی واضح است (و در حدی که جستجو شد، در سایر احادیث مربوطه و حتی در اغلب حکایات این مساله در معارف ادیان توحیدی دیگر) هیچ‌جا اشاره نشده است که این دریا روی کره زمین است.

ثانیا اگر قرار باشد به صرف وجود این تعابیر، این احادیث زیر سوال برد باید نعوذبالله قرآن را زیر سوال ببریم چرا که تعابیری همچون «الرحمن علی العرش استوی» را هم ممکن است کسی تفسیر مادی و مکانی کند؛ و جالب اینجاست که در حدیث فوق، فرازهایی را به آيات قرآن ارجاع داده است.

ثالثا در خصوص این امور، به‌ویژه در موارد ناظر به زمین، حتی تفسیر مادی و فیزیکی‌ای می‌توان داشت که کاملا با فیزیک امروز سازگار باشد! توجه شود به هیچ عنوان ادعا نمی‌کنیم که مقصود از این تعابیر، لزوما همین معنای مادی است، بلکه مطالب زیر صرفا بدین جهت نوشته شده، که معلوم شود که حتی در افق فهم فیزیکی هم این گونه انکارها و مواجهه‌های تمسخرآلود با احادیث ریشه در جهالت دارد، چه رسد به اینکه اساسا اینها را اشاره به یک سلسله حقایق ماورایی و ملکوتی بدانیم.

اما توضیح:

امروزه پیشرفت فیزیک هم در ابعاد میکرو و هم در ابعاد ماکرو نگاه ما را به عالم عوض کرده است؛ در ابعاد میکرو، یک زمان عناصر (آن هم در حد آب و خاک، نه در حد هیدروژن و هلیم و ...)، کوچکترین اجزای فیزیکی عالم قلمداد می‌شد و از این رو، نام اتم [= نشکن] بر آن نهادند، در حالی که امروزه نه‌تنها اتمها را شکسته‌اند و اطلاع از وجود اجزایی درون اتم به نام‌های الکترون و پروتون و نوترون جزء اطلاعات عمومیِ زیردیپلم است بلکه در دل هریک از این اجزاء، اجزای کوچکتری شناسایی شده که امروزه تا کوارک و کوانتوم پیش رفته‌اند. در ابعاد ماکرو نیز امروزه نه‌تنها اطلاع وجود ستارگان بسیار غول‌پیکر که میلیونها برابر کره زمین‌اند، بلکه وجود کهکشانهای بی‌شماری که هریک میلیاردها از این ستارگان را در بردارند چیزی نیست که حتی دانش‌آموزان هم از آن بی‌اطلاع باشند.

اگر این دو منظر را با هم مقایسه کنیم فهم جدیدی از نظام کیهانی به دست می‌آوریم که می‌کوشم در یک مقیاس کوچکتر توضیح دهم. همه ما می‌دانیم که بدن هر انسانی از میلیاردها سلول تشکیل شده است، و امروزه سلول را به عنوان یکی از کوچکترین موجودات زنده می‌شناسند، یعنی هر سلولی برای خود هویت و استقلالی دارد که اگر درک و شعوری داشته باشد خود را غیر از سلولهای دیگر می‌بیند. حالا در مقام فرض، در نظر بگیرید که این سلولها اگر ادراکی همانند ما داشتند چگونه عالم را تصور می‌کردند. آنها سلولهایی شبیه خود را می‌دیدند و سلول‌هایی متفاوت با خود را، که هرکدام از اجزای ریزتری درست شده‌اند، هر سلولی با بقیه ارتباط‌هایی دارد، برخی می‌میرند و برخی دیگر به دنیا می‌آیند و ... . حالا آیا من (حسین سوزنچی، نویسنده این کلمات) واقعا یک نفرم یا صرفا ترکیبی اعتباری هستم از میلیاردها سلول؟ اگر از من درباره «هویت من» سوال شود من خودم را یک واحد یکپارچه می‌بینم که البته این سلولها اجزای بدن من هستند، و اگر عین این سوال از تک‌تک آن سلولها پرسیده شود علی‌القاعده آنها هم هرکدام خودشان را یک واحد یکپارچه می‌بینند و وجود موجود زنده‌ دیگری به نام حسین سوزنچی را صرفا یک موجود اعتباری گمان می‌کنند! اگر به آنها گفته شود که همان طور که آنها زندگی و مرگ دارند سوزنچی هم زندگی و مرگ دارد اما در مقیاس زمانی‌ای هزاران برابر مقیاس زمانی حیات و مرگ آنها، میلیونها نفر از شما می‌میرد و او هنوز زنده است، و او ممکن است بمیرد در حالی میلیونها نفر از شما هنوز زنده‌اید، آیا همین حیات و مرگ دنیوی مرا یک حیات و مرگ واقعی قلمداد می‌کنند یا اعتباری؟ و همین طور... .

اکنون اگر در عالم فیزیکی موجودی در اندازه‌های عظیم کیهانی به شکل خروس [یا گاو یا ماهی یا ...] وجود داشته باشد که نسبت کره زمین در برابر آن همچون اندازه یک سلول یا مولکول در در برابر بدن من باشد، آیا اینکه من نتوانم آن را در شکل و اندازه واقعی‌اش ببینم بدین معناست که آن موجود غیرواقعی و اعتباری ویا خرافی است؟ از قدیم‌الایام انسان با کنار هم دیدن تعدادی از ستارگانی که در فاصله‌های میلیونها سال نوری از ما قرار دارند، صورت‌های فلکی‌ای را مشاهده می‌کرده که آنها را دب اکبر و دب اصغر (خرس بزگ و خرس کوچک) و ... می‌نامیده است. آیا منطقا محال است که در یک مقیاس ماکرو، واقعا دوتا خرس در کار باشد که با هم رفت و آمدی دارند، که ما چون از منظر خودمان می‌نگریم در مقیاس خودمان جز حرکت تعدادی از ستارگان نسبت به کره زمین چیزی نمی‌فهمیم؟! آیا ممکن نیست که اینها نقاطی از بدن یک خرس کیهانی باشد؟! خصوصا اگر توجه کنیم که سطوحی که ما در مقیاس خودمان متصل می‌بینیم وقتی وارد مقیاس‌های میکرو می‌شویم که گویی فقط نقاطی با فاصله‌های عظیم‌اند؛ و وقتی خود ما در مقیاس میکرو باشیم، واقعیت چگونه خواهد بود؟

تبصره:

این سخنان اصلا بدین معنا نیست که لزوما خرس یا خروس یا ... در چنین ابعادی در عالم فیزیکی وجود دارد؛‌ بلکه صرفا تذکر این است که اگر چنین چیزی وجود داشته باشد از منظر ما چگونه به چشم می‌آید، و اگر واقعا وجود داشته باشد آیا چون ما فقط نقاطی از بدن او را می‌بینیم می‌توانیم بگوییم بقیه بدن لزوما تخلیلی است؟ همچنین این سخنان اصلا بدین معنا نیست که باید این احادیث را صرفا مادی تفسیر کرد و اینها هیچ دلالتی بر حقایق ماورایی و ملکوتی ندارد.

۲) حسین‌بن‌خالد گوید: به امام رضا (علیه السلام) عرض کردم: مقصود خداوند عزّوجلّ از آیه «قسم به آسمان دارای «حُبِک». (ذاریات/۷) چیست؟

فرمودند: «به زمین، محکم بافته شده است» و انگشتان خویش را در هم فرو برد.

عرض کردم: چگونه به زمین بافته می‌باشد، درحالی‌که خداوند می‌فرماید: «آسمان‌ها را برافراشت، بدون ستون‌هایی که برای شما دیدنی باشد.» (رعد/۲)

فرمودند: سبحان الله! مگر خداوند نمی‌فرماید: «بدون ستون‌هایی که برای شما دیدنی باشد.»

عرض کردم: «آری».

فرمود: «پس ستون هست، ولی شما آن‌ها را نمی‌بینید».

عرض کردم: «فدایت شوم! این چگونه است»؟

پس کف دست چپ خویش را باز کرد و دست راست خویش را بر آن قرار داد و فرمود: «این زمینِ دنیاست، و آسمانِ دنیا گنبدی در بالای آن است، و زمین دوّم بالای آسمان دنیاست، و آسمان دوّم گنبدی در بالای آن است، و زمین سوّم بالای آسمان دوّم است، و آسمان سوّم گنبدی در بالای آن است، و زمین چهارم بالای آسمان سوّم است، و آسمان چهارم گنبدی در بالای آن است، و زمین پنجم بالای آسمان چهارم است، و آسمان پنجم گنبدی در بالای آن است، و زمین ششم بالای آسمان پنجم است، و آسمان ششم گنبدی در بالای آن است، و زمین هفتم بالای آسمان ششم است، و آسمان هفتم گنبدی در بالای آن است، و عرش خداوند رحمان در بالای آسمان هفتم است، و این همان سخن خداوند عزّوجلّ است که فرمود: «همان کسی که هفت آسمان را به صورت طبقه‌طبقه آفرید» (ملک/۲) «و از زمین هم مانند آنها را، امر بین آنها تنزل می‌یابد» (طلاق/۱۲).

امّا صاحب الامر، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است و وصیّ و جانشین بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، که بر روی زمین حاضر و موجود است، و امر از بالای آسمان از میان آسمان‌ها و زمین‌ها بر ایشان نازل می‌گردد».

عرض کردم: «پس در زیر ما فقط یک زمین وجود دارد»؟

فرمودند: «در زیر ما فقط یک زمین وجود دارد، و آن شش زمین در بالای ما هستند».

تفسير القمي، ج‏2، ص328-329

حَدَّثَنِي أَبِي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع‏ قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ‏ «وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ»‏، فَقَالَ هِيَ: مَحْبُوكَةٌ إِلَى الْأَرْضِ وَ شَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ.

فَقُلْتُ: كَيْفَ تَكُونُ مَحْبُوكَةً إِلَى الْأَرْضِ وَ اللَّهُ يَقُولُ‏ «رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها».

فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! أَ لَيْسَ اللَّهُ يَقُولُ‏ «بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها»؟

فَقُلْتُ: بَلَى.

فَقَالَ: ثَمَّ عَمَدٌ وَ لَكِنْ لَا تَرَوْنَهَا؟

قُلْتُ: كَيْفَ ذَلِكَ جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ؟

فَبَسَطَ كَفَّهُ الْيُسْرَى ثُمَ‏ وَضَعَ الْيُمْنَى عَلَيْهَا فَقَالَ: هَذِهِ أَرْضُ الدُّنْيَا وَ السَّمَاءُ الدُّنْيَا عَلَيْهَا فَوْقَهَا قُبَّةٌ، وَ الْأَرْضُ الثَّانِيَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَ السَّمَاءُ الثَّانِيَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ، وَ الْأَرْضُ الثَّالِثَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ وَ السَّمَاءُ الثَّالِثَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ، وَ الْأَرْضُ الرَّابِعَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ وَ السَّمَاءُ الرَّابِعَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ، وَ الْأَرْضُ الْخَامِسَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ وَ السَّمَاءُ الْخَامِسَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ، وَ الْأَرْضُ السَّادِسَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ وَ السَّمَاءُ السَّادِسَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ، وَ الْأَرْضُ السَّابِعَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّادِسَةِ وَ السَّمَاءُ السَّابِعَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ، وَ عَرْشُ الرَّحْمَنِ تَبَارَكَ اللَّهُ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ: «الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَ‏».

فَأَمَّا صَاحِبُ الْأَمْرِ فَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ الْوَصِيُّ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص قَائِمٌ هُوَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، فَإِنَّمَا يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ إِلَيْهِ مِنْ فَوْقِ السَّمَاءِ مِنْ بَيْنِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ.

قُلْتُ: فَمَا تَحْتَنَا إِلَّا أَرْضٌ وَاحِدَةٌ؟

فَقَالَ: مَا تَحْتَنَا إِلَّا أَرْضٌ وَاحِدَةٌ وَ إِنَّ السِّتَّ لَهُنَّ فَوْقَنَا.

فرازی از این حدیث در متشابه القرآن (لابن شهر آشوب) (ج‏1، ص4^۳) و در تفسير العياشي (ج‏2، ص203^۴) آمده است که البته در مجمع البيان (ج‏10، ص467^۵) همین حدیث تفسیر عیاشی با طول و تفصیل بیشتری آمده است.

ب. مرحوم مجلسی در دو کتاب خویش با اشاره به آیه «وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُن‏» روایتی را بدون سند از امام رضا ع نقل کرده است که ایشان فرموده باشند:

قسمت محدبِ (حالت گنبدی‌شکلِ) آسمانِ زمین، مقعرِ (قسمت گودی‌شکل) آسمانی است که بالای آن است.

روضة المتقين، ج‏1، ص339؛ ملاذ الأخيار، ج‏2، ص451

روي عن أبي الحسن الرضا صلوات الله عليه أن: محدب كل سماء أرض لمقعر السماء التي فوقها.

تبصره: حدیث (ب) به این صورت در هیچ منبع روایی دیگری یافت نشد، و احتمال زیاد دارد که استنباط خود مرحوم مجلسی باشد از همین حدیث امام رضا ع که در قسمت الف ذکر شد. چیزی که این احتمال را تقویت می‌کند این است که ایشان در بحار الأنوار (ج‏57، ص81) بعد از ذکر حدیث فوق توضیحی شبیه عبارت فوق می‌آورد؛ ‌می‌گوید: «... و هكذا محدب كل سماء أرض لما فوقها و مقعر السماء الذي فوقها سماء بالنسبة إليها إلى السماء السابعة».

۳) روایت شده^۶ که شخصی نزد امیرالمومنین ع آمد و از ایشان درباره «روح» سوال کرد. حضرت فرمودند که آن غیر از جبرئیل است. این مطلب بر وی سنگین آمد و حضرت توضیحات مفصلی داد، که راوی بعد از ذکر توضیحات حضرت، می‌گوید بعید است که آن فرد غیر از همان جمله اول حضرت چیزی متوجه شده باشد.

آن شخص در ادامه از حضرت درباره شب قدر سوال کرد. حضرت فرمودند: به نظرم سوال تو درباره شب قدر است و اینکه فرشتگان و روح در آن شب نازل می‌شود. سپس فرمودند: به نظر می‌رسد که می خواهی نزول فرشتگان را خوب هضم کنی. اگر توضیح آن برای تو مبهم است، من معنایی از آن را برای تو بیان می‌کنم تا تو داناترین فرد در سرزمین خود به معنای شب قدر باشی.

او گفت: در این صورت بر من منت می‌نهید.

امیرالمومنین ع فرمودند:

همان خداوند فرد است و «تک» را دوست دارد، و فرد است و «تک» را برگزید؛ پس همه اشیاء را بر هفت جاری ساخت و فرمود: «هفت آسمان را آفرید و از زمین هم مانند آنها» (طلاق/۱۲) و فرمود «هفت آسمان را طبقه‌طبقه آفرید» (ملک/۳) و فرمود: جهنم «هفت در دارد» (حجر/۴۴) و فرمود: «هفت خوشه سبز و بقیه خشک ... و هفت گاو چاق که هفت گاو لاغر آنها را خوردند» (یوسف/۴۳) و فرمود: «دانه‌ای که هفت سنبله از آن می‌روید» (بقره/۲۶۱) و فرمود: «هفت‌تای دوگانه و قرآن عظیم» (حجر/۸۷)؛ پس این حدیث مرا به یارانت ابلاغ کن، شاید که خداوند در آنها نجیبی قرار داده باشد که هنگامی که حدیث ما را بشنود، قلبش به دوستی ما متمایل گردد و پی ببرد به برتری علم ما را و آنچه از این مثالهایی که نمی‌دانندش جز کسانی که عالم به فضل ما هستند.

سؤال کننده پرسید: «بگو در کدام شب آن را بجویم؟»

حضرت پاسخ داد: «آن را در هفت‌تای آخر بجوی. به خدا قسم، اگر آخرین از هفت‌تا را بشناسی، اولینشان را نیز خواهی شناخت. و اگر اولینش را بشناسی، شب قدر را یافته‌ای.»

وی گفت: «چقدر فقیهانه سخن می‌گویی!»

فرمود: «خداوند بر دل‌های برخی از مردم مهر زده و فرمود: «اگر آنها را به سوی هدایت بخوانید، هرگز هدایت نخواهند شد.» (کهف/۵۷). اما اگر نتوانستی و بر تو سخت آمد که آن را بفهمی، پس بنگر: وقتی شب بیست و سوم ماه رمضان گذشت، آن را در بیست و چهارم که شب هفتم است، بجویید. و آن هفت را بشناسید، زیرا هر که به آن هفت دست یابد، کل دین را به کمال رسانده است. آنها رحمت برای بندگان و عذاب برای آنها هستند، و آنها همان درهایی هستند که خداوند متعال فرمود: «برای هر دری از آنها بخشی تعیین شده است.» (حجر/۴۴). نزد هر دری بخشی هلاک می‌شود، و نزد ولایت، هر دری.

الغارات (ط - القديمة)، ج‏1، ص۱۰۷-۱۱۱؛ (ط - الحديثة)، ج‏1، ص183-۱۸۷

وَ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ : أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ عَلِيّاً ع عَنِ الرُّوحِ قَالَ: «لَيْسَ هُوَ جَبْرَئِيلَ» ...^۷ قَالَ سَعْدٌ^۸: فَلَمْ يَفْهَمِ الشَّاكُّ مَا قَالَهُ‏ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ: الرُّوحُ غَيْرُ جَبْرَئِيلَ.

فَسَأَلَهُ عَنْ لَيْلَةِ الْقَدْرِ؟

فَقَالَ: إِنِّي أَرَاكَ تَذْكُرُ لَيْلَةَ الْقَدْرِ وَ تَنَزُّلَ الْمَلَائِكَةِ وَ الرُّوحِ فِيهَا. قَالَ لَهُ عَلِيٌّ ع: قَدْ رَفْرَشَتْ‏ نُزُولُ الْمَلَائِكَةِ بِمِشْفَرَةٍ [عَلَى قَدَرٍ فَرَشْتُ‏] فَإِنْ عَمِيَ‏ عَلَيْكَ شَرْحُهُ فَسَأُعْطِيكَ ظَاهِراً مِنْهُ تَكُونُ أَعْلَمَ أَهْلِ بِلَادِكَ بِمَعْنَى لَيْلَةِ الْقَدْرِ لَيْلَةِ الْقَدْرِ لَيْلَةِ الْقَدْرِ^۹.

قَالَ: قَدْ أَنْعَمْتَ عَلَيَّ إِذاً بِنِعْمَةٍ.

قَالَ لَهُ عَلِيٌّ ع: إِنَّ اللَّهَ فَرْدٌ يُحِبُّ الْوَتْرَ وَ فَرْدٌ اصْطَفَى الْوَتْرَ فَأَجْرَى جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ عَلَى سَبْعَةٍ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ: «خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ»‏ وَ قَالَ: «خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً» وَ قَالَ: «جَهَنَّمُ‏ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ‏» وَ قَالَ: «سَبْعَ سُنْبُلاتٍ‏ خُضْرٍ وَ أُخَرَ يابِساتٍ»‏ وَ قَالَ: «سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ‏» وَ قَالَ: «حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ»‏ وَ قَالَ‏: «سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ».‏ فَأَبْلِغْ حَدِيثِي أَصْحَابَكَ لَعَلَّ اللَّهَ يَكُونُ قَدْ جَعَلَ فِيهِمْ نَجِيباً إِذَا هُوَ سَمِعَ حَدِيثَنَا نَفَرَ قَلْبُهُ إِلَى مَوَدَّتِنَا وَ يَعْلَمُ فَضْلَ عِلْمِنَا وَ مَا نَضْرِبُ مِنَ الْأَمْثَالِ الَّتِي لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ بِفَضْلِنَا.

قَالَ السَّائِلُ: بَيِّنْهَا فِي أَيِّ لَيْلَةٍ أَقْصِدُهَا؟

قَالَ: «اطْلُبْهَا فِي السَّبْعِ الْأَوَاخِرِ وَ اللَّهِ لَئِنْ عَرَفْتَ آخِرَ السَّبْعَةِ لَقَدْ عَرَفْتَ أَوَّلَهُنَّ وَ لَئِنْ عَرَفْتَ أَوَّلَهُنَّ لَقَدْ أَصَبْتَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ»

قَالَ: مَا أَفْقَهَ مَا تَقُولُ!

قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ طَبَعَ عَلَى قُلُوبِ قَوْمٍ فَقَالَ: «إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى‏ فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً» فَأَمَّا إِذَا أَبَيْتَ وَ أَبَى عَلَيْكَ أَنْ تَفْهَمَ فَانْظُرْ فَإِذَا مَضَتْ لَيْلَةُ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِينَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ فَاطْلُبْهَا فِي أَرْبَعٍ وَ عِشْرِينَ وَ هِيَ لَيْلَةُ السَّابِعِ وَ مَعْرِفَةُ السَّبْعَةِ فَإِنَّ مَنْ فَازَ بِالسَّبْعَةِ كَمَّلَ الدِّينَ كُلَّهُ وَ هُنَّ الرَّحْمَةُ لِلْعِبَادِ وَ الْعَذَابُ عَلَيْهِمْ وَ هُمُ‏ الْأَبْوَابُ الَّتِي قَالَ تَعَالَى: «لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ»‏. يَهْلِكُ عِنْدَ كُلِّ بَابٍ جُزْءٌ وَ عِنْدَ الْوَلَايَةِ كُلُّ بَاب‏.

۴) الف. از علی (علیه السلام) روایت شده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به من فرمودند:

ای علی، وقتی مرا به آسمان بردند، فرشتگان در هر آسمانی به من بشارت‌هایی دادند تا اینکه جبرئیل (علیه السلام) در جمعی از فرشتگان به استقبالم آمد و گفت: ای محمد، اگر امت تو در محبت علی متحد می‌شدند، خداوند آتش جهنم را نمی‌آفرید

ای علی، خداوند تو را همراه من در هفت موطن همراه من به شهادت گرفت تا اینکه به تو انس گرفتم: اولین آن...

و دوم: وقتی در شب معراج به سوی ذی‌العرش برده شدم، جبرئیل به من گفت: برادرت کجاست، ای محمد؟ گفتم: او را پشت سر گذاشتم. فرمود: «از خداوند متعال بخواه تا آن را برای تو بیاورد.» پس من خداوند (عزّ و جلّ) را خواندم، و آنگاه مثال تو همراه من بود، و برای من از آسمان‌های هفتگانه پرده برداشتند به نحوی که ساکنان آنها و آبادکنندگان آنها و جایگاه هر فرشته‌ای را در آنها دیدم...

الأمالي (للطوسي)، ص642؛ تفسير القمي، ج‏2، ص335^۱۰؛ بصائر الدرجات، ج‏1، ص107^۱۱؛ الخرائج و الجرائح، ج‏2، ص868^۱۲؛ مختصر البصائر، ص215^۱۳

أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ، عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُوسَوِيُّ فِي دَارِهِ بِمَكَّةَ سَنَةَ ثَمَانٍ وَ عِشْرِينَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي مُؤَدِّبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ نَهِيكٍ الْكُوفِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ رِئَابٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ)، عَنْ آبَائِهِ، عَنْ عَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)، قَالَ:

قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): يَا عَلِيُّ، إِنَّهُ لَمَّا أُسْرِيَ بِي إِلَى السَّمَاءِ تَلَقَّتْنِي الْمَلَائِكَةُ بِالْبِشَارَاتِ فِي كُلِّ سَمَاءٍ حَتَّى لَقِيَنِي جَبْرَئِيلُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فِي مَحْفِلٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ، لَوِ اجْتَمَعَتْ أُمَّتُكَ عَلَى حُبِّ عَلِيٍّ، مَا خَلَقَ اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ) النَّارَ.

يَا عَلِيُّ، إِنَّ اللَّهَ (تَعَالَى) أَشْهَدَكَ مَعِي فِي سَبْعَةِ مَوَاطِنَ حَتَّى أَنِسْتُ بِكَ: أَمَّا أَوَّلُ ذَلِكَ ...^۱۴

وَ الثَّانِي: حِينَ أُسْرِيَ بِي إِلَى ذِي الْعَرْشِ (عَزَّ وَ جَلَّ)، فَقَالَ لِي جَبْرَئِيلُ: أَيْنَ أَخُوكَ يَا مُحَمَّدُ فَقُلْتُ: خَلَّفْتُهُ وَرَائِي. قَالَ: ادْعُ اللَّهَ (عَزَّ وَ جَلَّ) فَلْيَأْتِكَ بِهِ، فَدَعَوْتُ اللَّهَ (عَزَّ وَ جَلَّ) فَإِذَا مِثَالُكَ مَعِي، وَ كُشِطَ لِي عَنْ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ حَتَّى رَأَيْتُ سُكَّانَهَا وَ عُمَّارَهَا وَ مَوْضِعَ كُلِّ مَلَكٍ مِنْهَا...^۱۵

ب. از امام صادق ع درباره آیه «و اين گونه، ملكوت آسمانها و زمين را به ابراهيم نمايانديم تا از جمله يقين‏كنندگان باشد» (انعام/75) روایت شده که فرمودند: برای حضرت ابراهیم ع از آسمان‌های هفتگانه پرده برداشته شد تا حدی که به مافوق عرش نگریست و از زمین برایش پرده برداشته شد تا حدی که هرآنچه در هوا بود را دید، و برای حضرت محمد ص نیز همین شد، و همانا من صاحب شما و امامان بعد از او را می‌بینم که برایشان همین طور شده است.

بصائر الدرجات، ج‏1، ص107

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع:

«وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ» قَالَ: كُشِطَ لِإِبْرَاهِيمَ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ حَتَّى نَظَرَ إِلَى مَا فَوْقَ الْعَرْشِ وَ كُشِطَ لَهُ الْأَرْضُ حَتَّى رَأَى مَا فِي الْهَوَاءِ؛ وَ فُعِلَ بِمُحَمَّدٍ ص مِثْلُ ذَلِكَ، وَ إِنِّي لَأَرَى صَاحِبَكُمْ وَ الْأَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ قَدْ فُعِلَ بِهِمْ مِثْلُ ذَلِكَ.

ج. شبیه همین حدیث فوق با سند دیگری از امام باقر ع نیز روایت شده است.

تفسير العياشي، ج‏1، ص363

عن عبد الرحيم القصير عن أبي جعفر ع في قول الله «وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» قال:

كشط له السماوات السبع حتى نظر إلى السماء السابعة و ما فيها، و الأرضين السبع و ما فيهن، و فعل بمحمد ص كما فعل بإبراهيم ع، و إني لأرى صاحبكم قد فعل به مثل ذلك‏.

۵) از امام باقر ع از پدرشان روایت شده که فرمودند:

جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و گفت: ای محمد ص! خداوند سلام به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: من هفت آسمان و آنچه در آنهاست و هفت زمین و آنچه بر آنهاست را آفریدم و مخلوقی بزرگتر از رکن و مقام نیافریدم. و اگر بنده‌ای از زمانی که آسمان‌ها و زمین‌ها را آفریده‌ام، مرا بخواند و سپس مرا در حالی ملاقات کند که منکر ولایت علی است، او را با صورت به سقر [جهنم] می‌اندازم.

المحاسن، ج‏1، ص90

عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ السُّلَمِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ ع قَالَ:

نَزَلَ جَبْرَئِيلُ ع عَلَى النَّبِيِّ ص فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ السَّلَامُ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ خَلَقْتُ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ وَ مَا فِيهِنَّ وَ الْأَرَضِينَ السَّبْعَ وَ مَا عَلَيْهِنَّ وَ مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَعْظَمَ مِنَ الرُّكْنِ وَ الْمَقَامِ وَ لَوْ أَنَّ عَبْداً دَعَانِي مُنْذُ خَلَقْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ ثُمَّ لَقِيَنِي جَاحِداً لِوَلَايَةِ عَلِيٍّ لَأَكْبَبْتُهُ فِي سَقَر.

۶) ابوخالد صیقل، از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمودند:

خداوند متعال امر را به فرشته‌ای از فرشتگان سپرد، پس او هفت آسمان و هفت زمین [و چیزهای دیگر] را آفرید. هنگامی که دید همه چیز زیر فرمان اویند، گفت: چه کسی مانند من است؟ پس خداوند «نویره»ای از آتش را به سوی او فرستاد. - گفتم: و «نویره» چیست؟ فرمود: آتشی به اندازه یک بند انگشت - پس با تمام آنچه آفریده بود با آن روبرو شد و با وی هماوردی کرد [ولی حریف نشد] تا اینکه به خودش رسید و این به خاطر عجبی بود که در دلش وارد شود.

المحاسن، ج‏1، ص123؛ ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص251

أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ [أَبِي] الْعَلَاءِ عَنْ [أَبِي] خَالِدٍ الصَّيْقَلِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ [عَزَّ وَ جَلَّ] فَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَى مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَخَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعَ أَرَضِينَ [وَ أَشْيَاءَ] فَلَمَّا رَأَى أَنَّ الْأَشْيَاءَ قَدِ انْقَادَتْ لَهُ قَالَ: مَنْ مِثْلِي؟ فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِ نُوَيْرَةً مِنَ النَّارِ. - قُلْتُ: وَ مَا النُّوَيْرَةُ؟ قَالَ: نَارٌ مِثْلُ الْأَنْمُلَةِ - فَاسْتَقْبَلَهَا بِجَمِيعِ مَا خَلَقَ فَتَخَبَّلَ [فَيَحُكّ‏] لِذَلِكَ حَتَّى وَصَلَتْ إِلَى‏ نَفْسِهِ [/إِلَيْهِ] لَمَّا أَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ.

[موارد داخل کروشه در ثواب الاعمال آمده است].

۷) الف.از امام سجاد، از پدرشان (علیه السلام) روایت شده که فرمودند:

رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی بن ابی طالب (علیه السلام) فرمود:

ای اباالحسن، اگر ایمان و عمل تمام خلایق در یک کفه ترازو و عمل یک روز تو در کفه دیگر ترازو قرار گیرد، عمل آن روزِ تو از تمام اعمال تمام خلایق سنگین‌تر خواهد بود. و به راستی که خداوند در جنگ اُحُد به تو نزد فرشتگان مقرب خود مباهات کرد و پرده‌ها را از هفت آسمان برداشت و بهشت و هر چه در آن است بر تو درخشید و پروردگار جهانیان از عمل تو شادمان شد. و به راستی که خداوند متعال در آن روز چیزی را به تو پاداش خواهد داد که هر پیامبر، رسول، صدیق و شهیدی به خاطر آن به تو غبطه خواهد خورد.

مائة منقبة من مناقب أمير المؤمنين و الأئمة، ص79-80

حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَذَارِيُ‏ الْخَيَّاطُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَيُّوبُ بْنُ نُوحٍ قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ مَحْبُوبٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ الرَّيَّانِ قَالَ حَدَّثَنِي مِلَاكُ‏ بْنُ عَطِيَّةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع:

يَا أَبَا الْحَسَنِ لَوْ وُضِعَ إِيمَانُ الْخَلَائِقِ وَ أَعْمَالُهُمْ فِي (كِفَّةِ مِيزَانٍ) وَ وُضِعَ عَمَلُكَ (لِيَوْمٍ وَاحِدٍ فِي الْكِفَّةِ الْأُخْرَى لَرَجَحَ عَمَلُكَ لِيَوْمٍ وَاحِدٍ) عَلَى جَمِيعِ مَا عَمِلَ‏ الْخَلَائِقُ وَ إِنَّ اللَّهَ بَاهَى بِكَ يَوْمَ أُحُدٍ مَلَائِكَتَهُ الْمُقَرَّبِينَ وَ رَفَعَ الْحُجُبَ‏ مِنَ السَّمَاوَاتِ‏ السَّبْعِ‏ وَ أَشْرَقَتْ إِلَيْكَ الْجَنَّةَ وَ مَا فِيهَا وَ ابْتَهَجَ بِفِعْلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَيُعَوِّضُكَ بِذَلِكَ الْيَوْمِ مَا يَغْبِطُكَ بِهِ كُلُّ نَبِيٍّ وَ رَسُولٍ وَ صِدِّيقٍ وَ شَهِيد.

ب. از رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که به علی بن ابی طالب (علیه السلام) فرمودند:

بعد از من، کسی جز کافر بر تو پیشی نمی‌گیرد و کسی جز کافر از تو عقب نمی‌ماند. و همانا ساکنان هفت آسمان به امر خداوند متعال تو را امیر مؤمنان می‌نامند.

مائة منقبة من مناقب أمير المؤمنين و الأئمة ع، ص53

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عُبَيْدِ اللَّهِ الشَّيْبَانِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى التَّمِيمِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو قَتَادَةَ الْحَرَّانِيُ‏ عَنْ أَبِيهِ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَارِثُ بْنُ الْخَزْرَجِ‏ صَاحِبُ رَايَةِ الْأَنْصَارِ قَالَ:

قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ع يَقُولُ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع: لَا يَتَقَدَّمُكَ بَعْدِي إِلَّا كَافِرٌ وَ لَا يَتَخَلَّفُ عَنْكَ‏ بَعْدِي إِلَّا كَافِرٌ وَ إِنَّ أَهْلَ السَّمَاوَاتِ‏ السَّبْعِ‏ يُسَمُّونَكَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى‏.

۸) حدیث نبوی قبل درباره برتری ایمان امیرالمومنین بر تمام هفت آسمان و زمین، از قول عمر بن خطاب در منابع متعدد شیعه و سنی روایت شده است؛ که برخی از آنها تقدیم می‌شود:

الف. در منابع شیعه:

الف.۱ ابن عقده کوفی (م۳۳۲) با سند خود از رقبة بن مصقلة عبدی از پدرش از جدش (عبدالله بن خوتمه) روایت کرده است که در زمان حکومت عمر بن خطاب دو نفر نزد وی آمدند و درباره طلاق کنیز پرسیدند.

وی برخاست و همراه آن دو به میانه مسجد رفت که عده‌ای دور هم حلقه زده بودند و در میان آنها مرد اصلعی [= کسی که موهای جلوی سرش ریخته باشد] بود. گفت: «ای اصلع، نظر تو درباره طلاق کنیز* چیست؟

وی سر بلند کرد و با دو انگشت به وی اشاره کرد. عمر رو به آنها کرد و گفت: «دو طلاق.»

یکی از آنها گفت: سبحان الله! ما نزد تو آمدیم در حالی که تو امیرالمؤمنین بودی و از تو پرسیدیم، اما تو نزد مردی آمدی و از او پرسیدی و او با تو سخن هم نگفت و به اشاره‌ای بسنده کرد!

عمر گفت: آیا می‌دانی این کیست؟

گفتند: نه.

گفت: این علی بن ابی طالب ع است. شهادت می دهم که از رسول الله ص شنیدم که می‌فرمود: اگر هفت آسمان در یک کفه ترازو و ایمان علی در کفه دیگر آن قرار گیرد، ایمان علی از آنها سنگین‌تر خواهد بود.

*پی‌نوشت:

طبق نقل بعدی از این حدیث (الف.۲) موضوع بحث درباره ازدواج و طلاق بین عبد و کنیز است. می‌دانیم که در ازدواج بین افراد آزاد، اگر مرد با سه بار طلاق دادن زن خویش دیگر اجازه رجوع ندارد، و تنها در صورتی که زن با مرد دیگری (محلل) ازدواج کند و بعد طلاق بگیرد می‌توانند دوباره با هم ازدواج کنند. آنها مقصودشان این بوده که این ازدواج بین دو نفر برده (بین عبد و کنیز) ‌رخ داده باشد با چند بار طلاق دادن، نیاز به محلل دارد.

فضائل أمير المؤمنين عليه السلام، ص37؛

ابن عقدة، أنبأنا عليّ بن الحسن التيمي، أنبأنا جعفر بن محمّد بن حكيم، و جعفر بن أبي الصباح، قالا: أنبأنا إبراهيم بن عبد الحميد، عن رقبة بن مصقلة العبدي، عن أبيه‏ عن جدّه، قال: أتى رجلان عمر بن الخطّاب في ولايته يسألانه عن طلاق الأمة.

فقام معتمدا بشي‏ء بينهما حتّى أتى حلقة في المسجد و فيها رجل أصلع، فوقف عليه فقال: يا أصلع ما قولك في طلاق الأمة؟ فرفع رأسه إليه ثمّ أومى إليه بإصبعيه.

فقال عمر للرجلين: تطليقتان.

فقال أحدهما: سبحان اللّه جئنا لنسألك و أنت أمير المؤمنين فمشيت معنا حتّى وقفت على هذا الرجل فسألته فرضيت منه بأن أومى إليك.

فقال: أ و تدريان من هذا؟

قالا: لا.

قال: هذا عليّ بن أبي طالب. أشهد على رسول اللّه ص لسمعته و هو يقول: «لو أنّ السماوات السبع‏ وضعن في كفّة ميزان، و وضع إيمان عليّ في كفّة ميزان لرجح بها إيمان عليّ»

الف.۲. ابن حیون (م۳۶۳) این حدیث را بدون ذکر سند به همین صورت فوق روایت کرده است، فقط به جای «طلاق الأمة» تعبیر «طلاق العبد للأمة» آورده است، که سوال را واضح‌تر می‌کند. همچنین در هنگام نقل حدیث نبوی به جای تعبیر «هفت آسمان» تعبیر «آسمانها و زمین» آمده است.

شرح الأخبار في فضائل الأئمة الأطهار عليهم السلام، ج‏2، ص321^۱۶

مصقلة بن عبد اللّه [عن أبيه‏]، قال: جاء رجلان الى عمر بن الخطاب، فسألاه عن طلاق العبد للأمة، فمضى بهما الى حلقة فيها أمير المؤمنين علي صلوات اللّه عليه.

فقال له: ما طلاق العبد للأمة؟

فأشار إليه بإصبعه المسجة و التي تليها.

فقال للرجلين: تطليقتين.

فقال له أحدهما: سبحان اللّه جئناك و أنت أمير المؤمنين، نسألك، فجئت الى رجل فسألته و أجبتنا ما أفتاك به.

قال عمر: ويلك أ تدري من ذلك الرجل؟ هو علي بن أبي طالب‏ عليه السّلام سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله يقول: لو أن السماوات و الأرض وضعتا في كفة ميزان و وضع إيمان علي في كفة اخرى لرجح إيمان علي‏.

الف.۳. مرحوم کراجکی (م۴۴۹) با سند متصل و البته متفاوتی فقط فراز پایانی این حدیث را که نقل عمر از سخن رسول الله است با همان تعبیر «آسمانها و زمین» در کتاب خویش آورده است:

الرسالة العلوية في فضل أمير المؤمنين عليه السلام على سائر البرية، ص68

حدّثني القاضي أبو الحسن أسد بن إبراهيم السلمي من طريق العامّة بمدينة الرملة سنة عشر و أربعمائة، قال: أخبرني أبو حفص عمرو بن عليّ العتكي، قال: حدّثني سعيد بن محمّد الحافظ، قال: حدّثني زكريّا بن يحيى الشجري بدمشق، قال: حدّثني محمّد بن تسنيم‏ أبو طاهر الورّاق، قال: حدّثنا جعفر بن محمّد ، عن‏ إبراهيم‏ ، عن رقبة بن مصقلة عن أبيه، عن جدّه، عن عمر بن الخطّاب، قال: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، يقول: «لو أنّ السماوات و الأرض وضعتا في كفّة و وضع إيمان‏ عليّ‏ في‏ كفّة لرجح إيمان عليّ»

الف.۴-۵. شیخ طوسی (م۴۶۰) نیز با دو سند متفاوتی کل واقعه را نقل کرده است، با این تفاوت مختصر که در نقل اول به جای عبارت «عمر برخاست و همراه آن دو به میانه مسجد رفت که عده‌ای دور هم حلقه زده بودند و در میان آنها مرد اصلعی بود» آورده است «عمر به پشت سرش نگاه کرد و علی بن ابی طالب علیه السلام را دید.» آورده است. همچنین در هنگام نقل حدیث نبوی به جای تعبیر «هفت آسمان»، در نقل اول تعبیر «هفت آسمان و هفت زمین» و در نقل دوم »آسمانها و زمین» دارد:

الأمالي (للطوسي)، ص238 و ۵۷۵

الف.۴. أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ خَالِدٍ الْمَرَاغِيُّ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ صَالِحٍ الْعَدْلُ السَّبِيعِيُّ بِحَلَبَ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْهَمْدَانِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ تَسْنِيمٍ الْوَرَّاقُ، قَالَ: حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخَثْعَمِيُّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ رَقَبَةَ بْنِ مَصْقَلَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَوْنَعَةَ [خوتعه] الْعَبْدِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ:

أَتَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَجُلَانِ يَسْأَلَانِ عَنْ طَلَاقِ الْأَمَةِ، فَالْتَفَتَ إِلَى خَلْفِهِ فَنَظَرَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) فَقَالَ: يَا أَصْلَعُ، مَا تَرَى فِي طَلَاقِ الْأَمَةِ؟ فَقَالَ لَهُ بِإِصْبَعِهِ هَكَذَا، وَ أَشَارَ بِالسَّبَّابَةِ وَ الَّتِي تَلِيهَا، فَالْتَفَتَ إِلَيْهِمَا عُمَرُ وَ قَالَ: ثِنْتَانِ. فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! جِئْنَاكَ وَ أَنْتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ، فَسَأَلْنَاكَ فَجِئْتَ إِلَى رَجُلٍ سَأَلْتَهُ وَ اللَّهِ مَا كَلَّمَكَ. فَقَالَ عُمَرُ: تَدْرِيَانِ مَنْ هَذَا قَالا: لَا. قَالَ: هَذَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَقُولُ: لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ وَ الْأَرَضِينَ السَّبْعَ وُضِعَتَا فِي كِفَّةٍ وَ وُضِعَ إِيمَانُ عَلِيٍّ فِي كِفَّةٍ لَرَجَحَ إِيمَانُ عَلِيٍّ.

الف.۵. أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ، عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ، قَالَ: حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي مُقَاتِلٍ الْقِيرَاطِيُّ، وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ زَكَرِيَّا الْمُحَارِبِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ تَسْنِيمٍ الْحَضْرَمِيُّ الْوَرَّاقُ، قَالَ: حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ الْخَثْعَمِيُّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ رَقَبَةَ بْنِ مَصْقَلَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَوْتَعَةَ بْنِ صَبْرَةَ الْعَبْدِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَوْتَعَةَ، قَالَ: قَدِمْنَا وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ فِي إِمَارَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، فَسَأَلَهُ رَجُلَانِ مِنَّا عَنْ طَلَاقِ الْأَمَةِ، فَقَامَ مَعَهُمَا قَالَ: انْطَلِقَا، فَجَاءَ إِلَى حَلْقَةٍ فِيهَا رَجُلٌ أَصْلَعُ، فَقَالَ: يَا أَصْلَعُ، مَا طَلَاقُ الْأَمَةِ قَالَ: فَأَشَارَ لَهُ بِإِصْبَعَيْهِ هَكَذَا- يَعْنِي اثْنَتَيْنِ- قَالَ: فَالْتَفَتَ عُمَرُ إِلَى الرَّجُلَيْنِ فَقَالَ: طَلَاقُهَا اثْنَتَانِ. فَقَالَ لَهُ أَحَدُهُمَا: سُبْحَانَ اللَّهِ، جِئْنَاكَ وَ أَنْتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَسَأَلْنَاكَ، فَجِئْتَ إِلَى رَجُلٍ فَوَ اللَّهِ مَا كَلَّمَكَ! فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: وَيْلَكَ أَ تَدْرِي مَنْ هَذَا هَذَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)، سَمِعْتُ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَقُولُ: لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وُضِعَتا فِي كِفَّةٍ، وَ وُضِعَ‏ إِيمَانُ عَلِيٍّ فِي كِفَّةٍ، لَرَجَحَ إِيمَانُ عَلِيٍّ.

الف.۶. ابن شهر آشوب (م۵۸۵) این حدیث را علاوه بر راوی فوق، از کتاب غریب الحدیث ابوعبید از ابوصبره^۱۷ روایت کرده است:

مناقب آل أبي طالب عليهم السلام (لابن شهرآشوب)، ج‏2، ص370

وَ فِي غَرِيبِ الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ أَيْضاً قَالَ أَبُو صَبْرَةَ:

جَاءَ رَجُلَانِ إِلَى عُمَرَ فَقَالا لَهُ مَا تَرَى فِي طَلَاقِ الْأَمَةِ فَقَامَ إِلَى حَلْقَةٍ فِيهَا رَجُلٌ أَصْلَعُ فَسَأَلَهُ فَقَالَ اثْنَتَانِ فَالْتَفَتَ إِلَيْهِمَا فَقَالَ اثْنَتَانِ فَقَالَ لَهُ أَحَدُهُمَا جِئْنَاكَ وَ أَنْتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَسَأَلْنَاكَ عَنْ طَلَاقِ الْأَمَةِ فَجِئْتَ إِلَى رَجُلٍ فَسَأَلْتَهُ فَوَ اللَّهِ مَا كَلَّمَكَ! فَقَالَ لَهُ عُمَرُ وَيْلَكَ أَ تَدْرِي مَنْ هَذَا؟ هَذَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ: لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وُضِعَتْ فِي كِفَّةٍ وَ وُضِعَ إِيمَانُ عَلِيٍّ فِي كِفَّةٍ لَرَجَحَ إِيمَانُ عَلِيٍّ.

وَ رَوَاهُ مَصْقَلَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ العبدي‏.

ب. در منابع اهل سنت:

خود راوی این حدیث (رقبة بن مصقلة عبدی) از محدثان مورد اعتماد اهل سنت است که بخاری و مسلم در صحاح خود به وی اعتماد کرده‌اند؛ و این حدیث با سندهای متفاوتی که به همین راوی ختم می‌شود در بسیاری از منابع اهل سنت آمده است. مثلا:

ب.۱. ابن مبرد حنبلی (م۹۰۹) همین را به همان صورتی که ابن عساکر روایت کرده، از کتاب امالی جوهری (که به اذعان ذهبی از علمای بسیار مورد وثوق اهل سنت و متوفی ۴۵۴ است) نقل کرده است؛ و جالب اینجاست که امالی جوهری امروزه چاپ شده است ولی این حدیث از آن حذف شده است؛ و عنوان کتاب ابن مبرد جای هیچ گونه تردیدی در اعتبار آن نزد اهل سنت باقی نمی‌گذارد:

محض الصواب في فضائل أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، ج2، ص605

وفي أمالي الجوهري [= الحسن بن عليّ الشيرازي ثم البغدادي، المحدّث الصدوق، كان من بحور الرواية روى الكثير، وأملى عدة مجالس، وكان ثقة أميناً، توفي سنة ۴۵۴. (تاريخ بغداد: 7/393، سير أعلام النبلاء: 18/68)] عن عبد الله [بن] صبعة العبدي، عن أبيه، عن جده، قال: "أتى عمر بن الخطاب رضي الله عنه رجلان سألاه عن طلاق الأمة، فقام معهما يمشي حتى أتى حلقة في المسجد فيها رجل أصلع، فقال: "آیها الأصلع، ما ترى في طلاق الأمة؟ "، فرفع رأسه إليه ثم أومأ إليه بإصبعيه السبابة والوسطى، فقال لهما عمر: "تطليقتان) ، فقال أحدهما: "سبحان الله جئناك وأنت أمير المؤمنين فمشيت معنا حتى وقفت على هذا الرجل فسألته فرضيت منه أن أومأ إليك؟! " فقال لهما: "ما تدريان من هذا؟، هذا عليّ بن أبي طالب، أشهد على رسول الله ص لسمعته وهو يقول: "إن السماوات السبع والأرضين السبع لو وضعتا في كفّة، ووضع إيمان عليّ في كفّة ميزان لرجّح إيمان عليّ"»

ب.۲. ابن مغازلی (م۴۸۳)، حدیث فوق را با سندی متفاوت از همین راوی عینا روایت کرده است، فقط در متن وی، به جای تعبیر «طلاق الأمة:‌ طلاق کنیز» تعبیر «طلاق العبد: ‌طلاق برده» آمده است؛ که در پی‌نوشت بالا (ذیل حدیث الف.۱) درباره‌اش توضیح داده شد:

مناقب علي (لابن المغازلي)، ص354

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ طَاوَانَ إِجَازَةً قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَوْذَبٍ الْمُقْرِي حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حُكَيْمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ رَقَبَةَ بْنِ مَصْقَلَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ:

أَتَى عُمَرَ رَجُلَانِ فَسَأَلَاهُ عَنْ طَلَاقِ الْعَبْدِ فَانْتَهَى إِلَى حَلْقَةٍ فِيهَا رَجُلٌ أَصْلَعُ فَقَالَ يَا أَصْلَعُ كَمْ طَلَاقُ الْعَبْدِ؟ فَقَالَ لَهُ بِإِصْبَعَيْهِ هَكَذَا وَ حَرَّكَ السَّبَّابَةَ وَ الَّتِي تَلِيهَا فَالْتَفَتَ إِلَيْهِمَا فَقَالَ اثْنَتَيْنِ. فَقَالَ أَحَدُهُمَا سُبْحَانَ اللَّهِ جِئْنَاكَ وَ أَنْتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَسَأَلْنَاكَ فَجِئْتَ إِلَى رَجُلٍ وَ اللَّهِ مَا كَلَّمَكَ؟! قَالَ وَيْلَكَ تَدْرِي مَنْ هَذَا؟ هَذَا عَلِيُّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ «لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وُضِعَتَا فِي كِفَّةٍ وَ وُضِعَ إِيمَانُ عَلِيٍّ فِي كِفَّةٍ لَرَجَحَ إِيمَانُ عَلِي».‏

در منابع شیعی، عمدة عيون صحاح الأخبار في مناقب إمام الأبرار (ص370) عینا این را از وی نقل کرده است.

ب.۳و۴. موفق بن احمد خوارزمی (م۵۶۸) نیز این روایت را با دو سند متفاوت روایت کرده، که اولی به تفصیل کل واقعه را دارد و در دومی، فقط فراز پایانی واقعه (روایت عمر از حدیث نبوی) را دارد:

المناقب (للخوارزمي)، ج۱، ص132

ب.۳. أخبرنا العلامة فخر خوارزم أبو الْقَاسِمِ مَحْمُودِ بْنِ عُمَرَ الزَّمَخْشَرِيِّ الخوارزمي ، أخبرنا الاستاذ الامين أبو الحسن علي بن مردك الرازي ، أخبرنا الحافظ أبو سعد اسماعيل بن علي بن الحسين السمان ، أخبرنا أبو القاسم علي ابن الحسين العرزمي بالكوفة ، حدثنا أبو العباس احمد بن علي المرهبي ، حدثنا علي بن العباس ، حدثني محمد بن تسنيم أبو الطاهر الوراق ، حدثنا جعفر بن محمد بن حكيم الخثعمي ، حدثنا إبراهيم بن عبد الحميد ، حدثنا رقبة بن مصقلة بن عبد الله بن خونقة [خوتعة] بن صبرة ، عن أبيه ، عن جده قال :

جَاءَ رَجُلَانِ إِلَى عُمَرَ فَقَالا لَهُ مَا تَرَى فِي طَلَاقِ الْأَمَةِ؟ فَقَامَ إِلَى حَلْقَةٍ فِيهَا رَجُلٌ أَصْلَعُ. فَقَالَ: مَا تَرَى فِي طَلَاقِ الْأَمَةِ؟ فَقَالَ اثْنَتَانِ. فَالْتَفَتَ إِلَيْهِمَا فَقَالَ اثْنَتَانِ. فَقَالَ لَهُ أَحَدُهُمَا جِئْنَاكَ وَ أَنْتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَسَأَلْنَاكَ عَنْ طَلَاقِ الْأَمَةِ فَجِئْتَ إِلَى رَجُلٍ فَسَأَلْتَهُ فَوَ اللَّهِ مَا كَلَّمَكَ! فَقَالَ عُمَرُ وَيْلَكَ أَ تَدْرِي مَنْ هَذَا هَذَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ: «لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وُضِعَتْ فِي كِفَّةٍ وَ وُضِعَ إِيمَانُ عَلِيٍّ فِي كِفَّةٍ لَرَجَحَ إِيمَانُ عَلِيٍّ».

ب.۴. وأنبأني مهذب الائمة أبو المظفر عبد الملك بن علي بن محمد الهمداني ـ نزيل بغداد ـ اجازة اخبرنا أبو سعد احمد بن عبد الجبار الصيرفي ، أخبرنا أبو محمد الحسن بن محمد اذنا ، حدثنا أبو الحسن علي بن عمر بن مهدي الدارقطني ، حدثنا أحمد بن محمد بن سعيد الكوفي ، حدثنا علي بن الحسن التيملي ، حدثنا جعفر بن محمد بن حكيم ، عن ابراهيم بن عبد الحميد ، عن رقبة بن مسقلة العبدي ، عن أبيه ، عن جده ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: أَشْهَدُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ص لَسَمِعْتُهُ وَ هُوَ يَقُولُ لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ وَ الْأَرَضِينَ السَّبْعَ وُضِعْنَ فِي كِفَّةِ مِيزَانٍ وَ وُضِعَ إِيمَانُ عَلِيٍّ فِي مِيزَانٍ لَرَجَحَ إِيمَانُ عَلِيٍّ.

در شیعه مرحوم اربلی (م۶۹۲) در كشف الغمة في معرفة الأئمة، ج‏1، ص288 این دو مورد را از وی روایت کرده است.

ب.۵و۶. ابن عساکر (م۵۷۱) نیز این حدیث را با دو سند متفاوت دیگر نقل می‌کند که تنها تفاوت تعبیر وی با متن فوق این است که به جای عبارت «عمر به پشت سرش نگاه کرد»، آمده است: «عمر به همراه آن دو بلند شد و به میانه مسجد آمد که حلقه‌ای جمع بودند و در میان آنها مردی اصلع بود». همچنین در سند اولش به همین صورت می‌گوید رقبة بن مصقلة عبدی از پدرش از جدش روایت کرده است، اما در سند دوم می‌گوید «رقبة بن مصقلة عن عبدالله بن ضبيعة العبدري عن جده»، که اشتباه ناسخ معلوم است، یعنی حرف «بن عبدالله» به صورت «عن عبدالله» تصحیف شده، و به جای «خوتعه»، «ضبیعه» ثبت شده، چرا که نام کامل راوی، چنانکه در نقل اول خوارزمی هم دیدیم، رقبة بن مصقلة بن عبدالله بن خوتعه بوده است:

تاريخ دمشق (لابن عساكر)، ج42، ص340-341

ب.۵. أخبرنا أبو بكر محمد بن عبد الباقي أنا أبو إسحاق إبراهيم بن سعيد الحبال أنا الشريف أبو عبد الله محمد بن عبيد الله بن الحسين بن طاهر بن يحيى الحسيني نا أبو عبد الله الكاتب النعماني نا أحمد بن محمد بن سعيد نا علي بن الحسن التيمي أنا جعفر بن محمد بن حكيم وجعفر بن أبي الصباح قالا نا إبراهيم بن عبد الحميد عن رقبة بن مصقلة العبدي عن أبيه عن جده قال:

أتى رجلان عمر بن الخطاب في ولايته يسألانه عن طلاق الأمة فقام معتمدا بشئ بينهما حتى أتى حلقة في المسجد وفيها رجل أصلع فوقف عليه فقال يا أصلع ما قولك في طلاق الأمة فرفع رأسه إليه ثم أومأ إليه بإصبعيه فقال عمر للرجلين تطليقتان فقال أحدهما سبحان الله جئنا لنسألك وأنت أمير المؤمنين فمشيت معنا حتى وقفت على هذا الرجل فسألته فرضيت منه بأن أومأ إليك؟ فقال: أو تدريان من هذا؟ قالا لا. قال هذا علي بن أبي طالب أشهد على رسول الله ص سمعته وهو يقول: «لو أن السموات السبع وضعن في كفة ميزان ووضع إيمان علي في كفة ميزان لرجح بها إيمان علي كذا».

قال: وقد أسقط منه ذكر شيخ رقبة.

ب.۶. أخبرناه أبو بكر محمد بن عبد الباقي نا أبو محمد الجوهري إملاء نا أبو الحسن علي بن عمر بن أحمد الحافظ نا محمد بن القاسم بن زكريا المحاربي بالكوفة نا أبو الطاهر محمد بن تسنيم الوراق نا جعفر بن محمد بن حكيم الخثعمي عن إبراهيم بن عبد الحميد عن رقبة بن مصقلة عن عبد الله بن ضبيعة العبدري عن جده قال:

أتى عمر بن الخطاب رجلان سألاه عن طلاق الأمة فقام معهما فمشى حتى أتى حلقة في المسجد فيها رجل أصلع فقال آیها الأصلع ما ترى في طلاق الأمة فرفع رأسه إليه ثم أومأ إليه بالسبابة والوسطى فقال له عمر تطليقتان فقال أحدهما سبحان الله جئناك وأنت أمير المؤمنين فمشيت معنا حتى وقفت على هذا الرجل فسألته فرضيت منه أن أومأ إليك فقال لهما ما تدريان من هذا قالا لا. قال هذا علي بن أبي طالب أشهد على رسول الله ص لسمعته وهو يقول: «إن السموات السبع والأرضين السبع لو وضعتا في كفة ثم وضع إيمان علي في كفة ميزان لرجح إيمان علي كذا»

ب.۷. ابن منظور رویفعی (م۷۱۱) حدیث اولی که در تاریخ دمشق آمده را عینا روایت کرده است:

مختصر تاريخ دمشق، ج17، ص 389

وعن رقبة بن مصقلة العبدي عن أبيه عن جده قال: أتى رجلان عمر بن الخطاب في ولايته يسألانه عن طلاق الأمة، فقام معتمداً يمشي بينهما حتى أتى حلقة في المسجد، وفيها رجل أصلع، فوقف عليه فقال: يا أصلع: ما قولك في طلاق الأمة؟ فرفع رأسه إليه، ثم أومأ إليه بإصبعيه، فقال عمر للرجلين: تطليقتان، فقال أحدهما: سبحان الله جئنا لنسألك وأنت أمير المؤمنين، فمشيت معنا حتى وقفت على الرجل فسألته فرضيت منه بأن أومأ إليك؟ فقال: أو تدريان من هذا؟ قالا: لا، قال: هذا علي بن أبي طالب، أشهد على رسول الله ص لسمعته وهو يقول: " لو أن السماوات السبع وضعن في كفة ميزان، ووضع إيمان علي في كفة ميزان، لرجح بها إيمان عليّ ".»

***

اینها منابعی از اهل سنت بود که حدیث مذکور را با سند متصل روایت کرده‌اند. اما این نقل قول عمر درباره حضرت علی ع بقدری در اهل سنت معروف بوده است که بسیاری از اهل سنت، آن را بدون ذکر سند در کتابهایشان آورده‌اند، مثلا:

ب.۸و۹. محب الدین طبری (م۶۹۴) در دو کتاب خویش آن را بدون سند می‌آورد اما تذکر می‌دهد که ابن سمان در کتاب الموافقة و حافظ [ابوطاهر] سلفی (م۵۷۶) در المشيخة البغدادية و فضائلی آن را با سند معتبر نقل کرده‌اند؛ که از این میان تنها به کتاب المشيخة البغدادية دسترسی پیدا کردیم که باز در کمال تعجب، در نسخه منشتر شده این کتاب، این حدیث موجود نیست!

ذخائر العقبى في مناقب ذوي القربى، ص100

ب.۸. وعن عمر بن الخطاب رضى الله عنه أنه قال: أشهد على رسول الله ص لسمعته وهو يقول «لو أن السموات السبع والارضين السبع وضعت في كفة ‌ووضع ‌إيمان ‌على ‌في ‌كفة لرجح إيمان على» خرجه ابن السمان في الموافقة والحافظ السلفي في المشيخة البغدادية.»

الرياض النضرة في مناقب العشرة، ج3، ص206

ب.۹. عن عمر بن الخطاب رضي الله عنه أنه قال: أشهد على رسول الله ص لسمعته وهو يقول: "لو أن السموات السبع والأرضين السبع وضعت في كفة، ‌ووضع ‌إيمان ‌علي ‌في ‌كفة، لرجح إيمان علي" أخرجه ابن السمان والحافظ السلفي في المشيخة البغدادية والفضائلي.»

ب.۱۰. از عبدالملک مکی (م۱۱۱۱) نیز این حدیث بدون سند روایت شده و جالب این است که او هم تصریح می‌کند که ابن سمان و ابوطاهر سلفی آن را با سند معتبر نقل کرده‌اند:

سمط النجوم العوالي في أنباء الأوائل والتوالي، ج3، ص59

عَن عمر بن الْخطاب رضي الله عنه أَنه قَالَ أشهد على رَسُول الله ص لسمعته وَهُوَ يَقُول:

لَو أَن السَّمَوَات السَّبع وَالْأَرضين السَّبع وضعت فِي كفة ‌وَوضع ‌إِيمَان ‌عَليّ ‌فِي ‌كفة لرجح إِيمَان عَليّ.

أخرجه ابْن السمان والحافظ السلَفِي.

۹) الف. در فرازی از یکی از خطبه‌ای امیرالمومنین ع آمده است:

«ستایش خدای را سزاست که هیچ آسمانی، آسمانی دیگر و هیچ زمینی، زمینی دیگر را از او پنهان نمی‌کند.»

نهج البلاغه، خطبه17۲

و من خطبة له ع‏

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا تُوَارِي عَنْهُ سَمَاءٌ سَمَاءً وَ لَا أَرْضٌ أَرْضاً.

ب. در جلسه ۱۱۴۶ حدیث۲ (https://yekaye.ir/at-taariq-68-01/) به این حدیث هم اشاره شد که:

از امیرالمومنین ع درباره «طارق» سوال شد. فرمودند: آن بهترین ستاره در آسمان است ولی مردم آن را نمی‌شناسند؛ و همانا «طارق» نامیده شد چون نورش آسمان به آسمان را می‌پیماید تا هفت آسمان را، سپس این طریق را برمی‌گردد تا به جایگاهش برگردد.

علل الشرائع، ج‏2، ص577

أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ حَرِيزٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ قَالَ:

سُئِلَ عَلِيٌّ ع عَنِ الطَّارِقِ؟

قَالَ هُوَ أَحْسَنُ نَجْمٍ فِي السَّمَاءِ وَ لَيْسَ تَعْرِفُهُ النَّاسُ وَ إِنَّمَا سُمِّيَ الطَّارِقَ لِأَنَّهُ يَطْرُقُ نُورُهُ سَمَاءً سَمَاءً إِلَى سَبْعِ سَمَاوَاتٍ ثُمَّ يَطْرُقُ رَاجِعاً حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى مَكَانِهِ.

۱۰) از امام رضا ع از پدرانشان از امام حسین ع روایت شده است که فرمودند:

حضرت علی بن ابی طالب ع در مسجد کوفه بود که مردی از شام نزد او آمد و از او سؤالاتی پرسید. از جمله سؤالاتی که پرسید این بود: «ای امیر مؤمنان، از رنگ‌های آسمان‌ها و نام‌های آنها برایم بگو؟»

حضرت به او فرمود: نام آسمان دنیا [یا:‌ پایین‌ترین آسمان] «رفیع» است و از آب و دود است.

نام آسمان دوم، «قیدوم» است و به رنگ مس است.

آسمان سوم، «ماروم» نام دارد و به رنگ شبه است. [شبه: نوعی مس است که ماده‌ای روی آن می‌ریزند و به رنگ طلا درمی‌آید]

آسمان چهارم، «ارقلون» نام دارد و به رنگ نقره است.

آسمان پنجم، «هیفون» نام دارد و به رنگ طلا است.

آسمان ششم، «عروس» نام دارد و به رنگ یاقوت سبز است

و آسمان هفتم، «عجماء» نام دارد و به رنگ مروارید سفید است.

الخصال، ج‏2، ص344-345

حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيُّ بإيلاق قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ الْوَاعِظُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الرِّضَا قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنَ عَلِيٍّ ع قَالَ:

كَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ بِالْكُوفَةِ فِي الْجَامِعِ إِذْ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ.

فَكَانَ فِيمَا سَأَلَهُ أَنْ‏ قَالَ لَهُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنِي عَنْ أَلْوَانِ السَّمَاوَاتِ وَ أَسْمَائِهَا؟

فَقَالَ لَهُ: إِنَّ اسْمَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا رَفِيعٌ وَ هِيَ مِنْ مَاءٍ وَ دُخَانٍ؛

وَ اسْمَ السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ قَيْدُومٌ وَ هِيَ عَلَى لَوْنِ النُّحَاسِ؛

وَ السَّمَاءُ الثَّالِثَةُ اسْمُهَا الْمَارُومُ وَ هِيَ عَلَى لَوْنِ الشَّبَهِ؛

وَ السَّمَاءُ الرَّابِعَةُ اسْمُهَا أرقلون وَ هِيَ عَلَى لَوْنِ الْفِضَّةِ؛

وَ السَّمَاءُ الْخَامِسَةُ اسْمُهَا هيفون وَ هِيَ عَلَى لَوْنِ الذَّهَبِ؛

وَ السَّمَاءُ السَّادِسَةُ اسْمُهَا عَرُوسٌ وَ هِيَ يَاقُوتَةٌ خَضْرَاءُ؛

وَ السَّمَاءُ السَّابِعَةُ اسْمُهَا عَجْمَاءُ وَ هِيَ دُرَّةٌ بَيْضَاءُ.

متن کامل پرسش و پاسخهای این مرد شامی با امیرالمومنین ع در عيون أخبار الرضا عليه السلام (ج‏1، ص241^۱۸) و علل الشرائع (ج‏2، ص593^۱۹) آمده است.

۱۱) از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمودند:

همانا خداوند متعال دوازده هزار عالم دارد که هر کدام از آنها بزرگتر از هفت آسمان و هفت زمین است. هیچ یک از آنها گمان نمی‌کند که خداوند عز و جل عالَم دیگری غیر از عالم خودشان داشته باشد؛ و من حجت بر همه آنها هستم.

الخصال، ج‏2، ص639؛ مختصر البصائر، ص76

حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي عُثْمَانَ قَالَ حَدَّثَنَا الْعُبَّادُ بْنُ عَبْدِ الْخَالِقِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ عَالَمٍ كُلُّ عَالَمٍ مِنْهُمْ أَكْبَرُ مِنْ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعِ أَرَضِينَ، مَا تَرَى [/ يَرَى كُل‏] عَالَمٌ مِنْهُمْ أَنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَالَماً غَيْرَهُمْ، وَ أَنَا الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ.

۱۲) الف. ابوبصیر می‌گوید ا ابمام صادق (علیه السلام) درباره هفت آسمان پرسیدم.

فرمودند: هفت آسمان وجود دارد و هیچ آسمانی نیست مگر اینکه در آن مخلوقاتی هست و بین هر آسمان و آسمان دیگر هم مخلوقاتی هست تا به آسمان هفتم برسد.

گفتم: و زمین؟

فرمود: هفت‌تا هستند که در پنج‌تا از آنها مخلوقاتی از مخلوقات پروردگار هست، و دوتا از آنها هوا [= کنایه از خالی] است و چیزی در آنها نیست.

الأصول الستة عشر، ص312

مُثَنًّى، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَالَ: سَأَلْتُ عَنِ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ.

قَالَ: سَبْعُ سَمَاوَاتٍ لَيْسَ مِنْهَا سَمَاءٌ إِلَّا وَ فِيهَا خَلْقٌ وَ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ الْأُخْرَى خَلْقٌ، حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى السَّابِعِ.

قُلْتُ: وَ الْأَرْضُ؟

قَالَ: سَبْعٌ مِنْهُنَّ خَمْسٌ فِيهِنَّ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ الرَّبِّ وَ اثْنَتَانِ هَوَاءٌ لَيْسَ فِيهِمَا شَيْ‏ءٌ.

ب. از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمودند:

به راستی که ذوالقرنین میان دو ابر مخیر شد، پس ابر رام را برگزید و ابر صعب [= سرکش] را برای صاحب شما نگه داشت.»

گفتم: و ابر سرکش چیست؟

فرمودند: ابری است که در آن رعد و برق و آذرخش است؛ و صاحب شما بر آن سوار می‌شود. همانا او بر آن ابر سوار می‌شود و بالا می‌رود از طریق اسباب، اسباب هفت آسمان و هفت زمین، که پنج‌تای آن آباد و دوتا ویران است،.

بصائر الدرجات، ج‏1، ص409

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ أَنَّهُ قَالَ:

ابْتَدَأَنِي‏ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَقَالَ: أَمَا إِنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ قَدْ خُيِّرَ السَّحَابَيْنِ فَاخْتَارَ الذَّلُولَ وَ ذَخَرَ لِصَاحِبِكُمُ الصَّعْبَ.

قُلْتُ: وَ مَا الصَّعْبُ؟

قَالَ: مَا كَانَ مِنْ سَحَابٍ فِيهِ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ وَ صَاعِقَةٌ، فَصَاحِبُكُمْ يَرْكَبُهُ، أَمَا إِنَّهُ سَيَرْكَبُ السَّحَابَ وَ يَرْقَى فِي الْأَسْبَابِ، أَسْبَابِ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ خَمْسَةٌ [خَمْسٌ] عَوَامِرُ وَ اثنين [اثْنَانِ‏] خَرَابٌ.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي خَالِدٍ وَ أَبُو سَلَّامٍ عَنْ سَوْرَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع مثله.

ج. همچنین با سند و راوی دیگری از امام باقر ع علیه السلام روایت شده که فرمودند:^۲۰

حضرت علی علیه السلام بر آنچه روی زمین و آنچه زیر آن است، فرمانروا شد [یا: در اختیار گرفت]. سپس دو ابر، سرکش [صعب] و رام، بر او عرضه شد. او سرکش را برگزید؛ و در سرکش، فرمانروایی آن چیزی است که زیر زمین است، و در رام، فرمانروایی آن چیزی است که روی زمین است، او سرکش را بر رام برگزید، پس با آن هفت زمین را دور زد [یا هفت زمین به دور او چرخید]، و سه‌تا را ویران و چهارتا را آباد یافت.

بصائر الدرجات، ج‏1، ص409

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ:

إِنَّ عَلِيّاً ع مَلكَ مَا فِي الْأَرْضِ وَ مَا فِي تَحْتِهَا فَعُرِضَتْ لَهُ السَّحَابَانِ الصَّعْبُ وَ الذَّلُولُ، فَاخْتَارَ الصَّعْبَ، وَ كَانَ فِي الصَّعْبِ مُلْكُ مَا تَحْتَ الْأَرْضِ، وَ فِي الذَّلُولِ مُلْكُ مَا فَوْقَ الْأَرْضِ، وَ اخْتَارَ الصَّعْبَ عَلَى الذَّلُولِ، فَدَارَتْ بِهِ سَبْعُ أَرَضِينَ، فَوَجَدَ ثَلَاثَ خَرَابٍ وَ أَرْبَعَ عَوَامِرَ.

تذکر:

دو حدیث زیر حاوی معارف عمیقی است که در قالب تمثیلی محسوس بیان شده است؛ چون درک آنها نیاز به توضیحات فراوان دارد در پیام‌رسان‌ها نشر عمومی داده نشد.

۱۳) جمیل بن دراج می‌گوید: از ابو عبدالله (علیه السلام) پرسیدم: «آیا در آسمان دریاهایی وجود دارد؟»

ایشان فرمودند: بله. پدرم از پدرش و از جدش برایم نقل کرد که رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «در آسمان‌های هفتگانه دریاهایی وجود دارد که عمق یکی از آنها مسیری پانصد ساله است. در آنها فرشتگانی ایستاده‌اند که از زمان خلقتشان توسط خداوند متعال، آب تا زانوهایشان رسیده است. هیچ فرشته‌ای در میان آنها نیست مگر اینکه هزار و چهارصد بال دارد و بر هر بال چهار صورت و بر هر صورت چهار زبان است، که در آنها هیچ بال، صورت، زبان یا دهانی در آن نیست مگر اینکه خداوند متعال را تسبیحی می‌گوید که شباهتی به آن نوع تسبیحی که فرد کناری‌اش می‌گوید ندارد.

التوحيد (للصدوق)، ص281

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السَّيَّارِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ فِي السَّمَاءِ بِحَارٌ؟

قَالَ نَعَمْ؛ أَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: إِنَّ فِي السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ لَبِحَاراً عُمْقُ أَحَدِهَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ، فِيهَا مَلَائِكَةٌ قِيَامٌ مُنْذُ خَلَقَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمَاءُ إِلَى رُكَبِهِمْ، لَيْسَ فِيهِمْ مَلَكٌ إِلَّا وَ لَهُ أَلْفٌ وَ أَرْبَعُمِائَةِ جَنَاحٍ فِي كُلِّ جَنَاحٍ أَرْبَعَةُ وُجُوهٍ فِي كُلِّ وَجْهٍ أَرْبَعَةُ أَلْسُنٍ، لَيْسَ فِيهَا جَنَاحٌ وَ لَا وَجْهٌ وَ لَا لِسَانٌ وَ لَا فَمٌ إِلَّا وَ هُوَ يُسَبِّحُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِتَسْبِيحٍ لَا يُشْبِهُ نَوْعٌ مِنْهُ صَاحِبَهُ.

۱۴) امام صادق (علیه السلام)- خدای عزّوجلّ، چون خواست آدم را بیافریند، در ساعت یکم روز جمعه، جبرئیل را فرستاد و او با دست راستش، از آسمان هفتم تا آسمان دنیا، مشتی خاک برگرفت و از هر آسمانی، تربتی برداشت. همچنین، او از زمین هفتم بالا تا زمین هفتم فرودین دوردست، مشتی خاک برگرفت...

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمودند:

هنگامی که خداوند عزّوجلّ خواست آدم علیه السلام را بیافریند، جبرئیل را در ساعت اول روز جمعه فرستاد. و او با دست راستش، مشتی خاک برگرفت که این مشت خاکی که برداشت او از آسمان هفتم تا آسمان دنیا را شامل می‌شود و از هر آسمانی، تربتی برداشت. سپس از زمین هفتم عُلیا تا پایین‌ترین زمین هفتم مشتی دیگر برداشت. سپس خداوند متعال ککمه‌اش را امر فرمود، پس مشت اول را با دست راستش و مشت دیگر را با دست چپش گرفت و خاک را به دو قسمت تقسیم کرد و یکی را در زمین و یکی را در آسمان پراکنده ساخت. سپس به آنچه که از دست راستش بود فرمود: «از توست زسولان، انبیاء، اوصیاء، صدیقان، مؤمنان، نیک‌بختان و کسانی که می‌خواهم آنها را گرامی بدارم.» پس آنچه فرمود بر آنان لازم آمد همانطور که فرموده بود. و به آنچه که از دست چپش بود فرمود: «از توست جباران، مشرکان، کافران، طاغوت‌ها و کسانی که می‌خواهم آنها را خوار و بدبخت کنم.» پس آنچه فرمود بر آنان لازم آمد همانطور که فرموده بود. آنگاه دو گِل با هم مخلوط شدند...

الكافي، ج‏2، ص5

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ ع بَعَثَ جَبْرَئِيلَ ع فِي أَوَّلِ سَاعَةٍ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، فَقَبَضَ بِيَمِينِهِ قَبْضَةً بَلَغَتْ قَبْضَتُهُ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَ أَخَذَ مِنْ كُلِّ سَمَاءٍ تُرْبَةً، وَ قَبَضَ قَبْضَةً أُخْرَى مِنَ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ الْعُلْيَا إِلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ الْقُصْوَى. فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ كَلِمَتَهُ، فَأَمْسَكَ الْقَبْضَةَ الْأُولَى بِيَمِينِهِ وَ الْقَبْضَةَ الْأُخْرَى بِشِمَالِهِ، فَفَلَقَ الطِّينَ فِلْقَتَيْنِ، فَذَرَا مِنَ الْأَرْضِ ذَرْواً وَ مِنَ السَّمَاوَاتِ ذَرْواً. فَقَالَ لِلَّذِي بِيَمِينِهِ: مِنْكَ الرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَوْصِيَاءُ وَ الصِّدِّيقُونَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ السُّعَدَاءُ وَ مَنْ أُرِيدُ كَرَامَتَهُ. فَوَجَبَ لَهُمْ مَا قَالَ كَمَا قَالَ. وَ قَالَ لِلَّذِي بِشِمَالِهِ: مِنْكَ الْجَبَّارُونَ وَ الْمُشْرِكُونَ وَ الْكَافِرُونَ وَ الطَّوَاغِيتُ وَ مَنْ أُرِيدُ هَوَانَهُ وَ شِقْوَتَهُ. فَوَجَبَ لَهُمْ مَا قَالَ كَمَا قَالَ. ثُمَّ إِنَّ الطِّينَتَيْنِ خُلِطَتَا جَمِيعا ...^۲۱

۱۵) از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمودند:

«مؤمن، برادر مؤمن است، برادری که از یک پدر و مادرند، زیرا خداوند، طینت آنها را از هفت آسمان آفریده است و آن از طینت بهشت است.» سپس تلاوت کردند: «رحماء بینهم.» پس آیا خویشاوندی جز با رابطه نیک و پیوند داشتن است؟ و در حدیث دیگری آمده است: «و از روح رحمت خود در آنها جاری ساخت.»

المحاسن، ج‏1، ص134

عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ:

الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ لِأَبِيهِ وَ أُمِّهِ لِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَ طِينَتَهُمَا مِنْ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ هِيَ مِنْ طِينَةِ الْجِنَانِ ثُمَّ تَلَا «رُحَماءُ بَيْنَهُمْ» فَهَلْ يَكُونُ الرَّحِمُ إِلَّا بَرّاً وَصُولًا؟ وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ: وَ أَجْرَى فِيهِمَا مِنْ رَوْحِ رَحْمَتِه‏.

۱۶) از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمودند:

خداوند متعال فرموده است: «هر که بنده مؤمن مرا آزار دهد، برای جنگ با من آماده شود و هر که بنده مؤمن مرا گرامی بدارد، از خشم من ایمن گردد. اگر از میان مخلوقاتم در زمین، میان شرق و غرب، جز یک مؤمن با امام عادل، کسی نباشد، عبادت آنان کفایت می‌کرد در قبال [اعمال بدِ] هرچه در زمینم آفریده‌ام؛ و هفت آسمان و زمین وبه خاطر آنها همچنان برپا می‌بود و به واسطه ایمانشان، انسی برایشان فراهم کردم که از انس گرفتن با هرکس دیگری جز خودشان بی‌نیاز باشند.

الكافي، ج‏2، ص350

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ:

قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: لِيَأْذَنْ بِحَرْبٍ مِنِّي مَنْ آذَى عَبْدِيَ الْمُؤْمِنَ، وَ لْيَأْمَنْ غَضَبِي مَنْ أَكْرَمَ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنَ، وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ خَلْقِي فِي الْأَرْضِ فِيمَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَاحِدٌ مَعَ إِمَامٍ عَادِلٍ، لَاسْتَغْنَيْتُ بِعِبَادَتِهِمَا عَنْ جَمِيعِ مَا خَلَقْتُ فِي أَرْضِي، وَ لَقَامَتْ سَبْعُ سَمَاوَاتٍ وَ أَرَضِينَ بِهِمَا، وَ لَجَعَلْتُ لَهُمَا مِنْ إِيمَانِهِمَا أُنْساً لَا يَحْتَاجَانِ إِلَى أُنْسِ سِوَاهُمَا.

۱۷) از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمودند:

ابلیس – که لعنت خدا بر او باد- به هفت آسمان نفوذ می‌کرد. تا هنگامی که حضرت عیسی (علیه السلام) به دنیا آمد، از سه آسمان در پرده شد و می‌توانست به چهار آسمان نفوذ کند. هنگامی که رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) به دنیا آمد، از هر هفت آسمان محجوب شد و شیاطین با ستارگان رانده شدند...

الأمالي( للصدوق)، ص285

حَدَّثَنَا الشَّيْخُ الْفَقِيهُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُوسَى بْنِ بَابَوَيْهِ الْقُمِّيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ ع قَالَ:

كَانَ إِبْلِيسُ لَعَنَهُ اللَّهُ يَخْتَرِقُ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ فَلَمَّا وُلِدَ عِيسَى ع حُجِبَ عَنْ ثَلَاثِ سَمَاوَاتٍ وَ كَانَ يَخْتَرِقُ أَرْبَعَ سَمَاوَاتٍ فَلَمَّا وُلِدَ رَسُولُ اللَّهِ ص حُجِبَ عَنِ السَّبْعِ كُلِّهَا وَ رُمِيَتِ الشَّيَاطِينُ بِالنُّجُوم‏ ...^۲۲

۱۸) الف. محمد بن مسلم از مسعدة بن صدقه روایت کرده است که شخصی به امام صادق (علیه السلام) گفت: دعایی به من بیاموز.

حضرت به او فرمودند: «تو را چه به دعای الحاح [= اصرار و پافشاری کردن]؟»

سائل از او پرسید: دعای الحاح چیست؟

حضرت فرمودند: اینکه بگویی:

«اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ، وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ، وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، وَ رَبَّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ. أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي بِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ، وَ بِهِ تَقُومُ الْأَرْضُ، وَ بِهِ تُفَرِّقُ الْجَمْعَ، وَ بِهِ تَجْمَعُ الْمُتَفَرِّقَ، وَ بِهِ تَرْزُقُ الْأَحْيَاءَ، وَ بِهِ أَحْصَيْتَ عَدَدَ الثَّرَى وَ الرَّمْلِ وَ وَرَقِ الشَّجَرِ وَ قَطْرِ الْبُحُورِ، أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ.

خدایا! ای پروردگار آسمان‌های هفتگانه و آنچه در آنهاست، و پروردگار زمین‌های هفتگانه و آنچه در آنهاست، و پروردگار عرش عظیم، و پروردگار محمد، خاتم پیامبران. از تو می‌خواهم به نامت که آسمان‌ها به آن برپاست، و زمین به آن برپاست، و با آن جمع‌ را پراکنده می‌کنی، و پراکنده‌ها را جمع می‌کنی، و به آن زندگان را روزی می‌دهی، و به آن تعداد خاک، شن، برگ درختان و قطرات دریاها را به شمارش آوردی، که بر محمد و آل محمد درود بفرستی.»

سپس حاجتت را بخواه و در خواسته‌ات پافشاری کن، زیرا او پافشاری بندگان مؤمنش را که در خواسته‌هایشان پافشاری می‌کنند، دوست دارد.

قرب الإسناد، ص6

مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ: ... وَ قَالَ لِجَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَائِلٌ: عَلِّمْنِي دُعَاءً.

فَقَالَ لَهُ: «أَيْنَ أَنْتَ عَنْ دُعَاءِ الْإِلْحَاحِ»

فَقَالَ لَهُ الطَّالِبُ: وَ مَا دُعَاءُ الْإِلْحَاحِ؟

فَقَالَ لَهُ: تَقُولُ:

وَ تَسْأَلُ حَاجَتَكَ، وَ أَلِحَّ فِي الطَّلَبِ، فَإِنَّهُ يُحِبُّ إِلْحَاحَ الْمُلِحِّينَ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ.

ب. مرحوم کلینی این حدیث را با سند خودش از محمد بن مسلم از امام صادق ع روایت کرده و متن دعا را اندکی متفاوتُ بدین صورت آورده است:

اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ إِسْرَافِيلَ وَ رَبَّ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِالَّذِي تَقُومُ بِهِ السَّمَاءُ وَ بِهِ تَقُومُ الْأَرْضُ وَ بِهِ تُفَرِّقُ بَيْنَ الْجَمْعِ وَ بِهِ تَجْمَعُ بَيْنَ الْمُتَفَرِّقِ وَ بِهِ تَرْزُقُ الْأَحْيَاءَ وَ بِهِ أَحْصَيْتَ عَدَدَ الرِّمَالِ وَ وَزْنَ الْجِبَالِ وَ كَيْلَ الْبُحُورِ ثُمَّ تُصَلِّي عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ.

خدایا! ای پروردگار آسمان‌های هفتگانه و آنچه بین آنهاست، و پروردگار عرش عظیم، و پروردگار جبرئیل و میکائیل و اسرافیل، و پروردگار قرآن عظیم، و پروردگار محمد، خاتم پیامبران. از تو می‌خواهم به نامت که آسمان‌ها به آن برپاست، و زمین به آن برپاست، و با آن جمع‌ را پراکنده می‌کنی، و پراکنده‌ها را جمع می‌کنی، و به آن زندگان را روزی می‌دهی، و به آن تعداد شن، و وزن کوه‌ها و پیمانه دریاها را به شمارش آوردی.»

سپس بر محمد و آل محمد درود بفرست و ...

الكافي، ج‏2، ص585

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ حَفْصٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ عَلِّمْنِي دُعَاءً.

فَقَالَ: فَأَيْنَ أَنْتَ عَنْ دُعَاءِ الْإِلْحَاحِ؟

قَالَ: قُلْتُ: وَ مَا دُعَاءُ الْإِلْحَاحِ؟

فَقَالَ: اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ إِسْرَافِيلَ وَ رَبَّ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِالَّذِي تَقُومُ بِهِ السَّمَاءُ وَ بِهِ تَقُومُ الْأَرْضُ وَ بِهِ تُفَرِّقُ بَيْنَ الْجَمْعِ وَ بِهِ تَجْمَعُ بَيْنَ الْمُتَفَرِّقِ وَ بِهِ تَرْزُقُ الْأَحْيَاءَ وَ بِهِ أَحْصَيْتَ عَدَدَ الرِّمَالِ وَ وَزْنَ الْجِبَالِ وَ كَيْلَ الْبُحُورِ.

ثُمَّ تُصَلِّي عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ؛ ثُمَّ تَسْأَلُهُ حَاجَتَكَ وَ أَلِحَّ فِي الطَّلَبِ.

ج. شیخ صدوق در باب «ذكر من شاهد القائم ع و رآه و كلمه‏» با سه سند متفاوت از قول ابونعیم انصاری حکایتی را روایت آورده است؛ که شیخ طوسی نیز همان حکایت را با سندهای متفاوتی از همان شخص روایت کرده [با اندک تفاوتهایی، که موارد تفاوت را داخل کروشه نشان داده‌ایم]، و سید بن طاووس نیز این روایت شیخ طوسی را با چند سند خویش به شیخ طوسی نقل کرده است؛ که تیمنا و تبرکا کل حکایت تقدیم می‌شود:

ابونعیم انصاری می‌گوید: من در مکه کنار مستجار [بخشی از ضلع غربی دیوار کعبه نزدیک رکن یمانی] با گروهی از مقصّره [= ظاهرا مقصود کسانی است که تازه اعمال عمره قبل از تمتع‌شان تمام شده و عمل تقصیر را انجام داده بودند] بودم؛‌ از جمله محمودی، علان کلینی، ابوالهیثم دیناری و ابوجعفر احول همدانی. آنها حدود سی نفر بودند و من هیچ کس را که در میان آنها مخلص باشد [ظاهرا مقصودش شیعه اثنی عشری است] نمی‌شناختم جز محمد بن قاسم علوی عقیقی. این واقعه در روز ششم ذی الحجه سال ۲۹۳ هجری قمری بود، جوانی از طواف به سوی ما آمد، در حالی که دو لباس احرام بر تن کرده بود و نعلین‌اش را هم در دستانش گرفته بود.

وقتی او را دیدیم، همه از هیبتش برخاستیم؛ هیچ کس از ما نماند مگر اینکه برخاست و به او سلام کرد. سپس در میان ما نشست و به راست و چپ نگاه کرد و سپس فرمود: «آیا می‌دانید امام صادق علیه السلام در دعای الحاح چه می‌فرمود؟»

گفتیم: «چه می‌فرمود؟»

فرمود: او می‌گفت:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي بِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَ بِهِ تَقُومُ الْأَرْضُ وَ بِهِ تُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ بِهِ تَجْمَعُ بَيْنَ الْمُتَفَرِّقِ وَ بِهِ تُفَرِّقُ بَيْنَ الْمُجْتَمِعِ وَ بِهِ أَحْصَيْتَ عَدَدَ الرِّمَالِ وَ زِنَةَ الْجِبَالِ وَ كَيْلَ الْبِحَارِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَجْعَلَ لِي مِنْ أَمْرِي فَرَجاً وَ مَخْرَجاً.

خدایا، از تو می‌خواهم به نامت که آسمان‌ها به آن برپاست و زمین به آن برپاست و بدان حق را از باطل جدا می‌کنی و و با آن جمع‌ را پراکنده می‌کنی، و پراکنده‌ها را جمع می‌کنی، و به آن تعداد شن، و وزن کوه‌ها و پیمانه دریاها را به شمارش آوردی؛ بر محمد و آل محمد درود فرست و در کارم گشایش و برون‌رفتی قرار بده.

سپس برخاست و وارد طواف شد. با بلند شدن او، ما هم برخاستیم و فراموش کردیم که درباره‌اش از او سوالی بپرسیم که او کیست و در چه کار است و اهل کجاست؟

روز بعد، در همان وقت، از طواف به سمت ما آمد و ما مانند روز قبل برخاستیم. سپس در جای خود، در میانه ما نشست و به سمت راست و چپ خود نگاه کرد. فرمود: «آیا می‌دانید امیرالمؤمنین (علیه السلام) بعد از نماز واجب چه می‌فرمود؟»

گفتیم: «چه می‌فرمود؟»

فرمود: می‌فرمود:

اللَّهُمَّ إِلَيْكَ رُفِعَتِ الْأَصْوَاتُ وَ دُعِيَتِ الدَّعَوَاتُ وَ لَكَ عَنَتِ الْوُجُوهُ وَ لَكَ خَضَعَتِ الرِّقَابُ وَ إِلَيْكَ التَّحَاكُمُ فِي الْأَعْمَالِ يَا خَيْرَ مَسْئُولٍ وَ خَيْرَ مَنْ أَعْطَى يَا صَادِقُ يَا بَارِئُ يَا مَنْ‏ «لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ» يَا مَنْ أَمَرَ بِالدُّعَاءِ وَ تَكَفَّلَ بِالْإِجَابَةِ يَا مَنْ قَالَ‏: «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ‏» يَا مَنْ قَالَ:‏ «وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ لْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ»‏ يَا مَنْ قَالَ‏: «يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ». [لَبَّيْكَ وَ سَعْدَيْكَ هَا أَنَا ذَا بَيْنَ يَدَيْكَ الْمُسْرِفُ وَ أَنْتَ الْقَائِلُ:‏«لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً».]

«خداوندا، صداها به سوی تو بلند می‌شود، و دعاها را به دعوت برخاسته، و در پیشگاه تو چهره‌ها فروتن می‌شود، و برای تو گردن‌ها خم می‌شود، و داوری در اعمال را تو انجام خواهی داد. ای بهترین کسی که از او خواسته می‌شود، و بهترین کسی که عطا می‌کند، ای راستگو، ای پدید‌آورنده، ای کسی که خلف وعده‌ای در کارت نیست (آل‌عمران/۹)، ای کسی که به دعا کردن دستور داده‌ای و اجابت را تضمین کرده‌ای، ای کسی که گفته‌ای: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم» (غافر/۶۰). ای کسی که فرمودی: « و چون بندگان من از تو درباره من بپرسند من حتما نزديكم، دعاى دعاكننده را هنگامى كه مرا بخواند اجابت مى‏كنم، پس دعوت مرا بپذيرند و به من ايمان آورند، باشد که هدایت یابند.» (بقره/۱۸۶) ای کسی که فرمودی: «اى بندگان من- كه بر خويشتن زياده‏روى روا داشته‏ايد- از رحمت خدا نوميد مشويد. در حقيقت، خدا همه گناهان را مى‏آمرزد، كه او خود آمرزنده مهربان است.» (زمر/53) لبیک و سعدیک، من همان زیاده‌روی‌کننده در پیشگاه تو هستم و تو گفتی: «از رحمت خدا نوميد مشويد. در حقيقت، خدا همه گناهان را مى‏آمرزد.» (زمر/53).

گفتیم: «چه می‌فرمود؟»

فرمود: می‌فرمود:

سپس پس از این دعا، به راست و چپ خود نگاه کرد و فرمود: «آیا می‌دانید امیرالمؤمنین علیه السلام در سجده شکر چه می‌فرمود؟»

گفتیم: «چه می‌فرمود؟»

فرمود: می‌فرمود:

يَا مَنْ لَا يَزِيدُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّينَ إِلَّا جُوداً وَ كَرَماً [/ يَا مَنْ لَا يَزِيدُهُ كَثْرَةُ الدُّعَاءِ إِلَّا سَعَةً وَ عَطَاءً يَا مَنْ لَا تَنْفَدُ خَزَائِنُهُ] يَا مَنْ لَهُ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ! يَا مَنْ لَهُ خَزَائِنُ مَا دَقَّ وَ جَلَّ! لَا تَمْنَعُكَ إِسَاءَتِي مِنْ إِحْسَانِكَ إِلَيَّ، إِنِّي أَسْأَلُكَ أَنْ تَفْعَلَ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَ أَنْتَ أَهْلُ الْجُودِ وَ الْكَرَمِ وَ الْعَفْوِ. يَا رَبَّاهْ يَا اللَّهُ، لَا تَفْعَلْ بِيَ الَّذِي أَنَا أَهْلُهُ فَإِنِّي أَهْلُ الْعُقُوبَةِ، وَ قَدِ اسْتَحْقَقْتُهَا لَا حُجَّةَ لِي وَ لَا عُذْرَ لِي عِنْدَكَ أَبُوءُ إِلَيْكَ بِذُنُوبِي كُلِّهَا وَ أَعْتَرِفُ بِهَا كَيْ تَعْفُوَ عَنِّي وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهَا مِنِّي. بُؤْتُ إِلَيْكَ [/أَبُوءُ لَكَ] بِكُلِّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ بِكُلِّ خَطِيئَةٍ أَخْطَأْتُهَا وَ بِكُلِّ سَيِّئَةٍ عَمِلْتُهَا يَا رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ ارْحَمْ وَ تَجَاوَزْ عَمَّا تَعْلَمُ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعَزُّ الْأَكْرَمُ.

ای کسی که اصرار اصرارکنندگان جز بر جود و کرمش نیفزاید! [در نقل دیگر: ای کسی که کثرت درخواست‌ها جز بر گسترده و عطایش نیفزاید! ای کسی که گنجینه‌هایش پایان نپذیرد!] ای کسی که گنجینه‌های آسمان‌ها و زمین از آن اوست! ای کسی که گنجینه‌های هر چیز کوچک و بزرگ از آن اوست! بدی‌ام تو را از احسانت نسبت به من باز نداشته است، از تو می‌خواهم که با من آنچه را که تو اهل آن هستی انجام دهی، و تو اهل بخشش و کرم و عفو هستی، پروردگار! خدایا‍! با من آنچه من اهل آن هستم انجام نده که من اهل عقوبتم، و سزاوار آن بوده‌ام، در حالی که هیچ حجت و عذری در پیشگاه تو ندارم. به تمام گناهانم نزد تو اعتراف می‌کنم و به آنها اعتراف می‌کنم تا از من درگذری، و تو از من به آنها داناتری. اعتراف می‌کنم به هر گناهی که مرتکب شده‌ام و به هر خطایی که انجام داده‌ام و به هر کار بدی که عمل کرده‌ام، پروردگارا، مرا ببخش، و رحم کن و از آنچه می‌دانی، درگذر، زیرا تو عزیزترین و بخشنده‌ترینی.»

و برخاست و وارد طواف شد. و ما هم با بلند شدن او برخاستیم.

و روز بعد در همان ساعت برگشت، پس ما مانند قبل به استقبال او برخاستیم. او در وسط ما نشست و به سمت راست و چپ خود نگاهی کرد، سپس فرمود:

حضرت علی بن الحسین سیدالعابدین، (علیه السلام)، در این مکان - و با دستش به سمت حجالاسودر، به سمت ناودان اشاره کرد - در سجده‌اش می‌فرمود:

عُبَيْدُكَ بِفِنَائِكَ‏ مِسْكِينُكَ بِبَابِكَ [/مِسْكِينُكَ بِفِنَائِكَ فَقِيرُكَ بِفِنَائِكَ سَائِلُكَ بِفِنَائِك]َ أَسْأَلُكَ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ سِوَاكَ.

«بنده تو در درگاه توست، و فقیر تو بر در توست. [نقل دیگر: بنده تو در درگاه توست؛ نیازمند تو در درگاه توست؛ فقیر تو در درگاه توست؛ گدای تو در درگاه توست] از تو چیزی می‌خواهم که جز تو آن را نمی‌تواند.»

سپس به سمت راست و چپ نگاه کرد و نگاهش به محمد بن قاسم علوی افتاد و فرمود: «ای محمد بن قاسم، تو ان شاء الله بر خیر هستی.» (و محمد بن قاسم معتقد به این امر [= امامت دوازده امام ع] بود). سپس برخاست و وارد طواف شد، و هیچ کس از ما نبود که آنچه را که از دعا ذکر کرد، نیاموخته باشد، ولی همه ما فراموش کردیم که جریان خود او را مورد توجه قرار دهیم، مگر در روز آخر.

محمودی به ما گفت: «ای مردم، آیا این مرد را می‌شناسید؟»

گفتیم: «نه.»

گفت: «به خدا قسم، این صاحب الزمان (عج) است.»

گفتیم: «ای ابوعلی، از کجا چنین می‌گویی؟»

یادآوری کرد که هفت سال به درگاه پروردگارش، دعا کرده و از او خواسته است که صاحب الزمان را به او نشان دهد. گفت: «سپس روزی، در عصر عرفه، همین مرد را دیدم و دعایی کرد که آن را به خاطر سپردم. از او پرسیدم: «از چه کسانی هستی؟» گفت: «از همین مردم.» گفتم: «از کدام مردم؟ از عرب‌ها یا موالیان [غیر عربهای مسلمان‌شده]؟» گفت: «از عرب‌.» گفتم: «از کدام یک از عرب‌ها؟» گفت: «از شریف‌ترین و والامقام‌ترینشان.» گفتم: «و آنها چه کسانی هستند؟» گفت: «بنی‌هاشم.» گفتم: «از کدام یک از بنی‌هاشم؟» فرمود: «از بلندترین قله و رفیع‌ترین ارتفاع آن.» گفتم: «و آنها چه کسانی هستند؟» فرمود: «از کسانی که جمجمه‌ها را می‌شکافتند [= کنایه از دلیر بودن در میدان نبرد]، گرسنگان را سیر می‌کردند و شب‌ها در حالی که مردم می‌خوابیدند نماز می‌گزاردند.» گفتم: «او علوی است» و او را به خاطر علوی بودنش دوست داشتم. سپس او را از پیش خود گم کردم و ندانستم که کجا رفت؟ به آسمان رفت یا به زمین! پس از مردمی که اطرافش بودند پرسیدم: «آیا این علوی را می‌شناسید؟» گفتند: «بله، او هر سال پیاده با ما حج می‌کند.» گفتم: «سبحان الله! به خدا قسم، هیچ اثری از [خستگی] پیاده رفتن در او نمی‌بینم.» سپس به مزدلفه رفتم در حالی که از فراق او غمگین و اندوهگین بودم؛ و شب خوابم برد که بناگاه رسول الله صلی الله علیه و آله را [در خواب] دیدم. فرمود: «ای محمد، درخواستت را دیدی؟» گفتم: «و او که بود، ای مولای من؟» فرمود: «آن که هنگام عصر دیدی، صاحب زمان‌ات بود.».

وقتی این را از او شنیدیم، او را سرزنش کردیم که چرا زودتر ما را از این امر مطلع نکرد. او گفت که تا آن زمان که اینها را تعریف کرد واقعه را فراموش کرده بود.

كمال الدين و تمام النعمة، ج‏2، ص470؛ الغيبة (للطوسي)، ص259-262^۲۳؛ فلاح السائل، ص180-182^۲۴

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِيَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ الْعَلَوِيُّ الرَّقِّيُّ الْعُرَيْضِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْعَقِيقِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو نُعَيْمٍ الْأَنْصَارِيُّ الزَّيْدِيُّ قَالَ:

كُنْتُ بِمَكَّةَ عِنْدَ الْمُسْتَجَارِ وَ جَمَاعَةً مِنَ الْمُقَصِّرَةِ وَ فِيهِمُ الْمَحْمُودِيُّ وَ عَلَّانٌ الْكُلَيْنِيُّ وَ أَبُو الْهَيْثَمِ الدِّينَارِيُّ وَ أَبُو جَعْفَرٍ الْأَحْوَلُ الْهَمْدَانِيُّ وَ كَانُوا زُهَاءَ ثَلَاثِينَ رَجُلًا وَ لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ مُخْلِصٌ عَلِمْتُهُ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْعَلَوِيِّ الْعَقِيقِيِّ فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ فِي الْيَوْمِ السَّادِسِ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَ تِسْعِينَ وَ مِائَتَيْنِ مِنَ الْهِجْرَةِ إِذْ خَرَجَ عَلَيْنَا شَابٌّ مِنَ الطَّوَافِ عَلَيْهِ إِزَارَانِ مُحْرِمٌ بِهِمَا وَ فِي يَدِهِ نَعْلَانِ.

فَلَمَّا رَأَيْنَاهُ قُمْنَا جَمِيعاً هَيْبَةً لَهُ فَلَمْ يَبْقَ مِنَّا أَحَدٌ إِلَّا قَامَ وَ سَلَّمَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَعَدَ [وَ جَلَسَ مُتَوَسِّطاً وَ نَحْنُ حَوْلَهُ] وَ الْتَفَتَ يَمِيناً وَ شِمَالًا ثُمَّ قَالَ: أَ تَدْرُونَ مَا كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ فِي دُعَاءِ الْإِلْحَاحِ‏؟

قُلْنَا: وَ مَا كَانَ يَقُولُ؟

قَالَ: كَانَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي بِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَ بِهِ تَقُومُ الْأَرْضُ وَ بِهِ تُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ بِهِ تَجْمَعُ بَيْنَ الْمُتَفَرِّقِ وَ بِهِ تُفَرِّقُ بَيْنَ الْمُجْتَمِعِ وَ بِهِ أَحْصَيْتَ عَدَدَ الرِّمَالِ وَ زِنَةَ الْجِبَالِ وَ كَيْلَ الْبِحَارِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَجْعَلَ لِي مِنْ أَمْرِي فَرَجاً وَ مَخْرَجاً.

ثُمَّ نَهَضَ فَدَخَلَ الطَّوَافَ. فَقُمْنَا لِقِيَامِهِ حِينَ انْصَرَفَ وَ أُنْسِينَا أَنْ نَقُولَ لَهُ مَنْ هُوَ [أَنْ نَذْكُرَ أَمْرَهُ وَ أَنْ نَقُولَ مَنْ هُوَ وَ أَيُّ شَيْ‏ءٍ هُوَ].

فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ خَرَجَ عَلَيْنَا مِنَ الطَّوَافِ فَقُمْنَا كَقِيَامِنَا الْأَوَّلِ‏ بِالْأَمْسِ. ثُمَّ جَلَسَ فِي مَجْلِسِهِ مُتَوَسِّطاً ثُمَّ نَظَرَ يَمِيناً وَ شِمَالًا قَالَ: أَ تَدْرُونَ مَا كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ بَعْدَ صَلَاةِ الْفَرِيضَةِ؟

قُلْنَا: وَ مَا كَانَ يَقُولُ؟

قَالَ كَانَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِلَيْكَ رُفِعَتِ الْأَصْوَاتُ وَ دُعِيَتِ الدَّعَوَاتُ وَ لَكَ عَنَتِ الْوُجُوهُ وَ لَكَ خَضَعَتِ الرِّقَابُ وَ إِلَيْكَ التَّحَاكُمُ فِي الْأَعْمَالِ يَا خَيْرَ مَسْئُولٍ وَ خَيْرَ مَنْ أَعْطَى يَا صَادِقُ يَا بَارِئُ يَا مَنْ‏ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ يَا مَنْ أَمَرَ بِالدُّعَاءِ وَ تَكَفَّلَ بِالْإِجَابَةِ يَا مَنْ قَالَ‏: «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ‏» يَا مَنْ قَالَ:‏ «وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ لْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ»‏ يَا مَنْ قَالَ‏: «يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ». [لَبَّيْكَ وَ سَعْدَيْكَ هَا أَنَا ذَا بَيْنَ يَدَيْكَ الْمُسْرِفُ وَ أَنْتَ الْقَائِلُ:‏« لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً».]

ثُمَّ نَظَرَ يَمِيناً وَ شِمَالًا بَعْدَ هَذَا الدُّعَاءِ فَقَالَ: أَ تَدْرُونَ مَا كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ فِي سَجْدَةِ الشُّكْرِ؟

قُلْنَا: وَ مَا كَانَ يَقُولُ؟

قَالَ: كَانَ يَقُولُ: يَا مَنْ لَا يَزِيدُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّينَ إِلَّا جُوداً وَ كَرَماً [/ يَا مَنْ لَا يَزِيدُهُ كَثْرَةُ الدُّعَاءِ إِلَّا سَعَةً وَ عَطَاءً يَا مَنْ لَا تَنْفَدُ خَزَائِنُهُ] يَا مَنْ لَهُ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ! يَا مَنْ لَهُ خَزَائِنُ مَا دَقَّ وَ جَلَّ! لَا تَمْنَعُكَ إِسَاءَتِي مِنْ إِحْسَانِكَ إِلَيَّ، إِنِّي أَسْأَلُكَ أَنْ تَفْعَلَ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَ أَنْتَ أَهْلُ الْجُودِ وَ الْكَرَمِ وَ الْعَفْوِ. يَا رَبَّاهْ يَا اللَّهُ! افْعَلْ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ فَأَنْتَ قَادِرٌ عَلَى الْعُقُوبَةِ [/لَا تَفْعَلْ بِيَ الَّذِي أَنَا أَهْلُهُ فَإِنِّي أَهْلُ الْعُقُوبَةِ] وَ قَدِ اسْتَحْقَقْتُهَا لَا حُجَّةَ لِي وَ لَا عُذْرَ لِي عِنْدَكَ أَبُوءُ إِلَيْكَ بِذُنُوبِي كُلِّهَا وَ أَعْتَرِفُ بِهَا كَيْ تَعْفُوَ عَنِّي وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهَا مِنِّي. بُؤْتُ إِلَيْكَ [/أَبُوءُ لَكَ] بِكُلِّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ بِكُلِّ خَطِيئَةٍ أَخْطَأْتُهَا وَ بِكُلِّ سَيِّئَةٍ عَمِلْتُهَا يَا رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ ارْحَمْ وَ تَجَاوَزْ عَمَّا تَعْلَمُ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعَزُّ الْأَكْرَمُ.

وَ قَامَ فَدَخَلَ الطَّوَافَ فَقُمْنَا لِقِيَامِهِ.

وَ عَادَ مِنْ غَدٍ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَقُمْنَا لِاسْتِقْبَالِهِ كَفِعْلِنَا فِيمَا مَضَى‏. فَجَلَسَ مُتَوَسِّطاً وَ نَظَرَ يَمِيناً وَ شِمَالًا فَقَالَ:

كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ سَيِّدُ الْعَابِدِينَ ع يَقُولُ فِي سُجُودِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى الْحِجْرِ نَحْوَ الْمِيزَابِ:

ثُمَّ نَظَرَ يَمِيناً وَ شِمَالًا وَ نَظَرَ إِلَى مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْعَلَوِيِّ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدَ بْنَ الْقَاسِمِ أَنْتَ عَلَى خَيْرٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ [وَ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ يَقُولُ بِهَذَا الْأَمْرِ] وَ قَامَ فَدَخَلَ الطَّوَافَ.

فَمَا بَقِيَ أَحَدٌ مِنَّا إِلَّا وَ قَدْ تَعَلَّمَ مَا ذَكَرَ مِنَ الدُّعَاءِ وَ أُنْسِينَا أَنْ نَتَذَاكَرَ أَمْرَهُ إِلَّا فِي آخِرِ يَوْمٍ

فَقَالَ لَنَا الْمَحْمُودِيُّ: يَا قَوْمِ أَ تَعْرِفُونَ هَذَا؟

قُلْنَا لَا.

قَالَ: هَذَا وَ اللَّهِ صَاحِبُ الزَّمَانِ ع!

فَقُلْنَا: وَ كَيْفَ ذَاكَ يَا أَبَا عَلِيٍّ؟

فَذَكَرَ أَنَّهُ مَكَثَ يَدْعُو رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ يَسْأَلُهُ أَنْ يُرِيَهُ صَاحِبَ الْأَمْرِ سَبْعَ سِنِينَ. قَالَ: فَبَيْنَا أَنَا يَوْماً فِي عَشِيَّةِ عَرَفَةَ فَإِذَا بِهَذَا الرَّجُلِ بِعَيْنِهِ، فَدَعَا بِدُعَاءٍ وَعَيْتُهُ. فَسَأَلْتُهُ مِمَّنْ هُوَ؟ فَقَالَ: مِنَ النَّاسِ. فَقُلْتُ: مِنْ أَيِّ النَّاسِ؟ مِنْ عَرَبِهَا أَوْ مَوَالِيهَا؟ فَقَالَ: مِنْ عَرَبِهَا؟ فَقُلْتُ: مِنْ أَيِّ عَرَبِهَا؟ فَقَالَ: مِنْ أَشْرَفِهَا وَ أَشْمَخِهَا. فَقُلْتُ: وَ مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ: بَنُو هَاشِمٍ. فَقُلْتُ: مِنْ أَيِّ بَنِي هَاشِمٍ؟ فَقَالَ: مِنْ أَعْلَاهَا ذِرْوَةً وَ أَسْنَاهَا رِفْعَةً. فَقُلْتُ: وَ مِمَّنْ هُمْ؟ فَقَالَ: مِمَّنْ فَلَقَ الْهَامَ وَ أَطْعَمَ الطَّعَامَ وَ صَلَّى بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ. فَقُلْتُ: إِنَّهُ عَلَوِيٌّ، فَأَحْبَبْتُهُ عَلَى الْعَلَوِيَّةِ. ثُمَّ افْتَقَدْتُهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيَّ فَلَمْ أَدْرِ كَيْفَ مَضَى فِي السَّمَاءِ أَمْ فِي الْأَرْضِ؟ فَسَأَلْتُ الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا حَوْلَهُ: أَ تَعْرِفُونَ هَذَا الْعَلَوِيَّ؟ فَقَالُوا: نَعَمْ يَحُجُّ مَعَنَا كُلَّ سَنَةٍ مَاشِياً. فَقُلْتُ: سُبْحَانَ اللَّهِ وَ اللَّهِ مَا أَرَى بِهِ أَثَرَ مَشْيٍ. ثُمَّ انْصَرَفْتُ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ كَئِيباً حَزِيناً عَلَى فِرَاقِهِ وَ بِتُّ فِي لَيْلَتِي تِلْكَ فَإِذَا أَنَا بِرَسُولِ اللَّهِ ص‏. فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ رَأَيْتَ طَلِبَتَكَ؟ فَقُلْتُ: وَ مَنْ ذَاكَ يَا سَيِّدِي؟ فَقَالَ: الَّذِي رَأَيْتَهُ فِي عَشِيَّتِكَ فَهُوَ صَاحِبُ زَمَانِكُمْ.

فَلَمَّا سَمِعْنَا ذَلِكَ مِنْهُ عَاتَبْنَاهُ عَلَى أَلَّا يَكُونَ أَعْلَمَنَا ذَلِكَ فَذَكَرَ أَنَّهُ كَانَ نَاسِياً أَمْرَهُ إِلَى وَقْتِ مَا حَدَّثَنَا.

و حدثنا بهذا الحديث عمار بن الحسين بن إسحاق الأسروشني‏ رضي الله عنه‏ بجبل بوتك من أرض فرغانة قال حدثني أبو العباس أحمد بن الخضر قال حدثني أبو الحسين محمد بن عبد الله الإسكافي قال حدثني سليم عن أبي نعيم الأنصاري‏ قال‏: كنت بالمستجار بمكة أنا و جماعة من المقصرة فيهم المحمودي و علان الكليني، و ذكر الحديث مثله سواء

و حدثنا أبو بكر محمد بن محمد بن علي بن محمد بن حاتم قال حدثنا أبو الحسين عبيد الله بن محمد بن جعفر القصباني البغدادي قال حدثني أبو محمد علي بن محمد بن أحمد بن الحسين الماذرائي‏ قال حدثنا أبو جعفر محمد بن علي المنقذي الحسني بمكة قال:‏ كنت جالسا بالمستجار و جماعة من المقصرة و فيهم المحمودي و أبو الهيثم الديناري و أبو جعفر الأحول و علان الكليني و الحسن بن وجناء و كان زهاء ثلاثين رجلا، و ذكر الحديث مثله سواء.

۱۹) الف. از حضرت علی بن ابی طالب (علیه السلام) روایت شده که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:

آیا کلمات فرج را به تو نیاموزم، که اگر آنها را بگویی، مورد غفران الهی قرار می‌گیری؟ آنها بدین قرارند:

«لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ مَا تَحْتَهُنَّ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ: هیچ معبودی جز خداوند بردبار و کریم نیست. هیچ معبودی جز خداوند والا و بزرگوار نیست. منزه است خداوند، پروردگار آسمان‌های هفتگانه و پروردگار زمین‌های هفتگانه و آنچه در آنهاست و بین آنها و زیر آنها، و پروردگار عرش عظیم. و ستایش مخصوص خداوند است که پروردگار عالمیان است.»

عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، ج‏1، ص104

رَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ع قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ص: أَ لَا أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتِ الْفَرَجِ، إِذَا قُلْتَهُنَّ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ؟ هِيَ:

ب. از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که خواندن این دعا با عنوان دعای فرج را برای کسی که قصد سفر حج یا عمره دارد توصیه کردند که در آن فقط عبارات «وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ مَا تَحْتَهُنَّ» ندارد.

الكافي، ج‏4، ص284

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى جَمِيعاً عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

إِذَا خَرَجْتَ مِنْ بَيْتِكَ تُرِيدُ الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَادْعُ دُعَاءَ الْفَرَجِ وَ هُوَ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ» ثُمَّ قُل‏...

۲۰) از امام صادق ع روایت شده است که فرمودند:

در نماز جمعه بعد از حمد و سوره در قنوت رکعت اول بگو:

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ؛ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ كَمَا هَدَيْتَنَا بِهِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ كَمَا أَكْرَمْتَنَا بِهِ اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِمَّنِ اخْتَرْتَهُ لِدِينِكَ وَ خَلَقْتَهُ لِجَنَّتِكَ اللَّهُمَ‏ لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ.

هیچ معبودی جز خداوند بردبار و کریم نیست. هیچ معبودی جز خداوند والا و بزرگوار نیست. هیچ معبودی نیست جز الله، پروردگار آسمان‌های هفتگانه و پروردگار زمین‌های هفتگانه و آنچه در آنهاست و بین آنها و زیر آنها، و پروردگار عرش عظیم. و ستایش مخصوص خداوند است که پروردگار عالمیان است. خدایا، بر محمد ص درود فرست، همچنان که به وسیله او ما را هدایت کردی. خدایا، بر محمد ص درود فرست، همچنان که به وسیله او ما را گرامی داشتی. خدایا، ما را از کسانی قرار ده که برای دین خود برگزیده‌ای و برای بهشت خود آفریده‌ای. خدایا «پس از آنكه ما را هدايت كردى، دلهايمان را دستخوش انحراف مگردان، و از جانب خود، رحمتى بر ما ارزانى دار كه تو بسیار بخشایشگری» (آل عمران/۸).

الكافي، ج‏3، ص426

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْقُنُوتُ قُنُوتُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَى بَعْدَ الْقِرَاءَةِ تَقُولُ فِي الْقُنُوتِ:

۲۱) از رسول الله ص روایت شده است که فرمودند:

عیادت‌کننده مریض در رحمت فرو می‌رود پس هنگامی که [بر بالین مریض] بنشیند در آن رحمت کاملا غوطه‌ور می‌شود؛ و مستحب است که برای وی دعا کند و بگوید:

«اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ مَا تَحْتَهُنَّ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اشْفِهِ بِشِفَائِكَ وَ دَاوِهِ بِدَوَائِكَ وَ عَافِهِ مِنْ بَلَائِكَ وَ اجْعَلْ شِكَايَتَهُ كَفَّارَةً لِمَا مَضَى مِنْ ذُنُوبِهِ وَ مَا بَقِي‏. خدایا، ای پروردگار آسمان‌های هفتگانه و پروردگار زمین‌های هفتگانه و آنچه در آنهاست و بین آنها و زیر آنها، و ای پروردگار عرش عظیم. بر محمد و آل محمد ص درود فرست، و او را به شفای خودت شفا ده، و با داروی خودت درمان کن، و از بلای خود عافیت فرما، و ناله و شکایتش را کفاره گناهان گذشته و آینده‌اش قرار ده.»

أعلام الدين، ص399؛ إرشاد القلوب (للديلمي)، ج‏1، ص44

قَالَ النَّبِيُّ ص‏:

عَائِدُ الْمَرِيضِ يَخُوضُ فِي الرَّحْمَةِ فَإِذَا جَلَسَ انْغَمَسَ فِيهَا وَ يُسْتَحَبُّ الدُّعَاءُ لَهُ فَيَقُول:

اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ مَا تَحْتَهُنَّ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اشْفِهِ بِشِفَائِكَ وَ دَاوِهِ بِدَوَائِكَ وَ عَافِهِ مِنْ بَلَائِكَ وَ اجْعَلْ شِكَايَتَهُ كَفَّارَةً لِمَا مَضَى مِنْ ذُنُوبِهِ وَ مَا بَقِي‏.

۲۲) از امام باقر ع (علیه السلام) روایت شده که فرمودند:

هرگاه مردی را در حال احتضار یافتید، به او کلمات فرج را تلقین کنید و آن این است:

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ مَا تَحْتَهُنَّ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.

هیچ معبودی جز خداوند بردبار و کریم نیست. هیچ معبودی جز خداوند والا و بزرگوار نیست. منزه است خداوند، پروردگار آسمان‌های هفتگانه و پروردگار زمین‌های هفتگانه و آنچه در آنهاست و بین آنها و زیر آنها، و پروردگار عرش عظیم. و ستایش مخصوص خداوند است که پروردگار عالمیان است.»

سپس امام باقر ع (علیه السلام) فرمود: «اگر هنگام مرگ عکرمه نزدش بودم، به او سودی می‌رساندم.»

از امام صادق (علیه السلام) پرسیده شد: «چگونه به او سود می‌رساند؟»

فرمودند: «آنچه را که شما به آن اعتقاد دارید، به او تلقین می‌کرد.»

الكافي، ج‏3، ص122

عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ:

إِذَا أَدْرَكْتَ الرَّجُلَ عِنْدَ النَّزْعِ فَلَقِّنْهُ كَلِمَاتِ الْفَرَجِ:

قَالَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع: لَوْ أَدْرَكْتُ عِكْرِمَةَ عِنْدَ الْمَوْتِ لَنَفَعْتُهُ.

فَقِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع: بِمَا ذَا كَانَ يَنْفَعُهُ؟

قَالَ: يُلَقِّنُهُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ.

ب. از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمودند:

امیرالمؤمنین (علیه السلام) هنگامی که بر بالین یکی از اعضای خانواده‌اش که در بستر افتاده مرگ بود، حاضر می‌شد به او می‌فرمود: بگو:

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا بَيْنَهُمَا وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.

هیچ معبودی جز خداوند والا و بزرگوار نیست. منزه است خداوند، پروردگار آسمان‌های هفتگانه و پروردگار زمین‌های هفتگانه و آنچه بین آن دو است و پروردگار عرش عظیم. و ستایش مخصوص خداوند است که پروردگار عالمیان است.»

وقتی بیمار این را می‌گفت، حضرت می‌فرمود: برو، که دیگر جای نگرانی نیست.

الكافي، ج‏3، ص124

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع إِذَا حَضَرَ أَحَداً مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ الْمَوْتُ قَالَ لَهُ: قُلْ:

فَإِذَا قَالَهَا الْمَرِيضُ، قَالَ: اذْهَبْ فَلَيْسَ عَلَيْكَ بَأْسٌ.

ج. از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمودند:

رسول الله ص بر مردی از بنی‌هاشم وارد شد که در حال جان دادن بود. رسول الله ص به او فرمود: بگو:

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.

هیچ معبودی جز خداوند والا و بزرگوار نیست. هیچ معبودی جز خداوند بردبار و کریم نیست. منزه است خداوند، پروردگار آسمان‌های هفتگانه و پروردگار زمین‌های هفتگانه و آنچه بین آنهاست و پروردگار عرش عظیم. و ستایش مخصوص خداوند است که پروردگار عالمیان است.»

وی آنها را گفت. سپس رسول الله ص فرمود: ستایش خدایی را که او را از آتش جهنم نجات داد.

الكافي، ج‏3، ص124

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع:

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص دَخَلَ عَلَى رَجُلٍ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَ هُوَ يَقْضِي. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص: قُلْ:

فَقَالَهَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي اسْتَنْقَذَهُ مِنَ النَّارِ.

۲۳) الف. امام صادق (ع) فرمودند:

وقتی دو نفر که در موضوعی نزاع داشتند نزد حضرت علی (ع) می‌آمدند با شاهدانی که به لحاظ با تعداد و عدالت برابر بودند، حضرت بین آن‌ها قرعه می‌انداخت تا مشخص کند کدام یک سوگند بخورد. و می‌فرمود:

«خدایا، ای پروردگار هفت آسمان و پروردگار هفت زمین، هر کس حق برای اوست، آن را به او بده.»

سپس حق را به کسی می‌داد که قرعه سوگند خوردن را متوجه او می‌کرد، اگر که او سوگند می‌خورد.

من لا يحضره الفقيه، ج‏3، ص94

رَوَى مُوسَى بْنُ الْقَاسِمِ الْبَجَلِيُّ وَ عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع:

كَانَ عَلِيٌّ ع إِذَا أَتَاهُ رَجُلَانِ يَخْتَصِمَانِ بِشُهُودٍ عِدَّتُهُمْ سَوَاءٌ وَ عَدَالَتُهُمْ سَوَاءٌ أَقْرَعَ بَيْنَهُمَا عَلَى آیهمَا تَصِيرُ الْيَمِينُ وَ كَانَ يَقُولُ: «اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ مَنْ كَانَ الْحَقُّ لَهُ فَأَدِّهِ إِلَيْهِ». ثُمَّ يَجْعَلُ الْحَقَّ لِلَّذِي تَصِيرُ الْيَمِينُ عَلَيْهِ إِذَا حَلَف‏.

ج. از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند:

دو مرد نزاع و اختلاف خود درباره چهارپایی را نزد علی (ع) بردند؛ هر یک از آن‌ها ادعا می‌کرد که آن چهارپا در طویله وی متولد شده است و هر دو شاهدهایی ارائه دادند که تعداد آنها برابر بود. ایشان بنا را بر این گذاشت که با قرعه وضعیت آنها را معلوم کند، پس دو تیر برداشت و هر تیر را برای هر یک از آن‌ها با علامتی مشخص کرد، سپس فرمود:

«خدایا، ای پروردگار هفت آسمان و پروردگار هفت زمین و پروردگار عرش عظیم، ای دانای غیب و شهادت، ای رحمان و رحیم، هر کدام از اینها صاحب این چهارپا و سزاوار به آن است، از تو می‌خواهم که با این قرعه او را معلوم کنی و تیر او را بیرون آوری.»

سپس تیر یکی از آن‌ها بیرون آمد و حضرت به نفع او حکم داد.

من لا يحضره الفقيه، ج‏3، ص93؛ تهذيب الأحكام، ج‏6، ص235؛ الإستبصار، ج‏3، ص40

رَوَى زُرْعَةُ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

إِنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى عَلِيٍّ ع فِي دَابَّةٍ فَزَعَمَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنَّهَا نُتِجَتْ عَلَى مِذْوَدِهِ وَ أَقَامَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَيِّنَةً سَوَاءً فِي الْعَدَدِ فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمَا سَهْمَيْنِ فَعَلَّمَ السَّهْمَيْنِ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِعَلَامَةٍ ثُمَّ قَالَ:

اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ آیهمَا كَانَ صَاحِبَ الدَّابَّةِ وَ هُوَ أَوْلَى بِهَا فَأَسْأَلُكَ أَنْ [تُقْرِعَ وَ] تُخْرِجَ سَهْمَهُ.

فَخَرَجَ سَهْمُ أَحَدِهِمَا فَقَضَى لَهُ بِهَا.

۲۴) الف. از ابومسروق روایت شده که: خدمت امام صادق (ع) عرض کردم که ما با برخی از افراد گفتگو می‌کنیم ولی هرچه در اثبات امامت شما می‌آوریم، هریک را طوری توجیه می‌کنند [در متن حدیث به تفصیل مواردی از آیات مورد استناد وی و پاسخ آنها آمده است].

امام (ع) به من فرمودند: اگر چنین شد، آن‌ها را به مباهله دعوت کن.

گفتم: چگونه باید انجام دهم؟

فرمودند: سه روز به اصلاح خویش بپرداز - و گمان می‌کنم فرمودند: و روزه بگیر - و غسل کن وسپس با او به صحرا برو. آنگاه انگشتان دست راستت را در انگشتان او درهم کن، سپس انصاف را رعایت کن و از خودت شروع کن و بگو:

«خداوندا، ای پروردگار هفت آسمان و پروردگار هفت زمین، ای دانای غیب و شهادت، ای رحمان و رحیم، اگر ابومسروق [= گوینده این کلمات] حقی را انکار کرده و باطلی را ادعا کرده باشد، بر او آسیبی از آسمان یا عذابی دردناک نازل فرما.»

سپس نفرین را به او برگردان و بگو:

«و اگر فلانی حقی را انکار کرده و باطلی را ادعا کرده باشد، بر او آسیبی از آسمان یا عذابی دردناک نازل فرما.»

سپس فرمودند: اندکی نمی‌پاید که آن [نزول عذاب] را در او خواهی دید.

ابومسروق می‌گوید: به خدا سوگند، هیچکسی را نیافتم که حاضر به این کار شود.

الكافي، ج‏2، ص513-514

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي مَسْرُوقٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

قُلْتُ: إِنَّا نُكَلِّمُ النَّاسَ ...^۲۵‏ فَلَمْ أَدَعْ شَيْئاً مِمَّا حَضَرَنِي ذِكْرُهُ مِنْ هَذِهِ وَ شِبْهِهِ إِلَّا ذَكَرْتُهُ.

فَقَالَ لِي: إِذَا كَانَ ذَلِكَ فَادْعُهُمْ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ.

قُلْتُ: وَ كَيْفَ أَصْنَعُ؟

قَالَ: أَصْلِحْ نَفْسَكَ ثَلَاثاً - وَ أَظُنُّهُ قَالَ: وَ صُمْ - وَ اغْتَسِلْ وَ ابْرُزْ أَنْتَ وَ هُوَ إِلَى الْجَبَّانِ فَشَبِّكْ أَصَابِعَكَ مِنْ يَدِكَ الْيُمْنَى فِي أَصَابِعِهِ ثُمَّ أَنْصِفْهُ وَ ابْدَأْ بِنَفْسِكَ وَ قُلِ:

«اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ، إِنْ كَانَ أَبُو مَسْرُوقٍ جَحَدَ حَقّاً وَ ادَّعَى بَاطِلًا فَأَنْزِلْ عَلَيْهِ حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاءِ أَوْ عَذَاباً أَلِيماً»

ثُمَّ رُدَّ الدَّعْوَةَ عَلَيْهِ فَقُلْ: «وَ إِنْ كَانَ فُلَانٌ جَحَدَ حَقّاً وَ ادَّعَى بَاطِلًا فَأَنْزِلْ عَلَيْهِ حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاءِ أَوْ عَذَاباً أَلِيماً»

ثُمَّ قَالَ لِي: فَإِنَّكَ لَا تَلْبَثُ أَنْ تَرَى ذَلِكَ فِيهِ.

فَوَ اللَّهِ مَا وَجَدْتُ خَلْقاً يُجِيبُنِي إِلَيْه‏.

ب. از برخی از اصحاب ائمه ع بدون اشاره به نام امام ع روایت شده است که فرموده باشند:

هنگامی که کسی حق را [منظور در عرصه مسائل ایمانی و اصول دین است] انکار کرد و خواستید همدیگر را لعن کنید [مباهله کنید] بگو:

«خداوندا، ای پروردگار هفت آسمان و پروردگار هفت زمین، و ای پرودرگار عرش عظیم، اگر فلانی حق را انکار کرده می‌کند و بدان کفر می‌ورزد، بر او آسیبی از آسمان یا عذابی دردناک نازل فرما.»

الكافي، ج‏2، ص515

مُحَمَّدُ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ:

إِذَا جَحَدَ الرَّجُلُ الْحَقَّ فَإِنْ أَرَادَ أَنْ تُلَاعِنَهُ قُلِ: اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ إِنْ كَانَ فُلَانٌ جَحَدَ الْحَقَّ وَ كَفَرَ بِهِ فَأَنْزِلْ عَلَيْهِ حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاءِ أَوْ عَذَاباً أَلِيماً.

در منابع اهل سنت هم احادیث زیر ذیل این آیه ذکر شده است. در خصوص معنای این احادیث همان نکته‌ای که پیش و پس از حدیث شماره ۱ بیان شد باید مورد توجه باشد.

۲۵) الف. از ابوالدرداء روایت شده که پیامبر (ص) فرمودند:

«ضخامت زمین مسافتی به اندازه پانصد سال است، و ضخامت زمین دوم نیز به همین اندازه است، و فاصله‌ی بین هر دو زمین نیز به همین اندازه است.»

الدر المنثور، ج‏6، ص239

و أخرج أبو الشيخ في العظمة عن أبى الدرداء قال قال رسول الله ص:

«كِثف الأرض مسيرة خمسمائة عام، وكِثف الثانية مثل ذلك، وما بين كلّ أرضين مثل ذلك»

ب. از ابوذر روایت شده که پیامبر (ص) فرمودند:

«ضخامت زمین، مسافتی پانصد ساله است، و بین زمین عُلیا و آسمان دنیا، پانصد سال است، و ضخامت آن نیز پانصد سال است و ضخامت دومی [= زمین دوم] نیز مانند آن است، و فاصله‌ی بین هر دو زمین نیز مانند آن است، و فاصله‌ی بین زمین عُلیا و آسمان نیز پانصد سال است، و ضخامت آسمان نیز پانصد سال است، و فاصله‌ی بین آسمان دنیوی و آسمان دوم نیز مسافتی پانصد ساله است و ضخامت آن آسمان نیز پانصد سال است، سپس هر آسمانی مانند آن است تا به آسمان هفتم برسد، سپس فاصله‌ی بین آسمان هفتم تا عرش، مسافتی برابر با تمام فاصله‌های ذکر شده است.»

مسند البزار (البحر الزخار)، ج9، ص460

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، قَالَ: نَا مُحَاضِرٌ - يَعْنِي ابْنَ مُوَرِّعٍ - قَالَ: نَا الْأَعْمَشُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، رضي الله عنه، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص:

‌كِثَفُ ‌الْأَرْضِ ‌مَسِيرَةُ خَمْسِ مِائَةِ عَامٍ، وَبَيْنَ الْأَرْضِ الْعُلْيَا وَبَيْنَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا خَمْسُ مِائَةِ عَامٍ، وَكِثَفُهَا خَمْسُ مِائَةِ عَامٍ وَكِثَفُ الثَّانِيَةِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَمَا بَيْنَ كُلُّ أَرَضِينَ مِثْلُ ذَلِكَ، وَمَا بَيْنَ الْأَرْضِ الْعُلْيَا وَالسَّمَاءِ خَمْسُ مِائَةِ عَامٍ، وَكِثَفُ السَّمَاءِ خَمْسُ مِائَةِ عَامٍ، وَمَا بَيْنَ سَمَاءِ الدُّنْيَا وَالثَّانِيَةِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَكِثَفُ السَّمَاءِ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ، ثُمَّ كُلُّ سَمَاءٍ مِثْلُ ذَلِكَ حَتَّى بَلَغَ السَّابِعَةَ، ثُمَّ مَا بَيْنَ السَّابِعَةِ إِلَى الْعَرْشِ مَسِيرَةُ مَا بَيْنَ ذَلِكَ كُلِّهِ»

وَهَذَا الْحَدِيثُ لَا نَعْلَمُهُ يُرْوَى، عَنْ أَبِي ذَرٍّ إِلَّا بِهَذَا الْإِسْنَادِ . وَأَبُو نَصْرٍ هَذَا أَحْسِبُهُ حُمَيْدُ بْنُ هِلَالٍ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي ذَرٍّ

۲۶) از عبدالله بن عمر روایت شده است که پیامبر (ص) فرمودند:

زمین‌ها بین هر زمین و زمین بعدی، مسافتی پانصد ساله است. و بالاترین زمین‌، بر پشت یک ماهی قرار دارد که دو طرف آن در آسمان به هم رسیده است. و ماهی بر روی یک سنگ است و سنگ در دست فرشته‌ای است. و زمین دوم، زندان باد است. وقتی خداوند خواست قوم عاد را هلاک کند، به نگهبان باد دستور داد تا بادی بر آن‌ها بفرستد که عاد را هلاک کند. او گفت: پروردگارا، بادی به اندازه سوراخ بینی گاو بفرستم؟ خداوند جبار فرمود: اگر چنین کنی، زمین و هر آنچه بر آن است، بر باد می‌شود. بلکه بادی به اندازه یک انگشتر بفرست. آن باد، همان است که خداوند در کتابش فرمود: «چيزى را كه بر آن مى‏وزيد رها نمى‏كرد جز اينكه آن را همانند خاکستری مى‏ساخت» (ذاریات/42). و زمین سوم، در آن سنگ‌های جهنم است. و زمین چهارم، در آن گوگرد جهنم است.

پرسیدند: یا رسول الله! آیا آتش جهنم هم گوگرد دارد؟

فرمودند: آری، به کسی که جان من در دست اوست، در آن دره‌هایی از گوگرد است، که اگر کوه‌های استوار را در آن بفرستیم، ذوب خواهند شد. و زمین ششم، در آن مارهای جهنم است که دهان‌هایشان مانند دره‌ها است و کافر را می‌گزند، به طوری که هیچ گوشتی بر هیچ استخوانش باقی نمی‌ماند. و زمین هفتم، در آن سقر است و در آن ابلیس با آهن به بند و زنجیر کشیده شده است، یک دست در جلو و یک دست در پشت. وقتی خداوند بخواهد او را برای هر آنچه خواهد، رها کند، رهایش می‌کند.

المستدرك على الصحيحين، ج9، ص656؛ تفسير ابن أبي حاتم، ج7، ص2416^۲۶ و ج10، ص3361^۲۷؛ الدر المنثور، ج8،ص211

حدثنا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، ثَنَا بَحْرُ بْنُ نَصْرٍ، ثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللهِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللهِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ عِيسَى بْنِ هِلَالٍ الصَّدَفِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَمْرٍو رضي الله عنهما، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ ص:

إِنَّ الْأَرَضِينَ بَيْنَ كُلِّ أَرْضٍ إِلَى الَّتِي تَلِيهَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ، فَالْعُلْيَا مِنْهَا: عَلَى ظَهْرِ ‌حُوتٍ، ‌قَدِ ‌التَقَى ‌طَرَفَاهُ فِي سَمَاءٍ، وَالْحُوتُ عَلَى [ظَهْرِهِ] صَخْرَة، وَالصَّخْرَةُ بِيَدِ مَلَكٍ، وَالثَّانِيَةُ: مَسْجَنُ الرِّيحِ، فَلَمَّا أَرَادَ اللهُ أَنْ يُهْلِكَ عَادًا، أَمَرَ خَازِنَ الرِّيحِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْهِمْ رِيحًا تُهْلِكُ عَادًا، قَالَ: يَا رَبِّ، أُرْسِلُ عَلَيْهِمُ الرِّيحَ قَدْرَ مِنْخَرِ الثَّوْرِ؟ فَقَالَ لَهُ الْجَبَّارُ تبارك وتعالى: إِذًا تَكْفَأُ الأرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا، وَلَكِنْ أَرْسِلْ عَلَيْهِمْ بِقَدْرِ خَاتَمٍ. فَهِيَ الَّتِي قَالَ اللهُ عز وجل فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ: «مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ». وَالثَّالِثَةُ: فِيهَا حِجَارَةُ جَهَنَّمَ، وَالرَّابِعَةُ: فِيهَا كِبْرِيتُ جَهَنَّمَ.

قَالُوا: يَا رَسُولَ اللهِ، أَلِلنَّارِ كِبْرِيتٌ؟

قَالَ: نَعَمْ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ فِيهَا لَأَوْدِيَةٌ مِنْ كِبْرِيتٍ، لَوْ أُرْسِلَ فِيهَا الْجِبَالُ الرَّوَاسِي، لَمَاعَتْ، وَالْخَامِسَةُ: فِيهَا حَيَّاتُ جَهَنَّمَ، إِنَّ أَفْوَاهَهَا كَالْأَوْدِيَةِ، تَلْسَعُ الْكَافِرَ اللَّسْعَةَ، فَلَا يَبْقَى مِنْهُ لَحْمٌ عَلَى وَضَمٍ، وَالسَّادِسَةُ: فِيهَا عَقَارِبُ جَهَنَّمَ، إِنَّ أَدْنَى عَقْرَبَةٍ مِنْهَا كَالْبِغَالِ الْمُوكَفَةِ، تَضْرِبُ الْكَافِرَ ضَرْبَةً تُنْسِيهِ ضَرْبَتُهَا حَرَّ جَهَنَّمَ، وَالسَّابِعَةُ: سَقَرُ، وَفِيهَا إِبْلِيسُ مُصَفَّدٌ بِالْحَدِيدِ، يَدٌ أَمَامَهُ وَيَدٌ خَلْفَهُ، فَإِذَا أَرَادَ اللهُ أَنْ يُطْلِقَهُ لِمَا يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، أَطْلَقَهُ.

۲۷) روایت شده است که روزی پیامبر (ص) در حالی که با اصحابش نشسته بودند، ابرهایی گذشتند. پیامبر (ص) فرمودند: «می‌دانید این چیست؟ این عِنان است، این رَوایای* زمین است که خداوند آن‌ها را به سوی قومی می‌راند که نه او را شکر می‌گویند و نه به درگاهش دعا می‌کنند.» سپس فرمودند: «می‌دانید بالای سرتان چیست؟»