سوره الشعراء - آیه 64

أَزْلَفْنا

ماده «زلف» از مواردی است که در تحلیل اصل آن بین اهل لغت اختلاف جدی در کار است:

ابن فارس اصل این ماده را به معنای اندفاع [شروع به حرکت کردن] و جلو افتادن در تقرب به چیزی دانسته است، ازدلف الرجل، یعنی جلو آمد؛ و به مزدلفه در مکه از این جهت مزدلفه گفته می‌شود که مردم پس از افاضه از عرفات به منی نزدیک می‌شوند؛ و وقتی می‌گویند فلانی نزد فلانی «زلفی» دارد یعنی قربی دارد و «زَلَف و زُلفه» به معنای درجه و منزلت است؛ و «زُلَف»ی از شب: «وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْل» (هود/۱۱۴) به معنای طوایفی [= بخش‌هایی] از شب است؛ ‌زیرا هر طایفه از شب نزدیک طایفه دیگری از آن است. (معجم المقاییس اللغة، ج3، ص21^۱).

مرحوم طبرسی نیز «ازدلاف» به معنای ادناء و تقریب (نزدیک شدن) دانسته و وجه تسمیه «مزدلفه» را به همین برگردانده هرچند از ابوعبیده نقل کرده که «أزلفنا» به معنای «جمعنا» [جمع شدیم] است و «لیلة المزدلفة» «شب جمع شدن» است. (مجمع البیان، ج7، ص299^۲).

اما راغب ظاهرا اصل این ماده را ناظر به جایگاه و منزلت می‌داند. وی توضیح داده که «زُلفه» به معنای مقام و منزلت است: «إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى» ‏(زمر/3)؛ و در خصوص کاربردش در مورد شب اشاره به منازل [منزلگاه‌ها؛ موقف‌های] شب دارد «أزلفته» یعنی برای او جایگاهی قرار دادم: «وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ» (شعراء/90)؛ و در توضیح «ليلة الْمُزْدَلِفَة» می‌گوید بخاطر این است که بعد از حرکت قرب و نزدیکی‌ای [= جایگاه نزدیکی] به منی پیدا می‌کنند (مفردات ألفاظ القرآن، ص382^۳).

مرحوم مصطفوی به نظر می‌رسد بین این دو قول جمع کرده است. از نظر او اصل واحد در این ماده، مرتبه عالیه همراه با قرب است و به همین اعتبار، گاه بر منزلتی که از حیث علوّ جلوتر است و یک قربی دارد اطلاق می‌گردد، و گاه بر ارتفاعات بین عرفات و منی که نزدیک منی است، و گاه بر ساعات متأخر شب که نزدیک صبح است؛ وی مفاهیم مطلق قرب و تقدم و دنو و منزلت و غیر آن را خارج از اصل و حقیقت این ماده، و فرق این ماده با کلمات قرب و دنو و لقاء و ... را در همین قید می‌داند. مرحوم مصطفوی با اشاره به آیات «وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ» (شعراء/90)، «وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ غَیْرَ بَعِیدٍ» (ق/31)، «وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ» (تکویر/13)، توضیح می‌دهد مراد نزدیک شدن بهشت با این ویژگی است که در مرتبه‌ای عالی فوق منزلت آنان است زیرا غالب بر بهشت، جهت روحانی و تجلیات لاهوتی و جذبه‌های معنوی است که همه در سطوح عالی‌اند برخلاف جهنم؛ ولی آنچه تحلیل وی را شاید ضعیف می کند آیه «وَ أَزْلَفْنَا ثَمَّ الآخَرِين» (شعراء/64) است که برای اینکه معنای علو در آن را درست کند بیان می‌دارد که یعنی آنان را به سوی مقام و منزلتی از مسیر حضرت موسی ع حرکت دادیم که یک مسیر فوق مسیر طبیعی است (التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج4، ص360^۴ و ۳۶۲^۵).

اما حسن جبل در تحلیلی کاملا متفاوت معنای محوری این ماده را فرود آمدن چیزی به نحو انبوه و متراکم در مکانی می‌داند تا در آن جمع شود و از آن پر شود، چنانکه به برکه پر از آب «زَلَفة» گفته می‌شود و اشاره می‌کند که در آیات «أَنِ اضْرِب بِّعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَكاَنَ كلُّ فِرْقٍ كاَلطَّوْدِ الْعَظِيمِ؛ وَ أَزْلَفْنَا ثَمَّ الآخَرِين» گویی می‌خواهد بفرماید خداوند آنها را در آن شکاف ایجاد شده در دریا فرو برد و سپس غرقشان کرد. وی وجه تسمیه مزدلفه را هم این می‌داند که قبل از رسیدن به منی، از سمت عرفات به سمت آن فرومی‌آیند (المعجم الإشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم، ص914-۹۱۵^۶)

در خصوص کلمه «زُلْفی» در آیات «وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفی» (سبأ/37)، «وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفی وَ حُسْنَ مَآبٍ» (ص/25 و 40) و «ما نَعْبُدُهُمْ إِلاَّ لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ زُلْفی» (زمر/3). ابن فارس بدون اشاره به آیه آن را به معنای «قربی» [نزدیکی] دانسته است (معجم المقاییس اللغة، ج3، ص21) و راغب آن را در آیه زمر به معنای مقام و منزلت دانسته (مفردات ألفاظ القرآن، ص382)؛ و مرحوم مصطفوی مراد از هر سه را مرتبه عالی قریب به خدای متعال می‌داند و می‌افزاید که ذکر هم‌زمان «تُقَرِّبُکُمْ» و «لِیُقَرِّبُونا» در کنار «زلفی» دلیل اختلاف معنای دو ماده قرب و زلف است. (التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج4، ص361^۷).

شاید بحث‌انگیزترین آيه در این میان آیه «فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سيئَتْ وُجُوهُ الَّذينَ كَفَرُوا» (ملک/۲۷) باشد که اختلاف اهل لغت بخوبی خودش را در این آیه نشان می‌دهد. راغب این احتمال را درباره معنای آیه مطرح کرده که: کافران وقتی مقام و منزلت مومنین را – که کافران از آن محروم ماندند - دیدند؛ و نقل کرده که استعمال زلفه برای عذاب شبیه استفاده از کلمه «بشارت» و مانند آن در مقام عذاب است (مفردات ألفاظ القرآن، ص382). مرحوم مصطفوی آن را به این معنا دانسته که وعده الهی را بالای سرشان و محیط بر خود دیدند (التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج4، ص362^۸). ولی حسن جبل تفسیر به قرب را نادرست و تفسیر حَسَن [بصری] به «عیاناً» را صواب می‌داند یعنی «فلما رأوه عیاناً» و این با اوضاع و احوال حشر هم تناسب بیشتری دارد و این یک نحوه دیدنی است که با فروآمدن به سمت او همراه است (المعجم الإشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم، ص914).

در خصوص «وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ» (هود/114) ابن فارس آن را طوایفی از شب دانسته چون هر طایفه به دیگری نزدیک است (معجم المقاییس اللغة، ج3، ص21) و راغب آن را منازل شب دانسته و شاهد شعری «طیّ اللیالی زلفا فزلفا» آورده است (مفردات ألفاظ القرآن، ص382). مرحوم مصطفوی هم آن را ساعات پس از نیمه شب که نزدیک صبح است معنا کرده است (التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج4، ص361^۹) و حسن جبل نیز در آن افزون بر پیاپی بودن مدت، مرور زمانی‌ای که حالت نرم‌نرم حرکت کردن رو به پایین دارد می‌بیند. (المعجم الإشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم، ص914)

ماده «زلف» و مشتقات آن همین 10 بار در قرآن کریم به کار رفته است.

الْآخَرِينَ

قبلا بیان شد که ماده «أخر» را در اصل به معنای تخلف و عقب ماندن چیزی از مقارن خویش و نقطه مقابل «تقدم» (= پیشی گرفتن) دانسته‌اند؛ که کلمه تأخیر در فارسی کلمه‌ای آشناست.

از این ماده دو کلمه «آخَر» و «آخِر» معروف است که در فارسی به ترتیب، به معنای «دیگری» و «آخرین، پایانی» به کار می‌رود.

درباره تفاوت این دو اغلب صرفا به این اشاره کرده‌اند که «آخَر» (مونث آن: «أخری») در مقابل «واحد» و «أحد» (مونث آن: «إحدی») است (فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَر؛ مائده/۲۷؛ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَراني‏ أَعْصِرُ خَمْراً وَ قالَ الْآخَر، یوسف/۳۶؛ِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى‏، بقره/۲۸۲؛ فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى‏، حجرات/۹) ولی «آخِر» (مونث آن: «آخِرة») در مقابل «اول» (مونث آن: «أولی») است (عيداً لِأَوَّلِنا وَ آخِرِنا، مائده/۱۱۴؛ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلينَ وَ الْآخِرينَ، واقعه/۴۹؛ وَ لَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولی‏، ضحی/۴). مرحوم مصطفوی تفاوت را با توجه به وزن و صیغه آنها چنین توضیح داده‌ که «آخَر» بر وزن «أفعل» صیغه تفضیل است و دلالت بر شدت تاخر دارد، ولی «آخِر» بر وزن «فاعل» به معنای به صرف متاخر بودن از چیزی که ماقبل آن بوده دلالت دارد؛ البته به نظر می‌رسد توضیح ایشان و مصادیقی که به عنوان شاهد برمی‌شمرند، بویژه در خصوص «آخَر» با تکلف همراه، و چه‌بسا بالعکس باشد، بویژه که وجود معنای تفضیلی در «آخَر» و مونث آن: «أخری» – چنانکه در ادامه خواهد آمد – بیشتر اقتضای این را دارد که صرفا به بعدیت اشاره کند. عسکری هم توضیح داده که «آخَر» («أُخری»، دیگر) به معنای «دوم» در جایی به کار می‌رود که علاوه بر «مورد اول» و این گزینه، سوم و چهارم و .. هم برایش فرض داشته باشد؛ اما «آخِر» در جایی به کار می‌رود که گزینه دیگری در کار نباشد، مثلا در مقابل ربیع‌الاول، ربیع‌الآخِر گفته می‌شود؛ این سخن مویدات فراوانی در قرآن کریم دارد که در همانجا فهرست شد؛ و از آن سو، کلمه «آخِر» نیز عموما در مواردی به کار رفته که گزینه دیگری بین اول و آخر، در کار نیست؛ مثلا «تَكُونُ لَنا عيداً لِأَوَّلِنا وَ آخِرِنا» (مائده/۱۱۴) «آمِنُوا بِالَّذي أُنْزِلَ عَلَی الَّذينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ» (آل عمران/۷۲) ، «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ» (حدید/۱) (که با توجه به این نکته، نکته ظریفی در خصوص آیه «دَعْواهُمْ فيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُمْ فيها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ» (یونس/۱۰) می‌توان استنباط کرد که تسبیح و حمد، آغاز وپایان بهشتیان است).

و در مورد تعبیرهای جمع این دو نیز، «آخَرينَ» به معنای مطلقِ «دیگران» است: «عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضی‏ وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ يُقاتِلُونَ في‏ سَبيلِ اللَّهِ» (مزمل/۲۰) «ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرينَ … ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرينَ (مومنون/۳۱ و۴۲) ، «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَ يَأْتِ بِآخَرينَ» (نساء/۱۳۳) و اگر گاه مانند دو تعبیر «ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرينَ» (شعراء/۶۶؛ صافات/۸۲) و «ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرينَ» (شعراء/۱۷۲؛ صافات/۱۳۶) که به ترتیب درباره قوم فرعون و قوم لوط است، منحصر در یک گروه دیگر می‌شود به خاطر قرائن مقامی، و نه اقتضای خود لفظ است؛ در حالی که کاربردهای کلمه (آخِرينَ) بخوبی نشان می‌دهد که اینها تنها گروه در مقابل «اولین» و ... هستند: «ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلينَ؛ وَ قَليلٌ مِنَ الْآخِرينَ» (واقعه/۱۳-۱۴) «قُلْ إِنَّ الْأَوَّلينَ وَ الْآخِرينَ» (واقعه/۴۹) ، «أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلين‏؛ ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرينَ» (مرسلات/۱۶-۱۷) «وَ اجْعَلْ لي‏ لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرينَ» (شعراء/۸۴). [البته درباره این تحلیل در همانجا مناقشاتی هم مطرح شد که علاقمندان به همانجا مراجعه کنند.]

... همچنین تفاوت «آخِر» و «بعد» در این است که وقتی به صورت مجموعی نگاه کنیم، «آخر» خودش جزء آن مجموعه‌ای که وی آخرینش است، می‌باشد؛ اما «بعد» لزوما چنین نیست و غالبا بیرون از آن مورد یا مجموعه‌ای است که این بعد از آنها بوده است...

جلسه ۹۸۱ http://yekaye.ir/al-waqiah-56-14/