سوره الشعراء - آیه 60

۱۲۷۴) سوره شعراء (۲۶) آیه ۶۰ فَاَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقٖینَ ۱۷ ربیع‌الثانی ۱۴۴۸
۱۴۰۵/۰۷/۰۷

پس وقت برآمدن آفتاب در پی آنان رفتند.

فَأَتْبَعُوهُمْ

درباره ماده «تبع» و فعل «أتبع» ‌ذیل آیه ۵۲ همین سوره بحث شد. جلسه ۱۲۶۶ https://yekaye.ir/ash-shuara-026-052/ ۱

مُشْرِقِينَ

درباره ماده «شرق»‌ ذیل آیه ۲۸ همین سوره بحث شد. جلسه ۱۲۴۲ https://yekaye.ir/ash-shuara-026-028/


  1. . و اتبع فلان فلانا و تبعه إذا اقتفى أثره (مجمع البيان، ج‏7، ص299)↩

فَأَتْبَعُوهُم / فَاتَّبَعُوهُمْ / وَ اتَّبَعُوهُمْ

در اکثر قراءات مشهور این فعل در باب افعال قرائت شده است: «فَأَتْبَعُوهُم»

اما در برخی روایات غیرمشهور از قراء سبعه (روایت أبان از عاصم، و هارون بن موسی از أبی‌عمرو) و عشره (روایت زید از یعقوب) و برخی قراءات اربعه عشر (حسن) و قراءات غیرمشهور (ذماری و عمرو بن عبید [عمرو بن میمون؟] و أیوب سختیانی) در باب تفعیل قرائت شده است: «فَاتَّبَعُوهُمْ»

و در مصحف و قرائت ابن مسعود علاوه بر اینکه مطابق با باب تفعیل است، به جای «ف»، با حرف «و» شروع شده است: «وَ اتَّبَعُوهُمْ»

مجمع البيان، ج‏7، ص297۱؛ جامع القراءات للروذباري، ج3، ص۹۲۲؛؛ المغني في القراءات، ص۱۳۷۶۳؛ معجم القراءات، ج۶، ص٤٢٣۴

مُشْرِقِينَ / مُشَرِّقِينَ

در اغلب قراءات به همین صورت «مُشْرِقِينَ» یعنی اسم فاعل از باب افعال قرائت شده است؛

اما در برخی قراءات اربعة عشر (حسن) و برخی قراءات غیرمعروف (عمرو بن میمون) به صورت «مُشَرِّقِينَ» (اسم فاعل از باب تفعیل) قرائت شده است.

معجم القراءات، ج۶، ص٤٢٣۵


  1. . و قرأ «فَاتَّبَعُوهُمْ» موصولة الألف مشددة التاء زيد عن يعقوب و قرأ الباقون «فَأَتْبَعُوهُمْ» بقطع الألف و سكون التاء↩
  2. . «فَاتَّبَعُوهُم مُّشْرِقِينَ» بوصل الألف وتشديد التاء، الحسن، وهارون بن موسى عن أبي عمرو، وأيوب، وزيد عن البخاري إلا أبا بكر الحريري عنه عن يعقوب.↩
  3. . القراءة المعروفة : «فَأَتْبَعُوهُم‏» بقطع الهمزة، وإسكان النَّاءِ .
    في حرفِ عبد الله: «وَاتَّبِعوهم» بالواو، مع تشديدِ التَّاءِ.
    الحسن، وعمرُو بنُ عُبَيد، وأيُّوبُ، وزيد عن يعقوب: بألف وصل وتشديد التَّاءِ.
    ↩
  4. . . قراءة الجمهور «فَأَتْبعوهم» بقطع الهمزة، أي فلحقوهم.
    . وقرأ الحسن والذماري وزيد عن يعقوب وعمرو بن ميمون وأيوب السختياني وأبان عن عاصم وهارون عن أبي عمرو «فاتِّبَعُوهم» بهمزة وصل وشد التاء.
    . وفي مصحف ابن مسعود «واتَّبعوهم» بالواو بدل الفاء، ووصل الهمزة وشد التاء.
    ↩
  5. . قراءة الجماعة «مُشرِقين» بالراء مُخَفَّفة.
    وقرأ الحسن وعمرو بن ميمون «فاتّبعوهم مُشرقين» بتشديد الراء.
    ↩

۱) در ادامه همان حدیثی از امام باقر ع که آخرین فراز آن ذیل آیه ۵۸ گذشت آمده است:

و اما اینکه فرمود «فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ» یعنی هنگام طلوع خورشید.

تفسير القمي، ج‏2، ص122

وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع فِي قَوْلِهِ: لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ ... و أما قوله «فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ» يعني عند طلوع الشمس‏.

تبصره: چنانکه ذیل آیه ۵۶ هم اشاره شد مصححان کتاب تفسیر قمی - و نیز در تفسیر صافی و تفسير نور الثقلين (ج‏4، ص53) و تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، (ج‏9، ص476) - ظاهرا این عبارت را به مثابه توضیح خود مرحوم قمی قلمداد کرده‌اند، (لذا در این تفاسیر متاخر هم آن را در ادامه حدیث فوق که از تفسیر قمی ذکر کرده‌اند، نیاورده‌اند)، اما در تفسیر برهان (ج‏4، ص173) و بحار الأنوار (ج‏13، ص108) آن را تتمه کلام امام باقر ع قلمداد کرده‌اند.

۲) ذیل آیه ۳۴ (حدیث۳ جلسه ۱۲۴۸ https://yekaye.ir/ash-shuara-026-034/) و سپس آيه ۴۵ (حدیث۳) و آیه ۵۲ (حدیث۳) روایتی از مسعودی گذشت. در ادامه آن آمده است:

سپس موسی با بنی‌اسرائیل به سوی سرزمین مقدس حرکت کرد و فرعون با تمام سواره‌نظام و لشکریانش به تعقیب او پرداخت؛ در میان سواره‌نظامش هفتاد اسب ابلق [راه‌راه] بود. و در میان پیروان موسی کسانی بودند که در طلب دنیا دنبال فرعون راه افتاده بودند؛ آنها از بنی‌اسرائیل بودند و [وقتی خروج موسی و بنی‌اسرائیل را دیدند] گفتند: این همان چیزی بود که ما انتظارش را داشتیم؛ اکنون بازمی‌گردیم و به موسی می‌پیوندیم. چون موسی، علیه‌السلام، مصر را ترک کرد، آنها به دنبالش افتادند و شتابان به راه افتادند؛ پس خداوند فرشتگانی را بر آنها فرستاد که صورت‌ها و حیواناتشان را زدند، تا آنکه به اردوگاه فرعون بازگردانده و همراه با دیگران هلاک شدند و به آنها ندا داده شد: به راستی، بر خداوند است که شما را همراه کسانی قرار دهد که [با اختیار خود] تحت حکومت آنها می‌زیستید.

اثبات الوصية، ص59

ثم خرج موسى ببني إسرائيل نحو الأرض المقدّسة و اتبعه فرعون في جميع جنوده و جيشه و كان في خيله سبعون فرسا أبلق. و كان من شيعة موسى قوم قد تبعوا فرعون طلبا لدنياه و هم من بني اسرائيل و قالوا: هذا الذي قد كنّا نرجوه، رجعنا و صرنا مع موسى. فلما خرج موسى عليه السّلام من مصر اتبعوه و اسرعوا في السير فأرسل اللّه إليهم ملائكة يضربون وجوههم و دوابهم حتى ردوهم الى عسكر فرعون فهلكوا فيمن هلك و نودوا: حقّا على اللّه أن يصيركم مع من عشتم في دولته.

ادامه این حدیث ذیل آیه ۶۲ خواهد آمد.

۱) «فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ»

بعد از اینکه تا آیه ۵۶ توضیح داد که فرعون لشکری برای تعقیب حضرت موسی ع و پیروانش بسیج کرد، در آیات ۵۷ تا ۶۹ توضیحاتی گذشت ناظر به اینکه خود همین حرکت فرعونیان که در نظر اول برنامه‌ خودشان بود برای تار و مار کردن پیروان حضرت موسی ع، در واقع برنامه الهی بود برای اینکه آنان را از آن ناز و نعمتی که داشتند بیرون آورد و بنی‌اسرائیل را جایگزین آنها کند. در این آیه به همان ادامه ماجرا برمی‌گردد و می‌فرماید پس آنان را تعقیب کردند در حالی که در وضعیتی بودند که آفتاب داشت طلوع می‌کرد.

ظاهر این آیه اشاره به شروع حرکت فرعونیان در تعقیب حضرت موسی ع و پیروانش دارد، و این ظهور با برخی از نقل‌هایی که درباره نحوه خروج بنی‌اسرائیل ذکر شده (ذیل آیه ۵۳ تدبر۸) هم تأیید می‌شود که در آنها گذشت که خداوند عذابی بر فرعونیان نازل کرد و بسیاری از جوانان آنها بناگاه همان شبانه از دنیا رفتند و آنها بشدت درگیر شدند و فرصتی مهیا شود که بنی‌اسرائیل بتوانند شبانه فرار کنند.

با این حال برخی از مفسران مقصود از این آیه را این دانسته‌اند که هنگام طلوع آفتاب فرعونیان به بنی‌اسرائیل رسیدند (مثلا: مجمع البيان، ج‏7، ص300۱)؛ یعنی اتبعوهم را نه به معنای شروع تعقیب، بلکه به معنای به ثمر رسیدن تعقیبشان قلمداد کرده‌اند. ظاهرا برداشت اینها مبتنی بر این است که مفاد سه آیه قبل را که با »فاخرجناهم» شروع می‌شود نه یک نحوه جمله معترضه، بلکه ادامه حکایت می‌دانند. یعنی چون در آنجا گفته شده که آنها را خارج کردیم، پس آنها حرکتشان را شروع کرده بودند پس این اتبعوهم هم که با «ف» بر مطالب قبل مترتب شده، به معنای رسیدن است نه شروع حرکت.


  1. . «فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ» يعني قوم فرعون أدركوا موسى و أصحابه حين شرقت الشمس و ظهر ضوءها و ذلك قوله «فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ» أي تقابلا بحيث يرى كل فريق صاحبه↩

نظرات کاربران

ثبت نظر