سوره الشعراء - آیه 41

۱) «فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبين‏»

در آیات قبل دیدیم که فرعون عده‌ای از مامورانش را در شهرها گسیل داشت و همه ساحران برای قراری در روزی معین جمع شدند و فراخوانی غیرمستقیم هم به مردم داده شد که آنها را به پیروی از جادوگران تشویق می‌کرد. در این آیه و آیه بعد به گفتگوی جادوگران با فرعون می‌پردازد که مهمترین درخواست آنها این بوده که درصورت پیروزی بر حضرت موسی ع و در واقع در ازای این کمکی که به فرعون می‌کنند چه پاداشی خواهند داشت؟

اشاره به این درخواست آنها حاوی چه نکته‌ای است و به تعبیر دیگر، هدف قرآن از ذکر این مطلب چه بوده است؟

الف. شاید برای این بوده که خواننده مقایسه‌ای بین منطق مخالفان پیامبران و منطق پیامبران انجام دهد. در این سوره، بعد از داستان حضرت موسی ع و حضرت ابراهیم ع، مروری به ترتیب تاریخی بر پیامبران پیش از اینها (نوح و هود و صالح و شعیب و لوط) دارد و جمله‌ای که از همه اینها نقل می‌کند این است که ما از شما اجری نمی‌خواهیم و پاداش‌مان فقط بر عهده پروردگار جهانیان است: «وَ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى‏ رَبِّ الْعالَمين‏» (آیات ۱۰۹ و ۱۲۷ و ۱۴۵ و ۱۶۴ و ۱۸۰)؛ که این مقایسه از جهات متعددی می‌تواند درس‌هایی داشته باشد؛ از جمله:

الف.۱. شاید می خواسته نوع وابستگی افراد به رب خویش را نشان دهد:‌ هرکس که به ربوبیت کسی دل ببندد اجر خویش را از او می‌خواهد؛ پیامبران به ربوبیت رب العالمین دل بسته‌اند پاداش خود را از رب العالمین می‌خواهند؛ و جادوگران بر اساس دینی زندگی می‌کنند که فرعون را ربکم الاعلای خود معرفی می‌کرد اجر خویش را از او می‌خواهند. توجه شود که در اینجا سخن از احساس تعلق به یک نفر است نه واقعی بودن این احساس؛ یعنی واضح است که خداوند متعال رب همه جادوگران هم بود؛ اما جامعه فرعونیان در ذهنیت خود به رب بودن فرعون اذعان کرده بودند).

الف.۲. کسی که بر اساس منطق دنیوی زندگی می‌کند کاری برای هرکس انجام دهد از خود او انتظار مزد و پاداش دارد؛ اما کسی که کار را برای خدا انجام می‌دهد از کسانی که نفع آن کار بدانها می‌رسد انتظاری ندارد.

ثمره اخلاقی برای مبلغان دینی:

اگر کسی که برای هدایت مردم گام برمی‌دارد نباید از خود آن مردم انتظار پاداش داشته باشد، حتی پاداشی در حد تشکر.

الف.۳.

ب. می‌خواهد نشان دهد که اگر جادوگران در دستگاه فرعون کار می‌کردند نه انگیزه اعتقادی داشتند و نه ارادت قلبی، بلکه صرفا بخاطر منافعشان بوده است (سید محمد روحانی، مقاله۸، ص۲۵).

ج. ...

۲) «فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبين‏»

این آیه با حرف «ف» شروع می‌شود که غالبا برای تفریع جمله بعد بر جمله قبل می‌آید. کاربرد آن در این آیه چه دلالتی دارد؟

الف. اگر مترتب بر آیه قبل باشد چه‌بسا می‌خواهد بفرماید که وقتی جادوگران دیدند که دستگاه تبلیغاتی فرعون بر پیروی کردن از جادوگران مانور می‌دهد، متوجه نیاز فرعونیان به کار خویش شدند و بر اینکه حداکثر منفعت خود را ببرند حریص شدند و به فرعون چنین گفتند.

ب. ...

۳) «فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ ...»

با ابنکه در آیه ۳۷ توصیه به «آوردن» جادوگران شده بود (يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَليمٍ)؛ اما در اینجا به جای اینکه بفرماید «فلما أوتی بالسحرة: هنگامی که جادوگران را آوردند» تعبی کرد «هنگامی که جادوگران آمدند». چرا؟

الف. قبلا شواهد متعددی ارائه شد که دستگاه فرعون تلاش خود را کرده بود که دست نظام حکومتی به صورت مستقیم دیده نشود؛ چنانکه همه جمع شدن و هم فراخوان عمومی با فعل مجهول تعبیر شد و اشاره شد که کلمه «حاشرین» هم چه‌بسا بر هیمن دلالت داشته است. این هم چه‌بسا این هم موید دیگری بر آن باشد که این احضار جادوگران نه به صورت دستوری، بلکه به صورت خودجوش وانمود شود و با برانگیخته شدنشان توسط حاشرین، خودشان آمدند نه اینکه ماموران حکومتی آنها را بیاورند.

ب. ...

۴) «فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبين‏»

واضح است که این جمله جادوگران که به صورت استفهامی بیان شده در معنای درخواست است؛ اما چرا در مقام این درخواست، نتیجه کار خود را به صورت شرطی مطرح کردند: «اگر پیروز شدیم»، نه به صورت قطعی (مثلا: «اذا کنا غالبین: هنگامی که پیروز شدیم»)؟ و این در حالی است که چند تأکید هم در آن نهفته است (هم با إنّ» شروع می‌شود، هم جمله اسمیه است، هم ضمیر «نحن» تکرار شده، و هم «ال‍» بر روی خبر اضافه شده که هریک از اینها یک نحوه تأکید است).

الف. آنها می‌خواستند از فرعون امتیاز بگیرند و این حالت شک و تردید برای اینکه پاداش بیشتری بگیرند مفیدتر است؛ یعنی به فرعون القا می‌کنند که غلبه کردن بر موسی ع چندان کار آسانی نیست و کار ما خیلی می‌ارزد، که اتفاقا آیه بعد نشان می‌دهد که در این زمینه موفق هم شدند (الميزان، ج‏15، ص275^۱؛ سید محمد روحانی، مقاله۸، ص۲۶). و در عین حال آن تأکیدات برای این است که مبادا بخاطر همین شک و تردید، فرعون از انجام این مبارزه منصرف شود و آنها بی نصیب بمانند. در واقع، این تعبیر که توأمان هم شک را القا می‌کند و هم تأکید و قطعیت را، ترفندی برای این بود که معامله پرسودی را برای جادوگران رقم بزند. آنچه این ترفندهای معامله‌گری را جدی‌تر می‌کند این است که با اینکه در اینجا و قبل از قرارداد با فرعون اینچنین شک ابراز می‌دارند در میدان با قاطعیت تمام سخن می‌گویند و به عزت فرعون سوگند می‌خورند که پیروزند (آیه۴۴).

ب. شاید آنها واقعا با دیدن موسی ع شک داشتند که بتوانند بر او موفق شوند، اما برای اینکه خود را نبازند و به خودشان روحیه بدهند و یا از باب خودشیرینی برای فرعون این قدر تأکیدات ضمیمه سخن کردند.

ج. ...