۱) امیرالمومنین ع در منطقه ذی قار [ظاهرا در مسیر جنگ جمل در آنجا توقفی داشتند] خطبهای خواندند که فرازهایی از آن قبلا گذشت.۱ در فراز دیگری از آن اشاره میکنند که بعد از من بر شما زمانی خواهد آمد که در آن زمان چیزی مخفیتر از حق و آشکارتر از باطل و بیشتر از دروغ بستن به خدا و رسولش نیست ... تا بدینجا میرسند که میفرمایند:
آنها امور خود و دینشان را به کسی سپردهاند که در میانشان با فریب، منکَر، رشوهخواری و قتل عمل میکند، گویی آنان پیشوایان قرآناند، نه اینکه قرآن پیشوای آنها باشد. هیچ چیز از حقیقت نزد آنها نمانده جز نامش، و از قرآن جز خطوط و اعرابش نمیدانند. کسی که با شنیدن حکمت قرآن وارد [دین] میشود، اما هنوز آرام ننشسته که دین خارج میشود؛ از دین یک پادشاه به دین پادشاه دیگر منتقل میشود، و از تحت سلطنت یک پادشاه به تحت سلطنت پادشاه دیگر، از اطاعت یک پادشاه به اطاعت از پادشاه دیگر، و از پیمانهای یک پادشاه به پیمانهای پادشاه دیگر؛ پس «خداوند متعال آنان را به سنت استدراج مبتلا خواهد کرد از جایی که نمیدانند» (اعراف/۱۸۲) ...
الكافي، ج8، ص388
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ الْمُنْذِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع [وَ رَوَاهَا غَيْرُهُ بِغَيْرِ هَذَا الْإِسْنَادِ وَ ذَكَرَ أَنَّهُ خَطَبَ بِذِي قَارٍ] فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ:
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّداً ص بِالْحَق ... ثُمَّ إِنَّهُ سَيَأْتِي عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِي زَمَانٌ لَيْسَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ شَيْءٌ أَخْفَى مِنَ الْحَقِّ وَ لَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ لَا أَكْثَرَ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَ رَسُولِهِ ص ...
قَدْ وَلَّوْا أَمْرَهُمْ وَ أَمْرَ دِينِهِمْ مَنْ يَعْمَلُ فِيهِمْ بِالْمَكْرِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الرِّشَا وَ الْقَتْلِ كَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْكِتَابِ وَ لَيْسَ الْكِتَابُ إِمَامَهُم. لَمْ يَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنَ الْحَقِّ إِلَّا اسْمُهُ وَ لَمْ يَعْرِفُوا مِنَ الْكِتَابِ إِلَّا خَطَّهُ وَ زَبْرَهُ. يَدْخُلُ الدَّاخِلُ لِمَا يَسْمَعُ مِنْ حِكَمِ الْقُرْآنِ فَلَا يَطْمَئِنُّ جَالِساً حَتَّى يَخْرُجَ مِنَ الدِّينِ، يَنْتَقِلُ مِنْ دِينِ مَلِكٍ إِلَى دِينِ مَلِكٍ وَ مِنْ وَلَايَةِ مَلِكٍ إِلَى وَلَايَةِ مَلِكٍ وَ مِنْ طَاعَةِ مَلِكٍ إِلَى طَاعَةِ مَلِكٍ وَ مِنْ عُهُودِ مَلِكٍ إِلَى عُهُودِ مَلِكٍ فَاسْتَدْرَجَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى «مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُون» ...
۲) از امیرالمومنین ع روایت شده است که در خطبهای در مقام تشویق مخاطبان خود به جهاد فرمودند:
چه شگفتآور است چه شگفتآور، و به خدا این دل را میمیراند و نگرانی را جلب میکند: گردهمآیی این مردم در باطلشان و پراکنده شدن شما از حقتان.
الكافي، ج5، ص5؛ نهج البلاغة، خطبه ۲۷
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِيِّ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِسْحَاقَ جَمِيعاً عَنْ أَبِي رَوْحٍ فَرَجِ بْنِ قُرَّةَ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ قَالَ:
قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْه: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْجِهَاد ...
فَيَا عَجَباً عَجَباً وَ اللَّهِ يُمِيتُ الْقَلْبَ وَ يَجْلِبُ الْهَمَّ مِنَ اجْتِمَاعِ هَؤُلَاءِ [الْقَوْمِ] عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُم
ب. ابن هلال ثقفی این را مربوط به سخنرانی حظرت بعد از حمله سفیان بن عوف به شهر انبار و غارت آن میداند که در آن به جای «دل را میمیراند و نگرانی را جلب میکند» آمده است:
... دل آب میشود و نگرانی را جلب میکند و غم را برمیانگیزاند ...
الغارات، ج2، ص328
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِخْنَفٍ: أَنَّ سُفْيَانَ بْنَ عَوْفٍ لَمَّا أَغَارَ عَلَى الْأَنْبَار ٍ لَمَّا أَغَارَ عَلَى الْأَنْبَارِ قَدِمَ عِلْجٌ مِنْ أَهْلِهَا عَلَى عَلِيٍّ ع فَأَخْبَرَهُ الْخَبَرَ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ: «آیها النَّاس ...
فَيَا عَجَباً عَجَباً وَ اللَّهِ يَمِيثُ الْقَلْبَ وَ يَجْلِبُ الْهَمَّ وَ يُسَعِّرُ الْأَحْزَانَ مِنِ اجْتِمَاعِ هَؤُلَاءِ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُم
ج. شیخ مفید و مرحوم طبرسی این مطلب را این گونه روایت کردهاند:
شگفتآور است سراسر شگفتآور؛ و چرا در شفت نیایم از جمع شدن این قوم بر باطلشان و خوار کردن شما آنچه را که حق است در میانتان.
الإرشاد، ج1، ص278؛ الإحتجاج (للطبرسي)، ج1، ص174
فَالْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ وَ مَا لِي لَا أَعْجَبُ مِنِ اجْتِمَاعِ قَوْمٍ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَخَاذُلِكُمْ عَنْ حَقِّكُم.
۳) از امام صادق ع روایت شده که فرمودند:
انجامدهنده ستم، و یاریکنندهاش و راضی به آن، هر سه شریکاند.
الكافي، ج2، ص333
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
الْعَامِلُ بِالظُّلْمِ وَ الْمُعِينُ لَهُ وَ الرَّاضِي بِهِ شُرَكَاءُ ثَلَاثَتُهُمْ.