سوره الشعراء - آیه 27

۱) «قالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ»

ذیل آیه ۲۵ اشاره شد که فرعون از حضرت موسی ع پرسید که رب العالمین چیست؟ و وقتی با پاسخ‌های عمیق حضرت موسی ع مواجه شد که اگر مخاطب اهل معرفت بود از آن پاسخ‌ها به یقین می‌رسید، کوشید مانع انعقاد کلام حضرت موسی ع شود و از مغالطه پارازیت استفاده کرد. اشاره شد که توان فرعون در مغالطه کردن واقعا فوق‌العاده است؛ و این آیه پارازیت دومی است که بین جملات حضرت موسی ع فرستاده شد؛ که در عین حال از روش برچسب‌زنی هم استفاده کرده است؛ یعنی با زدن برچسب دیوانه (یا جن‌زده) عملا سخن گوینده را نزد شنونده بی‌ارزش جلوه می‌دهد و شنونده را از اینکه سخن گوینده را جدی بگیرد و در آن تأمل کند بازمی‌دارد. «او با گفتن این جمله از یک طرف قصد دارد اطرافیانش را همچنان علیه موسی بشوراند و از طرف دیگر، با آوردن تأکیدات متعدد («إنّ» و «ل») و اینکه پیامبری موسی ع را با عبارات «رسولکم» و «الیکم» تعبیر می‌کند (که گویی ساحت خود را از اینکه مخاطب این دعوت باشد منزه دانسته) می‌خواهد صلابت و ابهت خود را – که گویا بر اثر سخنان حضرت موسی ع در آستانه درهم‌شکسته شدن است – ترمیم کند.» (سید محمد روحانی، مقاله۶، ص۲۹).

۲) «قالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ»

در نکات ادبی اشاره شد که کاربرد تعبیر «مجنون» در خصوص «دیوانه» از این جهت بوده که گمان می‌کردند فرد دیوانه «جن‌زده» است یعنی دیوانها کسی است که جنیان بر او تسلط پیدا کرده‌اند.

جالب است که این تهمتی است که از زمان حضرت نوح مطرح شد: «كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَ قالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ» (قمر/9) و «إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حين» (مومنون/۲۵) و تقریبا در مورد هر پیامبری تکرار گشت: «كَذلِكَ ما أَتَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ» (ذاریات/52) و در خصوص پیامبر اکرم هم بارها تکرار شد (مثلا ر.ک: حجر/۷^۱؛ دخان/۱۴^۲؛ صافات/36؛ قلم/۵۱^۳) و گاه تعبیری به کار می‌بردند که بر این مفهوم «جن‌زدگی» دلالت بیشتری می‌کرد (بِهِ جِنَّةٌ؛ مومنون/۷۰^۴؛ سبأ/۸^۵) تا جایی که خداوند خود بارها به دفاع از ایشان پرداخت: «فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِنٍ وَ لا مَجْنُونٍ» (طور/29)، «ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ» (قلم/2)، «وَ ما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ» (تکویر/22)، «ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ» (اعراف/184؛ سبأ/۴۶) و در اینجا هم فرعون این تهمت را به حضرت موسی ع می‌زند.

چرا چنین تهمتی به حضرت موسی ع (و به طور کلی به پیامبران) می‌زدند؟

الف. می‌خواهند بگویند وی خودش نمی‌فهمد چه می‌گوید، پس سخنانش ارزش گوش دادن ندارد. فرعون در اینجا از زاویه دیگری همان کنایه‌ای را که در جمله قبلی‌اش منطوی بود تصریح کرد. آنجا کنایه‌اش این بود که من درباره چیستی رب العالمین سوال می‌کنم و او جواب بی‌ربط می‌دهد، اکنون می‌گوید او باز هم جواب بی‌ربط داد و کسی که در جواب سوالات پاسخهای بی‌ربط می‌دهد دیوانه است که اصل سوال را نمی‌فهمد چه رسد که بخواهد جواب درست هم بدهد (شرح أصول الكافي (صدرا)، ج‏4، ص118^۶).

ب. دیوانه کسی است که بر اساس منطق عملی‌ای که عموم افراد رفتار می‌کنند رفتار نمی‌کند. با توجه به اینکه انبیاء عموما در جوامعی که انحراف غلبه پیدا کرده بود مبعوث می‌شدند تا مردم را از گمراهی نجات دهند، مضمون دعوت آنها با فرهنگ عمومی مستقر در آن جامعه منافات داشت و می‌خواهند بگویند این منافات ناشی از این است که او همانند دیوانه‌ها در مقام عمل برخلاف منطقی که عموم افراد قبول دارند توصیه می‌کند.

ج. پیامبری مبتنی بر این است که شخصی از طریق فرشته وحی پیام خدا را به مردم برساند. هم فرشته و هم جن از موجودات ماورایی هستند که عموم مردم ارتباط آشکاری با آنها ندارند و تفاوت اصلی این دو در تلقی عمومی صرفا این است که هردو موجداتی با قدرت‌های ماورایی هستند با این تفاوت که فرشتگان موجودات ماورایی خوب و کمک‌دهنده به انسان، و جنیان موجودات ماورایی بد و آزاردهنده انسان هستند.* وقتی کسی ادعا می‌کند پیامبر است و معجزه‌ای می‌آورد ذهن مخاطب متوجه آن ارتباط ماورایی وی می‌شود و بهترین گزینه برای انحراف افکار عمومی آن است که به آنها القا شود که برخلاف ادعای خود پیامبران (که مدعی‌اند با فرشتگان ارتباط دارند) این توانایی‌هایشان بخاطر ارتباط با جنیان بوده است.

* پی نوشت: توضیحی که درباره تفاوت جن و فرشته بیان شد صرفا تلقی رایج در اغلب جوامع است وگرنه بر طبق آموزه‌های قرآن و سنت، هم در میان فرشتگان فرشتگان موکل برای عذاب داریم و هم در میان جنیان جنیان مومن و صالح داریم.

د. ...

۳) «قالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ»

با اینکه قرآن کریم حضرت موسی را علاوه بر «قوم فرعون» (آیات۱۰-۱۱)، خود فرعون هم دانست (آیه ۱۶) و علی‌القاعده حضرت موسی هم خود فرعون را مخاطب قرار داده، اما به نظر می‌رسد فرعون با تعبیر «رَسُولَكُمُ الَّذي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ» (که دوبار ضمیر «کم» را تکرار کرد) اصرار دارد که موسی را فرستاده شده به سوی مخاطبانش، و نه خودش، قلمداد کند. چرا؟

الف. مستكبر هرگز حقّ را نمى‏پذيرد و خود را از مردم جدا مى‏داند (تفسير نور، ج‏8، ص306).

ب. فرعون ادعای ربوبیت داشت و می‌خواست بر این موضع خود پافشاری کند و با این تعبیر، «خودش را از اینکه قرار است مخاطب دعوت وی باشد منزه بدارد.» (سید محمد روحانی، مقاله۶، ص۲۹)

ج. می‌کوشد اطرافیان را علیه موسی ع تحریک کند؛ انگار می‌خواهد بگوید خودتان باید تکلیفتان را با این که ادعا می‌کند پیامبرتان است معلوم کنید (سید محمد روحانی، مقاله۶، ص۲۹)

د. روی سخن را به جای حضرت موسی ع، متوجه اطرافیان کرده و چنین القا کند که این مردک دیوانه اصلا در اندازه‌ای نیست که من بخواهم با او حرف بزنم (سید محمد روحانی، مقاله۶، ص۲۹).

ه. چه‌بسا می‌خواهد از تعبیری که حضرت موسی ع در آیه ۱۷ آورد که «أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَني‏ إِسْرائيلَ» سوء استفاده کند و وظیفه فرعون را منحصر به رسالتش برای بنی اسرائیل وانمود کند و شق اول رسالت وی (که مبارزه با شرک فرعون و فرعونیان بود) را غیرمستقیم به حاشیه ببرد. (درباره این دووجهی بودن رسالت حضرت موسی ذیل آیه مذکور توضیح لازم داده شد. ر.ک جلسه ۱۲۳۱، تدبر۲ https://yekaye.ir/ash-shuara-026-017/).

و. ...