سوره الشعراء - آیه 130

بَطَشْتُمْ

درباره معنای اصلی ماده «بطش» تقریبا یک اتفاق نظری وجود دارد. ابن فارس بر این است که معنای اصلی آن گرفتن چیزی است با قهر و غلبه و قوت (معجم المقاييس اللغة، ج‏1، ص262^۱)، راغب آن را به دست گرفتن چیزی با صولت می‌داند (مفردات ألفاظ القرآن، ص129)^۲. مرحوم طبرسی آن را معادل «عسف» (بی‌اندیشه و تدبیر دست به کاری زدن) می‌داند که غالبا برای کشتن با شمشیر و تازیانه زدنهای بیرحمانه به کار می‌رود (مجمع البيان، ج‏7، ص310) و مرحوم مصطفوی معنای محوری آن را هر عملی می‌داند که با قهر و شدت عمل باشد، خواه گرفتن باشد یا هر کار دیگری (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏1، ص289^۳) و حسن جبل هم آن را سنگیین شدید یا فشار دادن شدید چیزی به نحوی که نزدیک باشد آن چیز زیر این فشار لگدمال و درهم‌کوبیده شود دانسته است (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۱۳۶^۴).

کاربرد این ماده عموما در حالت ثلاثی مجرد «بَطَشَ يَبْطِشُ بَطْشَةً» است، که در قرآن کریم هم به صورت فعل ماضی: «وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارينَ» (شعراء/130) و مضارع: « أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها» (اعراف/195)، «فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما» (قصص/19) و هم به صورت مصدر: «فَأَهْلَكْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً» (زخرف/8)، «يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى‏ إِنَّا مُنْتَقِمُونَ» (دخان/16)، «وَ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً» (ق/36)، «وَ لَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا» (قمر/36)، «إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَديدٌ» (بروج/12) مشاهده می‌شود.

این ماده همین ۱۰ بار در قرآن کریم به کار رفته است.

جَبَّارِينَ

ماده «جبر» از موادی است که در تحلیل آن اختلاف جدی وجود دارد:

ابن فارس اصل این ماده را از جنس عظمت و علو و استقامت می‌داند، چنانکه به چیزی که بلندبالا باشد و بدین جهت از دسترس دور باشد «جبار» گویند چنانکه این تعبیر برای اسب این‌چنین یا درخت خرمای این‌چنین به کار می‌رود؛ و برای خداوند نیز تعابیر جبار و صاحب جبروت به کار می‌رود. وقتی هم که استخوان شکسته‌شده را با چیزی محکم می‌بندند که ترمیم شود تعبیر «جَبَرْت العظْم» به کار می‌برند و به چوبی که به عنوان آتل در این کار استفاده می‌شود نیز «جِبارة» گویند و تعبیر فلانی را بر فلان کار مجبور کردم هم در جایی است که آن کار با یک نحوه قهر و زورگویی انجام می‌شود و یک نحوه ابراز عظمت علیه آن شخص مجبور در آن نهفته است. وی یک کاربرد این ماده را که با این تحلیل جور درنمی‌آید (آن را کاربرد شاذ می‌داند) کاربرد آن در معنای چیزی است که هدر باشد چنانکه «بِئْر جُبَار» برای چاهی به کار می‌رود که چاه‌کن و مالک آن معلوم نیست و گاه انسان یا سایر موجودات در آن می‌افتند (معجم المقاييس اللغة، ج‏1، ص501^۵).

تحلیل مرحوم طبرسی و مرحوم مصطفوی هم تاحدودی به ابن فارس نزدیک است. مرحوم طبرسی «جبار» را کسی می‌داند که با تسلطی که پیدا کرده خود را برتر از دیگران قرار می‌دهد و توضیح می‌دهد که این صفت در خداوند مدح است اما در غیر او مذمت است زیرا غیر او هرکس چنین بکند در حقیقت جباریتی را که ندارد به خود نسبت داده است (مجمع البيان، ج‏7، ص310^۶) و مرحوم مصطفوی هم اصل این ماده را ظهور عظمت و جاری شدن قدرت و تسلط بر امری می‌داند به نحوی که طرف مقابل را تحت نفوذ و حکم و سلطه خویش قرار دهد و معتقد است ماده‌های «برج» و «رجب» و «جبس» و «جبخ» نیز بدین معنا نزدیکند و بین اینها اشتقاق اکبر برقرار است. وی بر این اساس توضیح می‌دهد که «جبّار» آن چیزی است که نفوذش آؤکار شده و سلطه و عظمت و حکمش غلبه پیدا کرده است و به همین مناسبت به انسان یا درخت نخل یا اسب اطلاق می‌گردد؛ و اربردش در مورد خداوند را هم از این جهت می‌داند که خداوند حکم و سلطنت و قدرتش در هر چیزی که بخواهد حتما جاری می‌شود و کسی را یاراری در برابر او ایستادن نیست. وی حتی کلمه «جبرئیل» را مرکب از «جبر» و «ایل» می‌داند که دومی به معنای خداوند است و چون وی مظهر قهر و غلبه و قدرت الهی است چنین نامیده شده است (که کلمه جبرئیل را ان شاء الله جداگانه بحث خواهیم کرد). (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏2، ص46-۴۷^۷).

اما راغب اصل معنای «جَبر» را اصلاح کردن چیزی با یک نحوه قهر و غلبه می‌داند، و معتقد است که گاه برای صرف اصلاح کردن به کار می‌رود چنانه از حضرت امیر ع دعایی نقل شده که «يَا جَابِرَ كُلِّ كَسِيرٍ» و گاه صرفا برای قهر و غلبه چنانکه در تعبیر «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ» مشاهده می‌شود. وی بر این باور است که تعبیر «جبر» در علم حساب هم به معنای الحاق چیزی به چیزی است که آن را اصلاح کند، و اجبار کردن هم در اصل این بوده که دیگری را به اصلاح کاری وادارند که بتدریج فقط در همان معنای به زور واداشتن به کار رفته است، و صیغه مبالغه این ماده یعنی «جَبَّار» هم وقتی به عنوان صفت انسان به کار می‌رود برای کسی است که می‌خواهد نقصان خویش را با ادعای تعالی‌ای که استحقاقش را ندارد جبران کند و همواره به نحو مذموم به کار می‌رود « وَ خابَ كُلُ‏ جَبَّارٍ عَنِيدٍ» (إبراهيم/15)، «وَ لَمْ يَجْعَلْنِي‏ جَبَّاراً شَقِيًّا» (مريم/32)، «إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ‏» (المائدة/22)، چنانکه مثلا در آیه «كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى‏ كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ» (غافر/35) به معنای کسی است که خود را برتر از این می‌داند که زیر بار سخن حق برود؛ و گاه به مطلق کسی که بخواهد بر دیگری قهر و غلبه داشته باشد گفته می‌شود: «وَ ما أَنْتَ عَلَيْهِمْ‏ بِجَبَّارٍ» (ق/45). وی کاربرد آن در خصوص درخت خرما و یا اسب را از این بابت می‌داند که گویی بر درختها ویا اسبهای دیگر یک نحوه برتری و چیرگی دارند، و کاربرد آن در مورد خداوند « الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ» (حشر/23) را از باب همان اینکه نواقص دیگران را جبران می‌کند دانسته است و اینکه به معنای «مجبور کننده» باشد را نپذیرفته بدین جهت که «جبار» صیغه مبالغه از ثلاثی مجرد است در حالی که معنای مجبور کردن زمانی است که این ماده به باب افعال رفته باشد، و از شواهدی که براین معنا از قول ابن قتیبه می‌آورد این حدیث امیرالمومنین ع است که فرموده باشند: «يَا بَارِئَ الْمَسْمُوكَاتِ وَ جَبَّارَ الْقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا شَقِيِّهَا وَ سَعِيدِهَا» که ابن قتیبه گفته است این از «جبرت العظم» (استخوان شکسته را ترمیم کرد) است و یعنی دلها را بر فطرتی که دارند ترمیم کرد (مفردات ألفاظ القرآن، ص183-۱۸۵^۸)

حسن جبل هم معنای محوری این ماده را اشتداد یا امتدادی در ذات چیزی به نحوی که بر ضعف یا خللی تجاوز کند یا بر آن عارض شود دانسته است؛ و کاربرد آن در خصوص ترمیم استخوان را از این باب می‌داند که آتل را با شدت و قوت به استخوان می‌بندند به نحوی که استخوان ناچار است از وضعیت آتل تبعیت کند. وی تعبیر مجبور کردن را در جایی می‌داند که شخصی اراده خود را بر شخص ضعیفی تحمیل می‌کند و جبار هم انسان متکبر و سرکشی است که هیچ تفوقی برای غیر خویش قبول ندارد، و البته برای کاربرد این کلمه در مورد خداوند دو احتمال مطرح می‌کند، یکی همین که دلالت بر یک نحوه عظمت و تعالی خداوند بر دیگران داشته باشد و دیگری اینکه از همان تعبیر ترمیم استخوان اخذ شده باشد (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۲۷۲^۹).

عسکری هم در تفاوت :کبر» و «جبریت» و «جبروت» می‌گوید «جبریت» بلیغتر از «کبر» است و «جبروت» از آت هم بالاتر است و فخامت لفظش دلالت بر فخامت معنایش دارد و «تجبر» بالاتر از »تکبر» است زیرا در تکبر لزوما قهر و غلبه دارد اما در تکبر صرف خود را برتر و بالاتر دیدن است و کاربرد آن در مورد خداوند را از جنس کاربرد آن در مورد درخت خرمای بلندبالایی می‌داند که کسی به آن دسترسی ندارد و هیچ گونه مزاحمت و آزاری در حق او نمی‌تواند انجام دهد، هرچند به این احتمال هم اشاره می‌کند که کاربردش در مورد خداوند از جنس کاربردش در خصوص ترمیم استخوان باشد (الفروق في اللغة، ص242^۱۰).

اگر از کلمه «جبرئیل» (که غالبا به صورت «جبریل» آمده) صرف نظر کنیم، ماده «جبر» تنها با کلمه «جبار» و جمعا ۱۰ بار در قرآن کریم به کار رفته است.

شیخ صدوق حدیث نبوی زیر را در خصوص معنای «جبار» آورده است که می‌تواند برخی از ابعاد کاربردهای این کلمه توجه دهد:‌که از امام سجاد ع از پدرانشان از امیرالمومنین ع روایت شده که رسول الله ص فرمودند:

عجما [= حيوان] جبار است و چاه جبار است و معدن جبار است و «ركاز» [= گنج مدفون] خمس دارد و چیزی که «جبار» است امر هدر رفته‌ای است که [اگر بخاطر آن آسیبی به کسی برسد] نه ديه دارد، و نه قصاص.

معاني الأخبار، ص303

حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ أَبِي مَسْرُوقٍ النَّهْدِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص:

الْعَجْمَاءُ جُبَارٌ وَ الْبِئْرُ جُبَارٌ وَ الْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَ فِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ وَ الْجُبَارُ الْهَدَرُ الَّذِي لَا دِيَةَ فِيهِ وَ لَا قَوَد.