۱) از امام باقر ع در توضیح این آیه آمده است:
«بِكُلِّ رِيعٍ»: یعنی بر هر راهی، «آيَةً»: مقصود از آیه «رفیع و بلندمرتبه بودن» است. [یعنی در هر راهی یک نماد رفیع و بلندمرتبه‌ای بنا می‌کنید]، «تَعْبَثُون».
تفسير القمي، ج2، ص125
فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع ... وَ أَمَّا قَوْلُهُ: «بِكُلِّ رِيعٍ» قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع: يَعْنِي بِكُلِّ طَرِيقٍ «آيَةً» وَ الْآيَةُ عَلِيٌّ «تَعْبَثُون».
تبصره: یک احتمال دیگر برای این حدیث آن است که این حدیث از جنیش احادیث تأویلی باشد و مقصود از «علی» شخص حضرت علی ع باشد؛ که در تفسیر اهل بیت علیهم السلام (ج۱۰، ص۵۹۸) ظاهرا بر این اساس، حدیث فوق را این گونه ترجمه کرده است:
یعنی در هر راهی نشانه‌ایست و منظور از نشانه علی ع می‌باشد که تَعْبَثُونَ، یعنی آن را بیهوده می‌انگارید.
۲) از انس بن مالک روایت شده که روزى رسول خدا (ص) بیرون آمدند، و قبّهاى بلند ديدند. پرسيدند: اين چيست؟
اصحاب گفتند: اين ساختمان از آن يكى از انصار است.
پيامبر (ص) درنگ كرد تا صاحب آن آمد و در ميان مردم سلام كرد، پيامبر(ص) از او روى گرداندند. و اين كار را چند بار در حقّ او تكرار كردند، تا آن مرد سرانجام از خشم و اعراض رسول خدا (ص) از خودش آگاه شد، و نزد اصحاب گله كرد و گفت: من متوجّه نظر تند رسول خدا (ص) شدهام، ليكن نمىدانم چه شده است و من چه كردهام؟
گفتند: پيامبر (ص) بيرون آمدند و قبّه تو را ديدند و پرسيدند كه: «اين از آن كيست؟» و ما به او گفتيم كه مال تو است.
پس آن مرد رفت و قبّه را [ويران و] با زمين يكسان كرد.
سپس رسول خدا (ص) روزى بيرون آمدند و آن قبّه را نديدند، پرسيدند: قبهاى كه اينجا بود چه شد؟
گفتند: صاحب آن علّت اعراض شما را از ما جويا شد و ما او را آگاه كرديم، و او آن را ويران ساخت.
پيامبر (ص) فرمودند: «هر بنايى كه ساخته شود، وبال گردن صاحب خود در روز قيامت خواهد بود، مگر آنچه گریزی از آن نیست.
التفسير الوسيط (للواحدي) ج3، ص359؛ مجمع البيان، ج7، ص310۱
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُطَّوِّعِيُّ، أنا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْمُقْرِئُ، أنا أَحْمَدُ بْنُ الْمُثَنَّى، نا أَبُو بَكْرٍ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، نا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ، عَنْ زُهَيْرٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَاطِبٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ:
أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ، ص، خَرَجَ فَرَأَى قُبَّةً مُشْرِفَةً، فَقَالَ: مَا هَذِهِ؟
قَالَ لَهُ أَصْحَابُهُ: هَذَا لِرَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ.
فَمَكَثَ وَحَمَلَهَا فِي نَفْسِهِ حَتَّى إِذَا جَاءَ صَاحِبُهَا رَسُولَ اللَّهِ، ص، فَسَلَّمَ عَلَى النَّاسِ؛ أَعْرَضَ عَنْهُ، وَصَنَعَ بِهِ ذَلِكَ مِرَارًا حَتَّى عَرَفَ الرَّجُلُ الْغَضَبَ فِيهِ وَالإِعْرَاضَ عَنْهُ. فَشَكَا ذَلِكَ إِلَى أَصْحَابِهِ، فَقَالَ: وَاللَّهِ إِنِّي لأُنْكِرُ نَظَرَ رَسُولِ اللَّهِ، ص، مَا أَدْرِي مَا حَدَثَ فِيَّ وَمَا صَنَعْتُ؟
قَالُوا: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ، ص، فَرَأَى قُبَّتَكَ، فَقَالَ: «لِمَنْ هَذِهِ؟» فَأَخْبَرْنَاهُ.
فَرَجَعَ إِلَى قُبَّتِهِ، فَسَوَّاهَا بِالأَرْضِ.
فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَاتَ يَوْمٍ فَلَمْ يَرَ الْقُبَّةَ، فَقَالَ: «مَا فَعَلَتِ الْقُبَّةُ الَّتِي كَانَتْ هَهُنَا؟»
قَالُوا: شَكَا إِلَيْنَا صَاحِبُهَا إِعْرَاضَكَ عَنْهُ فَأَخْبَرْنَاهُ فَهَدَمَهَا.
قَالَ: إِنَّ كُلَّ [لکل] بِنَاءٍ يُبْنَى وَبَالٌ عَلَى صَاحِبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلا مَا لا بُدَّ مِنْهُ.
۳) از امام صادق ع روایت شده که فرمودند:
الف. کسی که ساختمانی را بنا کند که برای کفاف و نیاز وی نباشد آن وبال گردن صاحبش خواهد بود در روز قیامت.
الكافي، ج6، ص531؛ المحاسن، ج2، ص608؛ مكارم الأخلاق، ص127
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ حُمَيْدٍ الصَّيْرَفِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: كُلُّ بِنَاءٍ لَيْسَ بِكَفَافٍ فَهُوَ وَبَالٌ عَلَى صَاحِبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
در محاسن بعد از حدیث فوق احادیث دیگری هم در همین مضمون از امام صادق ع آورده است مانند:
ب. کسی که فوق [نیاز] مسکن خویش بنایی بسازد، روز قیامت مکلف به حمل آن می‌شود!
ج و د. همانا خداوند فرشته‌ای را بر ساخت‌وساز گماشته است که به کسی که سقفی را بیش از هشت ذراع (حدود ۴ تا ۵ متر) بالا می‌برد، می‌گوید: «ای فاسق، کجا می‌خواهی [بروی]؟»
المحاسن، ج2، ص608
ب. عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي يُوسُفَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
مَنْ بَنَى فَوْقَ مَسْكَنِهِ كُلِّفَ حَمْلَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
ج. عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ النَّوْفَلِيِّ عَنْ زِيَادِ بْنِ عُمَرَ الْجُعْفِيِّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
إِنَّ اللَّهَ وَكَّلَ مَلَكاً بِالْبِنَاءِ يَقُولُ لِمَنْ رَفَعَ سَقْفاً فَوْقَ ثَمَانِيَةِ أَذْرُعٍ أَيْنَ تُرِيدُ يَا فَاسِقُ.
د. عَنْهُ عَنِ ابْنِ شَمُّونٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
إِذَا بَنَى الرَّجُلُ فَوْقَ ثَمَانِيَةِ أَذْرُعٍ نُودِيَ يَا أَفْسَقَ الْفَاسِقِينَ أَيْنَ تُرِيد؟
تبصره: این که مسکن فوق نیاز و برای فخرفروشی ساخته شود غیر از این است که خانه وسیع باشد وگرنه احادیث فراوانی داریم که درباره حسن خانه وسیع آمده است مانند:
ه. از امام صادق ع از پدرانشان روایت شده که پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
از سعادت‌های انسان، وسیع بودن خانه‌اش است.
المحاسن، ج2، ص610
عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ أَنْ يَتَّسِعَ مَنْزِلُه.
۴) امیرالمومنین ع خطبه‌ای طولانی در مذمت دنیاپرستی دارند که در فرازی از آن فرمودند:
.. آيا شما اينك در خانههاى آنان كه پيشتر و بيشتر از شما زيستند و آثارى روشنتر و افرادى آمادهتر و و جمعيّتى انبوهتر و عنادى سختتر از شما داشتند، بسر نمىبريد؟ دنيا را با شيفتهوار مىپرستيدند و آن را با رجحانى فزون از حدّ بر هر چيز ديگر برگزيدند. سپس به خوارى از آن كوچيدند. آيا شما نيز اين را برمی‌گزينيد؟ يا به همين مشتاق و آرزومنديد؟ و آيا بر همين دل بستهايد؟ خداوند فرمايد: «كسانى كه زندگى دنيا و زيور آن را بخواهند [جزاى] كارهايشان را در آنجا به طور كامل به آنان مىدهيم، و به آنان در آنجا كم داده نخواهد شد. اينان كسانى هستند كه در آخرت جز آتش برايشان نخواهد بود، و آنچه در آنجا كردهاند به هدر رفته، و آنچه انجام مىدادهاند باطل گرديده است» (هود/۱۵-۱۶).
پس [دنيا] بد خانهايست براى كسى كه از آن نهراسد و در آن بر بيم نباشد. و بدانيد- هر چند خود مىدانيد- كه شما ناگزير دنيا را ترك مىكنيد و به راستى دنيا چنان است كه خداوند وصفش فرموده: «[بدانيد كه زندگى دنيا، در حقيقت]، بازى و سرگرمى و آرايش و فخرفروشىِ شما به يكديگر و فزونجويى در اموال و فرزندان است» (حدید/۲۰) پس در آن پند گیرید از آنان که«به هر مکان مرتفعی نشانی بنا می‌کردند که کاری عبث کنند؟ !و کاخ‌هایی برگرفتند كه شايد جاودانه بمانند» (شعراء/۱۲۸-۱۲۹).
تحف العقول، ص182
و من كلامه ع في الزهد و ذم الدنيا و عاجلها
... أَ لَسْتُمْ فِي مَسَاكِنِ مَنْ كَانَ أَطْوَلَ مِنْكُمْ أَعْمَاراً وَ أَبْيَنَ آثَاراً وَ أَعَدَّ مِنْكُمْ عَدِيداً وَ أَكْثَفَ مِنْكُمْ جُنُوداً وَ أَشَدَّ مِنْكُمْ عُنُوداً تَعَبَّدُوا لِلدُّنْيَا أَيَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَيَّ إِيْثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِالصَّغَارِ/ أَ فَهَذِهِ تُؤْثِرُونَ؟ أَمْ عَلَى هَذِهِ تَحْرِصُونَ؟ أَمْ إِلَيْهَا تَطْمَئِنُّونَ؟ يَقُولُ اللَّهُ: «مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ. أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ».
فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمَنْ لَمْ يَتَهَيَّبْهَا وَ لَمْ يَكُنْ فِيهَا عَلَى وَجَلٍ. وَ اعْلَمُوا - وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ - أَنَّكُمْ تَارِكُوهَا لَا بُدَّ؛ وَ إِنَّمَا هِيَ كَمَا نَعَتَ اللَّهُ: «لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ» فَاتَّعِظُوا فِيهَا بِالَّذِينَ كَانُوا «يَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً يَعْبَثُونَ وَ يَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّهُمْ يَخْلُدُون» ...
۵) از امام صادق ع از پدرانشان روایتی طولانی از امیرالمومنین ع ذکر شده که برخی از اموری را که پیامبر اکرم (ص) نهی کردند را ذکر فرمودند. در فرازی از آن از قول پیامبر ص آمده است:
هر کس بنایی برای ریا و شهرت بسازد، در روز قیامت از زمین هفتم، برای حمل کردن دوش او گذاشته می‌شود، در حالی که آتشی سوزان است، سپس همچون به گردنش انداخته شده و در آتش افکنده می‌شود؛ و هیچ مانعی او را از رسیدن به قعر آتش باز نمی‌دارد مگر اینکه توبه کند.
پرسیدند: «ای رسول خدا، چگونه کسی بنایی برای ریا و شهرت می‌سازد؟»
فرمود: «بنایی می‌سازد بیش از آنچه بدان نیاز دارد، تا نفوق خود را بر همسایگان خود نشان دهد و به برادران خود فخر بفروشد.»
من لا يحضره الفقيه، ج4، ص11 ؛ الأمالي( للصدوق)، النص، ص427۲؛ مكارم الأخلاق، ص428؛ أعلام الدين في صفات المؤمنين، ص411
قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ مُوسَى بْنِ بَابَوَيْهِ الْقُمِّيُّ: رُوِيَ عَنْ شُعَيْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ص عَن ...
وَ مَنْ بَنَى بُنْيَاناً رِيَاءً وَ سُمْعَةً حُمِّلَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ وَ هُوَ نَارٌ تَشْتَعِلُ ثُمَّ يُطَوَّقُ فِي عُنُقِهِ وَ يُلْقَى فِي النَّارِ فَلَا يَحْبِسُهُ شَيْءٌ مِنْهَا دُونَ قَعْرِهَا إِلَّا أَنْ يَتُوبَ.
قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَبْنِي رِيَاءً وَ سُمْعَةً؟
قَالَ: يَبْنِي فَضْلًا عَلَى مَا يَكْفِيهِ اسْتِطَالَةً مِنْهُ عَلَى جِيرَانِهِ وَ مُبَاهَاةً لِإِخْوَانِه.