سوره الشعراء - آیه 127

۱) «وَ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى‏ رَبِّ الْعالَمينَ»

در تمام این ۵ مورد در سوره شعراء، بعد از اینکه پیامبران گفتند که «تقوای الهی پیشه کنید و اطاعتم کنید» تاکید کردند که من بابت این رسالتی که برای شما انجام دادم هیچ اجرت و مزدی نمی‌خواهم و مزدم تنها بر عهده پروردگار است.

چنانکه عموم مفسران توضیح داده‌اند مقصود از این جمله آن است که در این دعوت و تبلیغی که انجام می‌دهند هیچ طمع دنیوی ندارند تا از این طریق معلوم شود که این اقدام آنان صرفا از سر خیرخواهی بوده است، و از این روست که سزاوار است اطاعت شوند، چنانکه در اولین باری که این عبارت از پیامبری نقل شد بلافاصله بعدش دوباره همان جمله «فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ» را تکرار کرد (الميزان، ج‏15، ص296^۱).

به تعبیر خلاصه، رهبر دينى نبايد در موضع تهمت دنياپرستى باشد (تفسير نور، ج‏8، ص341).

نکته تخصصی سیاسی: آیا کسب قدرت، مزد نیست؟

چنانکه بیان شد در این سوره دست کم ۵ بار ۵ پیامبر گفته‌اند «از من اطاعت کنید» و بلافاصله گفته‌اند که ما پاداشی از شما نمی‌خواهیم. آیا خود اطاعت دیگران را طلب کردن و خود را در موقعیتی قرار دادن که دیگران ملزم به اطاعت از وی شوند، پاداش نیست؟ می‌دانیم که پیوند ثروت و قدرت چنان است که بسیاری از ثروتمندان هزینه‌های گزافی می‌کنند تا در موقعیت قدرت قرار گیرند و از آنان اطاعت شود؛ که شاید ملموس‌ترین نمونه امروزی آن شخص ترامپ (رئیس جمهور کنونی آمریکا)‌ باشد. چگونه می‌توان از سویی از دیگران خواست که از انسان اطاعت کنند و در عین حال در این ادعا صادق بود که من هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم؟

به نظر می‌رسد حل مساله به تفاوت بنیادین حکومت دینی اصیل* با سایر حکومتها برگردد. در همه حکومتها کسب و حفظ قدرت، موضوعیت دارد و افراد برای حفظ قدرت خویش (به معنای جایگاهی که بر دیگران اعمال قدرت می‌کند) هرکاری حاضرند انجام دهند. اما در حکومت دینی، رشد مردم تحت حاکمیت است که موضوعیت دارد و قدرت مادامی مطلوب است که در مسیر رشد انسانها باشد. اقتضای رشد هم این است که در عین حال که مسیر تعالی ترسیم می‌شود خود مردم آن مسیر را برگزینند، نه اینکه بدان مجبور شوند. یکی از لوازم و بلکه عوارض چنین درکی از حکومت، چیزی است که به تعبیر رهبر شهید انقلاب، فرد صاحب قدرت را در موقعیت «مقتدر مظلوم» قرار می‌دهد.

صرف نظر از موقعیت استقرار کامل حکومت مهدوی که بحثهای خود را دارد، شاید یک ضابطه مهم برای تشخیص حکومت‌های دینی اصیل از مدعیان دروغین این است که صاحبان قدرت چه اندازه - به خاطر اینکه رشد مردم برایشان موضوعیت دارد - مظلوم واقع می‌شوند، اجازه دادنی که نیازمند بها دادن به درخواست و انتخاب مردم – ولو انتخاب غلط- است، و گاه ضربات جبران‌ناپذیری بر حکومت وارد می‌سازد. اوج این مساله را در حضرت امیر ع و این جمله ایشان می‌توان دید که وقتی حکمیت بر ایشان تحمیل شد، با اینکه آن را کاملا نادرست می‌دانستند بدان تن دادند و فرمودند: «لَقَدْ كُنْتُ أَمْسِ أَمِيراً فَأَصْبَحْتُ الْيَوْمَ مَأْمُوراً وَ كُنْتُ أَمْسِ نَاهِياً فَأَصْبَحْتُ الْيَوْمَ مَنْهِيّاً وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ الْبَقَاء وَ لَيْسَ لِي أَنْ أَحْمِلَكُمْ عَلَى مَا تَكْرَهُون: دیروز امیر شما بودم و امروز تحت امر شما شده‌ام؛‌و دیروز نهی‌کننده شما بودم و امروز شما مرا امر و نهی می‌کنید، شما باقی ماندن [در دنیا] را دوست دارید و من قرار نیست شما را بر آنچه خوش نمی‌دارید مجبور سازم (نهج البلاغة، خطبه ۲۰۸). این همان است که حضرت زهرا س در بستر بیماری، بعد از گلایه‌های فراوانی که از نامردی مردمان زمانشان کردند که چرا امام علی ع را تنها گذاشتند در پایان خطبه‌، این سخن نهایی حضرت نوح را تکرار کردند که: «أَ نُلْزِمُكُمُوها وَ أَنْتُمْ لَها كارِهُون: آیا ما شما را به آن کار الزام می‌کنیم در حالی که آن را خوش ندارید؟!‏» (هود/۲۸) (بلاغات النساء، ص33).

در واقع مشی تمام کسانی که رسالت الهی را عهده‌دار بودند، از حضرت نوح به عنوان اولین پیامبر اولوالعزم، تا امامان اهل بیت ع معصوم این بود که در عین حال که شما را به اطاعت از خویش می‌خوانیم اما شما را به این کار مجبور نمی‌کنیم اگر خودتان خوش نداشته باشید؛ و این یک شاخص مهم برای تشخیص حکومت دینی اصیل است، که حکمرانان بقدری با زیردستان خود مدارا می‌کنند که نهایتا در اغلب موقعیت‌ها با اینکه ظاهرا در راس قدرت‌اند اما مظلومترین فرد جامعه خویش می‌شوند و اینجاست که پدیده «مقتدر مظلوم» فقط در حکومتهای دینی اصیل شکل می‌گیرد. در واقع، توجه به رضایت و درخواست مردم چنان جایگاه محوری‌ای در یک حکومت واقعا دینی دارد که حضرت امیر ع در نامه معروفشان به مالک اشتر بر این تصریح می‌کنند و مولفه رضایت عمومی را در کنار دو مولفه «در میانه‌ حق بودن» و «عمومیت در عدالت» به عنوان مهمترین عوامل تصمیم‌گیری حاکم برمی‌شمرند: «وَ لْيَكُنْ أَحَبَّ الْأُمُورِ إِلَيْكَ أَوْسَطُهَا فِي الْحَقِّ وَ أَعَمُّهَا فِي الْعَدْلِ وَ أَجْمَعُهَا لِرِضَى الرَّعِيَّةِ فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ يُجْحِفُ بِرِضَى الْخَاصَّةِ وَ إِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ يُغْتَفَرُ مَعَ رِضَى الْعَامَّة: و باید محبوب‌ترین کارها نزد تو میانه‌ترین آنها در حق، فراگیرترین‌شان در عدالت و جامع‌ترین‌شان برای رضایت عمومی باشد؛ زیرا خشمِ عامه، رضایتِ خواص [= نورچشمی‌ها] را هم از بین می‌برد، ولی خشمِ خواص با رضایتِ عامه بخشوده می‌شود.» (نهج البلاغه، نامه۵۳)

با این مقدمه معلوم می‌شود که چرا این طلب اطاعت، مزد و پاداشی برای صاحبان رسالت الهی نیست: زیرا دعوت آنان به اینکه از من اطاعت کنید به هیچ عنوان «قدرت» مورد نظر دنیامداران – که یک امتیاز بر دیگران است- را برای آنها ارمغان نمی‌آورد و کسانی که قدرت دینی را برای اعمال نظرات خود (ولو نظراتشان را مستند به دین کنند) استفاده‌ می‌کنند، در مسیر حاکمیت اصلی دینی قدم برنمی‌دارند.

*پی‌نوشت: کلمه اصیل را از این جهت افزودیم که چون دین ظرفیت فراوانی برای کسب قدرت در اختیار افراد قرار می‌دهد بسیاری از حاکمان در جهان ادعای دینی بودن دارند و از قدرت دین برای رسیدن به جایگاه خود استفاده می‌کنند و حتی گاه اسم حکومت دینی بر حکومت خویش می‌گذارند در حالی که حقیقتا دین را فقط ابزاری برای کسب قدرت قرار داده‌اند که نمونه بارز آن معاویه است. مهمترین ضابطه واقعا دینی بودن حکومت آن است که به قواعد دینی علیه خود ملتزم باشد، که در متن توضیح داده شد.

۲) «ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ»

مبلّغ دينى نبايد از مردم توقّع مادّى داشته باشد و از آنان چيزى درخواست كند. اخلاص، شرط نفوذ كلام است (تفسير نور، ج‏8، ص340)

۳) «وَ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ»

راه‏هاى بهانه را ببنديد و كارهاى معنوى را به نيّت اجر و مزد مادّى انجام ندهيد (تفسير نور، ج‏8، ص341)

.

۴) «إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى‏ رَبِّ الْعالَمينَ»

خداوند پاداش مبلّغان دينى را بر خود لازم‏كرده است (تفسير نور، ج‏8، ص341)

۵) «وَ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى‏ رَبِّ الْعالَمينَ»

چرا برای اشاره به خداوندی که قرار است اجر رسالت را بدهد تعبیر «رب العالمین» ‌را به کار برد؟ به تعبیر دیگر، «رب العالمین» بودن چه نکته‌ای دارد که خداوند از این جهت که رب العالمین است اجر رسالت را می‌دهد؟

الف. قبلا به تفصیل بیان شد که یکی از ویژگی‌های خاص انسان‌ها این است که انسان‌ها موجوداتی‌اند که «جهان» دارند و «جهانی» هستند. این مطلب لااقل به دو معنا قابل توجه است:‌یکی از زاویه برخورداری انسان از اختیار، که امکان ایجاد بی‌نهایت جهان را برای او مهیا نموده است؛ و دیگری از این زاویه که هر انسانی در «جهان» زندگی می‌کند نه فقط در مکان و زمان پیرامون خویش (جلسه ۵۱۷ http://yekaye.ir/al-qalam-48-52/).

همچنین اشاره شد که همه این جهان‌ها هم تحت ربوبیت خداوند است؛ و این نکته است که محمل پذیرش اختیار در انسان می‌باشد؛ در واقع ما به تعداد انسان‌ها جهان داریم و هر انسانی خودش یک جهانی است؛ و ربوبیت خداوند نسبت به انسانها نه ربوبیت نسبت به یک جهان، بلکه ربوبیت نسبت به تمام جهان‌های ممکنی است که انسانها می‌توانند وقوع آنها را در متن خارج رقم بزنند (جلسه ۱۰۴۷ https://yekaye.ir/al-waqiah-56-80/)

شاید با این تعبیر می‌خواهد اشاره کند که اگرچه در یک نگاه ظاهری شر است که در اغلب زمانها بر عالم غلبه دارد، اما این گونه نیست که پیامبران واقعا به اهداف خود نرسیده باشند، چرا که خداوندی که رب همه جهانها و جهانیان است دادن پاداش زحمات آنها را عهده‌دار شده، و این بدان معناست که خداوند در همه حالتهای ممکن، کار اینها را به نتیجه می‌رساند.

به تعبیر ساده‌تر، درست است که ویژگی رب العالمین بودن خداوند است که اجازه این تنوع عظیم در اختیارات انسان را داده تا تنوع عظیمی از افراد بسیار خوب همچون اهل بیت ع تا افراد بسیار شرور همچون معاویه‌ها و ترامپ‌ها و نتانیاهوها را ممکن ساخته است، اما همین ویژگی موجب می‌شود هیچکس از اینها هیچ کاری انجام ندهد مگر داخل در ربوبیت وی؛ ‌و چون او قرار است پاداش رسولان خویش را بدهد کار آنها در عالم گم نخواهد شد و آنکه ربوبیت همه جهانها و جهانیان را به دست دارد تلاش آنها را به بهترین وجه ممکن به نتیجه خواهد رساند.

ب. ...