1) آیه یعنی نشانه؛ و تکذیب (دروغ شمردن) آیات خدا، یعنی باور نکردن نشانههایی که خدا برای هدایت ما میفرستد؛ و استهزا (مسخره کردن) آیات خدا، یعنی جدی نگرفتن آنها:
کسی که اهل کار بد شود، نشانههای خدا را نه باور میکند، و نه جدی میگیرد؛
و کسی که چنین شود، بدترین سرانجام را خواهد داشت.
2) بین بدی (گناه) و باورهای انسان ارتباطی جدی هست: بدکاری موجب میشود انسان آیات خدا را باور نکند و آنها را جدی نگیرد؛ باور نکردن و جدی نگرفتن آیات خدا هم بدترین سرانجام را خواهد داشت.
(برای بحثی عمیق و جدی درباره ارتباط متقابل باورها و اخلاقیات، به کتاب «علل گرایش به مادیگری» (شهید مطهری) فصل «رابطه ماديت اخلاقي با ماديگري اعتقادي و به عكس» ص171-177 مراجعه کنید)
3) «عاقِبَةَ الَّذينَ أَساؤُا السُّوأى»: عاقبت کسانی که از کارهای بد برای رسیدن به اهدافشان استفاده میکنند، بدترین عاقبت است: اگر این را درست بفهمیم، در مفهوم «زرنگی» تجدیدنظر خواهیم کرد. مثلا آیا کسی که حق دیگران را میخورد زرنگ است یا کسی که برای اینکه حق کسی برعهدهاش نباشد، از حق خود کوتاه میآید؟
4) ما غالبا بدترین بدیها را بدی در حق دیگران میدانیم؛ اما قرآن، مشکلات انسان در حوزه باورها را را بدترین بدی میشمرد. چرا؟
چون رفتارها سطحیترین بُعد وجودی ماست، حقیقت ما اندیشه ماست:
ای برادر تو همه اندیشهای
مابقی خود استخوان و ریشهای
اگر کسی اندیشه و باورش درست شود عملش درست خواهد شد؛ اما کسی که ظاهرا عمل خوبی دارد اما خدا را در زندگیاش جدی نمیگیرد، عملش بیپشتوانه است و احتمالا در لحظههای بحران، باطن خود را نشان خواهد داد.
پس اگر میخواهیم (چه خودمان و چه دیگران) رفتارها خوب شود، بیش و پیش از هر چیز باید به نشانههایی که خدا میفرستد را باور کنیم و جدی بگیریم.
5) باور نکردند، خوب! اما چرا مسخره کردند؟
در قرآن کریم، مسخره کردن از مهمترین ویژگیهای کفار و منکران انبیاست.
مواظب نفوذ این ویژگی در خودمان باشیم! اگر در مطلبی از مطالب دینی شک کردیم اشکال ندارد، شک مقدمه یقین است؛ اگر فعلا سخنی را باور نداریم، اشکالی ندارد؛ اما اگر چیزی را که باور نداریم مسخره کردیم، نگران خود شویم. مسخره کردن حکایت از یک نقطه ضعف در وجود آدمی میکند: کسی که استدلال دارد، استدلالش را بیان میکند، نیازی به مسخره کردن ندارد؛ کسی که کم بیاورد، مسخره میکند. اگر نسبت به کسی هم انتقاد داریم، اشکال ندارد؛ انسانها معصوم نیستند؛ اما وقتی مسخره میکنیم، یعنی ... .