سوره النساء - آیه 176

1) «یسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ یفْتیكُمْ فِی الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَیسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ وَ هُوَ یرِثُها إِنْ لَمْ یكُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَینِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَ إِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَ نِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ یبَینُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَی‏ءٍ عَلیم»

بحث کلاله، یعنی وارثان در جایی که شخصی که مرده، بعد از خود پدر و مادر و فرزندانی برجای نگذاشته است، از مسائل بحث‌برانگیز بوده است. یکبار در آیه 12 این سوره توضیحی در مورد مهمترین این گروه، یعنی خواهر و برادرهای میت گذشت؛ اما ظاهرا باز محل سوال بوده، و از پیامبر باز در این زمینه سوال کردند و این آیه نازل شد. آنچه مساله را پیچیده تر کرده این بود که در آیه 12 سهم خواهر و برادر، اگر یکی باشند، یک ششم؛ و اگر بیش از یکی باشند یک سوم معرفی شده بود؛ اما در این آیه سهم یک خواهر نصف، و سهم دو خواهر یا بیشتر دوسوم؛ و سهم برادر کل ماترک معرفی شده است. اهل بیت علیهم‌السلام توضیح داده اند که آیه 12 ناظر به خواهر و برادری است که فقط از مادر مشترکند، و این مطلب در برخی از قرائات این آیه نیز تصریح شده که «لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ من الأم» ؛ اما این آیه در مقام بیان حکم بقیه خواهر و برادرهاست (یعنی خواهر و برادرهایی که فقط از پدر ویا هم از پدر و هم از مادر مشترکند) و در آن تاکید می‌شود که در این دسته از کلاله نیز سهم پسر برابر با سهم دو دختر است؛ برخلاف کلاله مذکور در آیه 12 که سهم دختر و پسر مساوی بود. همچنین در احادیث توضیح داده شده که اگر برخی از خواهر و برادران شخص، مشترک از یک پدر و مادر باشند و برخی فقط مشترک از جهت پدر باشند، گروه اول مانع ارث بردن گروه دوم می‌شوند

تفاوت‌های ارثی کلاله، موضوعی برای تاملات بیشتر

در اینجا دیده می‌شود که سهم ارث خواهر و برادران مادری با جایی که خواهر و برادرها از جهت پدر مشترک باشند متفاوت است. از طرف دیگر وقتی خواهر و برادرها از حبث پدر مشترکند، در عین حال برخی از حیث مادر مشترکند و برخی خیر، فقط آنان که با میت در پدر و مادر مشترکند ارث می‌برند. گویی وقتی نِسَب افراد از طریق پدر باشد، همان ملاحظاتی که موجب می‌شود سهم‌الارث مرد در شرایط یکسان بیش از سهم‌الارث زن باشد، وارد کار می‌شود. در عین حال، وقتی کسانی باشند که از حیث مادر مشترکند حتما ارث می‌برند؛ اما اگر کسانی باشند که از حیث پدر مشترکند، تنها در صورتی ارث می‌برند که کسی که از حیث پدر و مادر مشترک است در کار نباشد.

درباره چرایی تفاوت ارث مرد و زن در بحث از دو آیه 11 و 12 همین سوره (جلسه 936 و 937) توضیحاتی گذشت.

به نظر می‌رسد این دو زاویه تفاوت در سهم کلاله‌ها نیز حاوی ظرایف دیگری برای فهم چرایی تقاوتهای ارث باشد، که در هر صورت نیازمند تاملی بیشتر است. بویژه تعبیر «خداوند برای شما تبیین می‌کند که مبادا گمراه شوید» گویی تلنگری است که این تبیین می‌تواند کلید فهم عمیقتر مسائل ارث و تفاوتهای زن و مرد باشد.

2) «یسْتَفْتُونَكَ»

وظیفه مردم، برای یادگیری مسائل و احكام دینی، رجوع به رهبران دینی است. (تفسیر نور، ج‏3، ص7)

3) «یسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ یفْتیكُمْ»

برخی از عرصه‌ها، از جمله عرصه خانواده و تنظیم مقررات آن، برای حضور و نقش‌آفرینی هدایت الهی بقدری مهم است که اگر مردم درباره آن از پیامبر سوال کنند، خود خداوند مستقیما برای جواب اقدام می‌کند.

4) «قُلِ اللَّهُ یفْتیكُمْ فِی الْكَلالَةِ ...»

دین برای دنیای مردم برنامه دارد. موضوع ارث از یك جهت موضوعی اقتصادی و از جهتی موضوعی خانوادگی است و دین به لحاظ هر دو جهت، برای آن احكامی مقرّر داشته است. (تفسیر نور، ج‏3، ص7)

5) «إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَیسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ»

رعایت اولویت‏ها در تقسیم ارث، بیانگر اولویت‏ها در رسیدگی به اعضای فامیل است. پدر و مادر و فرزندان در یك ردیف‏اند، امّا خواهران و برادران در مرحله‏ی بعدی. (تفسیر نور، ج‏3، ص7)

6) «اللَّهُ یفْتیكُمْ فِی الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَیسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ وَ هُوَ یرِثُها إِنْ لَمْ یكُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَینِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَ إِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَ نِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ»

در این آیه چهار حکم صریح بیان شده، اما متن آیه به نحوی است که به طور غیرمستقیم برخی از احکام دیگر ارث از آن برمی‌آید.

چهار حکم مستقیم این است:

الف. مردی که فرزند ندارد و یک خواهر دارد، خواهر سهم معین شده شرعی آنان نیمی از ماترک است.

ب. زنی که فرزند ندارد و یک برادر دارد، برادرش کل مال او را به ارث می‌برد.

ج. اگر خواهرها دوتا باشند، سهم معین شده شرعی آنان دوسوم ماترک است.

د. اگر شخص خواهر و برادرانی داشته باشد، سهم هر برادر معادل سهم دو خواهر است.

اما احکامی که غیرمستقیم بیان شده است:

ه. اینکه حکم ارث بردن کلاله، در جایی است که والدین هم نباشد؛ در متن فقط بر نبودن فرزند تاکید کرد، اما همین که از سهم پدر و مادر سخنی نگفت، و از سوی دیگر، برادر را وارث کل اموال خواند، معلوم می‌شود محل بحث در جایی است که پدر و مادر متوفی هم قبلا از دنیا رفته‌اند. (المیزان، ج5، ص153)

و. ارث برادر از خواهر و خواهر از برادرش را معلوم کرد، به تبع آن ارث برادر از برادر و خواهر از خواهر هم معلوم می‌شود؛ در واقع، سهم برادر و خواهر را معلوم نمود؛ چرا که اگر سهم اینها متفاوت می‌بود مقام اقتضای بیان داشت: (المیزان، ج5، ص153)

ز. در بیان دو خواهر یا وجود ترکیبی از خواهران و برادران، اشاره‌ای به میت نکرد؛ این هم مویدی است که آیه در مقام بیان حکم مطلق برادر و خواهر است (نه صرفا برادر از خواهر یا خواهر از برادر) و ثانیا، در خصوص جایی که متوفی دو خواهر یا ترکیبی از خواهر و برادر داشته باشد، به صراحت و صرف نظر از اینکه متوفی مرد باشد یا زن، حکم شامل حال خواهران و برادران می‌شود. (المیزان، ج5، ص154)

ح. از اینکه گفت اگر یک خواهر باشد نصف، و اگر دو خواهر باشد دوسوم می‌شود، به اضافه اینکه فرمود اگر یک برادر باشد جمیع مال به او می‌رسد معلوم می‌شود اگر دو برادر باشند هم حتما جمیع مال بدانها می‌رسد. (المیزان، ج5، ص154)

ط. اگر فقط یک خواهر و یک برادر باشد، باز به نسبت یک به دو بین آنها تقسیم می‌شود، زیرا اگر چه کلمه «إخوة» جمع است و در نگاه اول بر سه نفر و بیشتر دلالت دارد، اما با توجه به اقتضای مقام، و نیز مشابه آن در آیه 12، و به قرینه «رجالا و نساءاً» اینجا مطلقِ خواهر و برادر بودن مد نظر است و از این رو شامل حال یک برادر و یک خواهر هم می‌شود. (المیزان، ج5، ص154)

ی ...

7) «فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ یبَینُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَی‏ءٍ عَلیم»

دو برابر بودن سهم ارث مرد نسبت به زن، بر پایه علم الهی است، نه شرایط خاص اجتماعی زمان پیامبر كه زنان ضعیف شمرده می‏شدند. (تفسیر نور، ج‏3، ص7)

7) «یسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ یفْتیكُمْ فِی الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَیسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ وَ هُوَ یرِثُها إِنْ لَمْ یكُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَینِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَ إِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَ نِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ یبَینُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَی‏ءٍ عَلیم»

حکایت

اهل سنت با سندهای متعدد نقل کرده‌اند که عمر چندین بار از پیامبر ص حکم کلاله را سوال کرد و حتی گاه دخترش حفصه را مامور می‌کرد که این را از پیامبر ص بپرسد. خودش می‌گفت بقدری این را از پیامبر ص سوال کردم که یکبار بر سینه‌ام زد و به من گفت: آیه صیف (که منظور همین آیه پایانی سوره نساء است) تو را کفایت می‌کند. عمر بعد از پیامبر نیز از سایر اصحاب (مانند حذیفه و ...) حکم این را سوال می‌کرد؛ و بارها و بارها از او نقل شده که گفت: دلم می‌خواست واقعا حکم کلاله را درست بفهمم؛ و خودش می‌گفت: «خداوند در این آیه فرمود «خداوند برای شما تبیین می‌کند که مبادا گمراه شوید» اما هیچگاه این مساله برای عمر تبیین نشد.»

این مطالبی است که سیوطی در الدر المنثور، ج‏2، ص249-252 در ضمن 22 روایت با سندهای متعدد از کتب معتبر اهل سنت (ار صحیح بخاری و مسلم گرفته تا کتب تفسیری قدیمی) نقل کرده است^۱ (همچنین ر.ک: شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، ج‏18، ص72^۲) و عجیب اینجاست که با اینکه در همین روایات نقل شده که خودش بارها به ندانستن این مساله تا آخر عمرش اعتراف می‌کرد، اما درباره کلاله، صرفا برای تایید چیزی که آن را نظر ابوبکر می‌شمرد و خلاف قرآن بود، حکمی داد؛ و اکنون نیز بسیاری از اهل سنت بر اساس مبنایی که او پایه‌گذاری کرده عمل می‌کنند. زراره، یکی از اصحاب امام صادق ع در سخنانی به تفصیل مبنایی را که در میان اهل سنت درباره تقسیم ارث مربوط به کلاله معروف شده بود با استناد به همین آیات نقد کرده است. متن استدلال زراره چنین است:

عمر بن اذینه می‌گوید: یک‌بار زراره گفت: مردم و اهل سنت درباره احکام و واجباتشان سخنانی می‌گویند و بر آن اجماع کرده‌اندن که خود همان سخنان حجتی علیه آنان است. می‌گویند اگر مردی بمیرد و یک یا دو دختر، و نیز برادرِ پدر و مادریش یا خواهر پدر و مادریش یا خواهر پدریش یا برادر پدریش برجای مانده باشند، اگر یک دختر داشته باشد نصف، و اگر دو دختر داشته باشد دوسوم را می‌دهند و بقیه مال را به برادرِ پدر و مادریش یا خواهرِ پدریش یا خواهرِ پدر و مادریش می‌دهند و نه به سایر «عصبه»ی* او اعم از پسرعموها و پسر برادرهایش؛ و در عین حال به خواهر و برادرانِ مادریش چیزی نمی دهند.

به آنها گفتم این حجتی است علیه شما؛ همانا خداوند برای خواهر و برادرانِ مادری به عنوان کلاله سهم تعیین کرد؛ آنگاه اگر چنین کسی همراه با دختر باشد به او چیزی نمی دهید؛ ولی به خواهرِ پدر و مادری، و خواهر پدری بقیه مال را می‌دهید آن هم بدون در نظر گرفتن مانند عمو و سایر عصبه‌ها؛ در حالی که خداوند عز و جل هم همان طور که برادران و خواهران مادری را کلاله نامید، اینها را هم کلاله نامید آنجا که فرمود «از تو فتوا می‌طلبند؛ بگو خداوند در مورد کلاله به شما فتوا می‌دهد ...». پس چرا بین این دو فرق گذاشتید؟

گفتند: بر اساس سنت و اجماع جماعت.

گفتم: [کدام سنت؟] سنت خدا و رسولش یا سنت شیطان و پیروانش؟!

گفتند: سنت فلانی و فلانی!

گفتم: شما در دو جا با ما [که بر اساس سنت خدا و رسول عمل می‌کنیم] همراهی کردید و در دو جا مخالفت نمودید:

گفتیم: اگر کسی یکی از آن چهار نفر [= پدر و مادر و پسر و دختر] را برجای بگذارد، این گونه نیست که ارث میت به کلاله برسد؛ مثلا وقتی که پدر یا پسری برجای بگذارد.

گفتند: درست است.

گفتم: اما وقتی مادر یا دختر برجای بگذارد چطور؟ آنگاه زیر بار نرفتید ولی در مورد دختر با ما همراهی کردید و به خواهران مادری، اگر میت دختری داشته باشد، چیزی ندادید؛ اما در مورد مادر با ما مخالفت کردید؛ چگونه است که به خواهران مادری، اگر خود مادر زنده باشد، یک سوم را می‌دهید در حالی که اینها به خاطر حق مادر و ارتباط رَحِمی با مادر بوده که ارث می‌برده‌اند [و از این رو، تا مادر هست، به کسی که از راه مادر متصل می‌شود نباید ارثی برسد] و همان گونه که برادران و خواهرانِ پدر و مادری، و نیز برادران و خواهران پدری، مادامی که خود پدر زنده باشد هیچ ارثی نمی‌برند؛ چون آنان به خاطر حق پدر بود که از ارث سهمی می‌بردند؛ به همین ترتیب خواهران و برادران مادری هم نباید وقتی مادر زنده است ارثی ببرند؛ و عجیب‌تر اینکه می‌گویید خواهران و برادران مادری یک سوم را به ارث می‌برند و مانع از سهم بردن مادر در حد یک سوم می‌شوند و سهم مادر فقط یک ششم می‌شود، سخنی دروغ و جاهلانه و بناحق که بر آن اجماع کرده‌اید!

عمر بن اذینه می‌گوید: به زراره گفتم: آیا اینها که گفتی، رای و نظر خودت بود؟

گفت: من کسی هستم که رای و نظر خودم را بگویم؟! در این صورت حتما انسان فاجری خواهم بود! شهادت می‌دهم که اینها حقی است از جانب خداوند و رسولش ص.

* عصبه: ‌سنتی در جاهلیت بوده که ارث را فقط به مردهای فامیل، هرچقدر هم که دور باشند می‌دادند و به آنها عصبه می‌گفتند. عمر این سنت جاهلی را در زمان خلافت خویش تاحدودی برگرداند؛ یعنی مواردی از ارث که اضافه بر سهم واجب می‌آمد به جای اینکه بین همان طبقه به نسبت سهم‌هایشان تقسیم کند به عصبه می‌داد. در این فراز زراره اشکال می‌کند که اگر عصبه را معیار قرار دادید چرا به بقیه عصبه چیزی نمی‌دهید.

الكافی، ج‏7، ص100-101^۳

تحلیل‌های بزرگان درباره ارث

درباره تحلیل وضعیت احکام ارث، تحلیلی از زراره اشاره شد. علاوه بر این، چند نفر از بزرگان شیعه تحلیل‌های نسبتا جامعی ارائه داده‌اند که به عنوان حسن ختام متن تحلیل آنها ارائه می‌شود

الف. تحلیل مرحوم فضل بن شاذان (از شاگردان امام رضا ع)

قَالَ: الْفَضْلُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّمَا جَعَلَ لِلْأُخْتِ فَرِیضَةً إِذَا لَمْ یكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَقَالَ: إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَیسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ‏ فَإِذَا كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَلَیسَ لَهَا شَی‏ءٌ فَمَنْ أَعْطَاهَا فَقَدْ خَالَفَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ كَذَلِكَ وُلْدُ الْوَلَدِ ذُكُوراً كَانُوا أَوْ إِنَاثاً وَ إِنْ سَفَلُوا فَإِنَّ الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ لَا یرِثُونَ مَعَ الْوَلَدِ وَ كَذَلِكَ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ لَا یرِثُونَ مَعَ الْوَالِدَینِ وَ لَا مَعَ أَحَدِهِمَا

قَالَ: الْفَضْلُ: وَ الْعَجَبُ لِلْقَوْمِ أَنَّهُمْ جَعَلُوا لِلْأُخْتِ مَعَ الِابْنَةِ النِّصْفَ وَ هِی أَقْرَبُ مِنَ الْأُخْتِ وَ أَحْرَی أَنْ تَكُونَ عَلَی مُخَالَفَةِ الْكِتَابِ وَ لَمْ یجْعَلُوا لِابْنَةِ الِابْنِ مَعَ الِابْنَةِ نِصْفاً وَ هِی أَقْرَبُ مِنَ الْأُخْتِ وَ أَحْرَی أَنْ تَكُونَ عَصَبَةً مِنَ الْأُخْتِ كَمَا أَنَّ ابْنَ الِابْنِ مَعَ الْأَخِ هُوَ الْعَصَبَةُ دُونَ الْأَخِ وَ لَا یجْعَلُونَ أَیضاً لَهَا الثُّلُثَ حَتَّی كَأَنَّهَا ابْنَةٌ مَعَ ابْنَةِ ابْنٍ كَمَا جَعَلُوا لِلْأُخْتِ النِّصْفَ كَأَنَّهَا أَخٌ مَعَ الِابْنَةِ فَلَیسَ لَهُمْ فِی أَمْرِ الْأُخْتِ كِتَابٌ وَ لَا سُنَّةٌ جَامِعَةٌ وَ لَا قِیاسٌ وَ ابْنَةُ الِابْنِ كَانَتْ أَحَقَّ أَنْ تُفَضَّلَ عَلَی الْأُخْتِ مِنَ الْأُخْتِ [أَنْ تُفَضَّلَ عَلَی ابْنَةِ الِابْنِ‏] إِذَا كَانَتِ ابْنَةُ الِابْنِ ابْنَةَ الْمَیتِ وَ الْأُخْتُ ابْنَةُ الْأُمِ‏ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ‏.

قَالَ: وَ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ یقُومُونَ مَقَامَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ إِذَا لَمْ یكُنْ إِخْوَةٌ وَ أَخَوَاتٌ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ یرِثُونَ كَمَا یرِثُونَ وَ یحْجُبُونَ كَمَا یحْجُبُونَ وَ هَذَا مُجْمَعٌ عَلَیهِ؛ إِنْ مَاتَ رَجُلٌ وَ تَرَكَ أَخاً لِأَبٍ [وَ] أُمٍّ فَالْمَالُ كُلُّهُ لَهُ وَ كَذَلِكَ إِنْ كَانَا أَخَوَینِ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَالْمَالُ بَینَهُمْ بِالسَّوِیةِ وَ إِنْ تَرَكَ أُخْتاً لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَلَهَا النِّصْفُ بِالتَّسْمِیةِ وَ الْبَاقِی مَرْدُودٌ عَلَیهَا لِأَنَّهَا أَقْرَبُ الْأَرْحَامِ وَ هِی ذَاتُ سَهْمٍ وَ كَذَلِكَ إِنْ تَرَكَ أُخْتَینِ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَلَهُنَّ الثُّلُثَانِ بِالتَّسْمِیةِ وَ الْبَاقِی یرَدُّ عَلَیهِنَّ بِسِهَامِ ذَوِی الْأَرْحَامِ وَ إِنْ كَانُوا إِخْوَةً وَ أَخَوَاتٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَالْمَالُ بَینَهُمْ‏ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏ وَ كَذَلِكَ إِخْوَةٌ وَ أَخَوَاتٌ مِنَ الْأَبِ یقُومُونَ مَقَامَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ إِذَا لَمْ یكُنْ إِخْوَةٌ وَ أَخَوَاتٌ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ إِنْ تَرَكَ أَخاً لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ أَخاً لِأَبٍ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِلْأَخِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ سَقَطَ الْأَخُ لِلْأَبِ وَ لَا تَرِثُ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأَبِ ذُكُوراً كَانُوا أَوْ إِنَاثاً مَعَ الْإِخْوَةِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ ذُكُوراً كَانُوا أَوْ إِنَاثاً فَإِنْ تَرَكَ أُخْتاً لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ أُخْتاً لِأَبٍ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِلْأُخْتِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ إِنْ تَرَكَ أُخْتاً لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ أَخاً لِأَبٍ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِلْأُخْتِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ یكُونُ لَهَا النِّصْفُ بِالتَّسْمِیةِ وَ یكُونُ مَا بَقِی لَهَا وَ هِی أَقْرَبُ أُولِی الْأَرْحَامِ لِأَنَ‏ النَّبِی ص قَالَ: «أَعْیانُ‏^۴ بَنِی الْأَبِ^۵‏ أَحَقُّ بِالْمِیرَاثِ مِنْ وُلْدِ الْعَلَّاتِ^۶». وَ هَذَا مُجْمَعٌ عَلَیهِ مِنْ‏ قَوْلِهِ ص‏ «وَ إِنْ تَرَكَ أَخاً لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ أَخاً لِأُمٍّ فَلِلْأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِی فَلِلْأَخِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ.» وَ إِنَّمَا تَسْقُطُ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأَبِ لِأَنَّهُمْ لَا یقُومُونَ مَقَامَ الْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ إِذَا لَمْ یكُنْ إِخْوَةٌ لِأَبٍ وَ أُمٍّ كَمَا یقُومُ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأَبِ مَقَامَ الْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ إِذَا لَمْ یكُنْ إِخْوَةٌ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ إِنْ تَرَكَ إِخْوَةً وَ أَخَوَاتٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ أَخاً وَ أُخْتاً لِأُمٍّ فَلِلْأَخِ وَ الْأُخْتِ مِنَ الْأُمِّ الثُّلُثُ بَینَهُمَا بِالسَّوِیةِ وَ مَا بَقِی فَبَینَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِ‏ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏ وَ إِنْ تَرَكَ أُخْتاً لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ أَخاً وَ أُخْتاً لِأُمٍّ فَلِلْأَخِ وَ الْأُخْتِ لِلْأُمِّ الثُّلُثُ وَ لِلْأُخْتِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ النِّصْفُ وَ مَا بَقِی رُدَّ عَلَیهِمَا عَلَی قَدْرِ أَنْصِبَائِهِمَا وَ إِنْ تَرَكَ إِخْوَةً لِأُمٍّ وَ أَخاً لِأَبٍ فَلِلْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ الثُّلُثُ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَی فِیهِ سَوَاءٌ وَ مَا بَقِی فَلِلْأَخِ لِلْأَبِ وَ إِنْ تَرَكَ أُخْتَینِ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ أَخاً لِأُمٍّ أَوْ أُخْتاً لِأُمٍّ فَلِلْأُخْتَینِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ الثُّلُثَانِ وَ لِلْأَخِ أَوِ الْأُخْتِ مِنَ الْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِی رُدَّ عَلَیهِمْ عَلَی قَدْرِ أَنْصِبَائِهِمْ وَ إِنْ تَرَكَ أُخْتاً لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ إِخْوَةً لِأُمٍّ وَ ابْنَ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَلِلْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ الثُّلُثُ وَ لِلْأَخْتِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ النِّصْفُ وَ مَا بَقِی رُدَّ عَلَیهِنَّ عَلَی قَدْرِ أَنْصِبَائِهِنَّ وَ یسْقُطُ ابْنُ الْأَخِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ إِنْ تَرَكَ أَخاً لِأَبٍ وَ ابْنَ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِلْأَخِ لِلْأَبِ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ بِبَطْنٍ وَ قَرَابَتُهُمَا مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ وَ لَا یشْبِهُ هَذَا أَخاً لِأُمٍّ وَ ابْنَ أَخٍ لِأَبٍ لِأَنَّ قَرَابَتَهُمَا مِنْ جِهَتَینِ فَیأْخُذُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ جِهَةِ قَرَابَتِهِ وَ إِنْ تَرَكَ ثَلَاثَةَ بَنِی إِخْوَةٍ مُتَفَرِّقِینَ فَلِابْنِ الْأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِی فَلِابْنِ الْأَخِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ سَقَطَ الْبَاقُونَ وَ بَنُو الْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ وَ بَنَاتُ الْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ یقُومُونَ مَقَامَ بَنِی الْإِخْوَةِ وَ بَنَاتِ الْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ إِذَا لَمْ یكُنْ بَنُو إِخْوَةٍ وَ أَخَوَاتٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَإِنْ تَرَكَ ابْنَ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ ابْنَ أَخٍ لِأُمٍّ فَلِابْنِ الْأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ نَصِیبُ أُمِّهِ وَ مَا بَقِی فَلِابْنِ الْأَخِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ نَصِیبُ أَبِیهِ وَ كَذَلِكَ ابْنَةُ أُخْتٍ مِنَ الْأُمِّ وَ بِنْتُ الْأُخْتِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ یقُمْنَ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مَقَامَ أُمِّهَا وَ تَرِثُ مِیرَاثَهَا وَ إِنْ تَرَكَ أَخاً لِأُمٍّ وَ ابْنَ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَلِلْأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِی فَلِابْنِ الْأَخِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ لِأَنَّهُ یقُومُ مَقَامَ أَبِیهِ فَإِنْ تَرَكَ أَخاً لِأُمٍّ وَ ابْنَةَ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَلِلْأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ لِابْنَةِ الْأَخِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ النِّصْفُ وَ مَا بَقِی رُدَّ عَلَیهَا لِأَنَّهَا تَرِثُ مِیرَاثَ أَبِیهَا وَ إِنْ تَرَكَ ابْنَ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ ابْنَةَ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَالْمَالُ بَینَهُمَا لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏ فَإِنْ تَرَكَ ابْنَ أَخٍ لِأُمٍّ وَ ابْنَ ابْنِ أَخٍ لِأَبٍ فَلِابْنِ الْأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِی فَلِابْنِ ابْنِ الْأَخِ لِلْأَبِ یأْخُذُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حِصَّةَ مَنْ یتَقَرَّبُ بِهِ وَ كَذَلِكَ إِنْ تَرَكَ ابْنَ أَخٍ لِأُمٍّ وَ ابْنَ ابْنِ [ابْنِ‏] أَخٍ لِأَبٍ فَلِابْنِ الْأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِی فَلِابْنِ ابْنِ [ابْنِ‏] الْأَخِ لِلْأَبِ وَ إِنْ تَرَكَ ابْنَةَ أَخِیهِ وَ ابْنَ أُخْتِهِ فَلِابْنَةِ أَخِیهِ الثُّلُثَانِ نَصِیبُ الْأَخِ وَ لِابْنِ أُخْتِهِ الثُّلُثُ نَصِیبُ الْأُخْتِ وَ إِنْ تَرَكَ أُخْتاً لِأُمٍّ وَ ابْنَ أُخْتٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَلِلْأُخْتِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ لِابْنِ الْأُخْتِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ النِّصْفُ وَ مَا بَقِی رُدَّ عَلَیهِمَا عَلَی قَدْرِ سِهَامِهِمَا فَإِنْ تَرَكَ أُخْتَینِ لِأُمٍّ وَ ابْنَ أُخْتٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَلِلْأُخْتَینِ لِلْأُمِّ الثُّلُثُ وَ لِابْنِ الْأُخْتِ الثُّلُثَانِ بَینَهُمَا وَ كَذَلِكَ إِنْ تَرَكَ أُخْتاً لِأُمٍّ وَ بَنِی أَخَوَاتٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَلِلْأُخْتِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ لِبَنِی الْأَخَوَاتِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ الثُّلُثَانِ‏ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏ وَ مَا بَقِی رُدَّ عَلَیهِمْ وَ لَا یشْبِهُ هَذَا وُلْدَ الْوَلَدِ لِأَنَّ وُلْدَ الْوَلَدِ هُمْ وُلْدٌ یرِثُونَ مَا یرِثُ الْوَلَدُ وَ یحْجُبُونَ مَا یحْجُبُ الْوَلَدُ فَحُكْمُهُمْ حُكْمُ الْوَلَدِ وَ وُلْدُ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ لَیسُوا بِإِخْوَةٍ وَ لَا یرِثُونَ فِی كُلِّ مَوْضِعٍ مَا یرِثُ الْإِخْوَةُ وَ لَا یحْجُبُونَ مَا تَحْجُبُ الْإِخْوَةُ لِأَنَّهُ لَا یرِثُ مَعَ أَخٍ لِأَبٍ وَ لَا یحْجُبُونَ الْأُمَّ وَ لَیسَ سَهْمُهُمْ بِالتَّسْمِیةِ كَسَهْمِ الْوَلَدِ إِنَّمَا یأْخُذُونَ مِنْ طَرِیقِ سَبَبِ الْأَرْحَامِ وَ لَا یشْبِهُونَ أَمْرَ الْوَلَدِ فَإِنْ تَرَكَ ابْنَ ابْنِ أَخٍ لِأُمٍّ وَ ابْنَةَ ابْنِ أَخٍ لِأُمٍّ فَالْمَالُ بَینَهُمَا نِصْفَانِ فَإِنْ تَرَكَ ابْنَ ابْنَةِ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ ابْنَةَ ابْنِ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَإِنْ كَانَتْ بِنْتُ الْأَخِ وَ ابْنُ الْأَخِ أَبُوهُمَا وَاحِداً فَلِابْنِ بِنْتِ الْأَخِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ الثُّلُثُ وَ لِابْنَةِ ابْنِ الْأَخِ الثُّلُثَانِ وَ إِنْ كَانَ أَبُو ابْنَةِ الْأَخِ غَیرَ أَبِی ابْنِ الْأَخِ فَالْمَالُ بَینَهُمَا نِصْفَانِ یرِثُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِیرَاثَ جَدِّهِ فَإِنْ تَرَكَ ابْنَ ابْنَةِ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ ابْنَةَ ابْنَةِ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَإِنْ كَانَتْ أُمُّهُمَا وَاحِدَةً فَالْمَالُ بَینَهُمَا لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏ وَ إِنْ لَمْ تَكُنْ أُمُّهُمَا وَاحِدَةً فَالْمَالُ بَینَهُمَا نِصْفَانِ فَإِنْ تَرَكَ ابْنَ ابْنَةِ أَخٍ لِأُمٍّ وَ ابْنَ ابْنَةِ أَخٍ لِأَبٍ فَلِابْنِ ابْنَةِ الْأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِی فَلِابْنِ ابْنَةِ الْأَخِ لِلْأَبِ وَ إِنْ تَرَكَ ابْنَةَ ابْنَةِ أَخٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ ابْنَةَ الْأَخِ لِأُمٍّ فَلِابْنَةِ الْأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِی فَلِابْنَةِ ابْنَةِ الْأَخِ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ إِنْ تَرَكَ ابْنَ ابْنَةِ أُخْتٍ وَ ابْنَ ابْنِ أُخْتٍ فَالْمَالُ بَینَهُمَا عَلَی ثَلَاثَةٍ لِابْنِ ابْنِ الْأُخْتِ الثُّلُثَانِ وَ لِابْنِ ابْنَةِ الْأُخْتِ الثُّلُثُ إِنْ كَانَتِ الْأُمُّ وَاحِدَةً فَإِنْ كَانَا مِنْ أُخْتَینِ فَالْمَالُ بَینَهُمَا نِصْفَانِ وَ إِنْ تَرَكَ ابْنَ أُخْتٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ ابْنَةَ أُخْتٍ لِأَبٍ وَ أُمٍّ وَ ابْنَ ابْنِ أُخْتٍ أُخْرَی لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَإِنْ كَانَتْ أُمُّ ابْنَةِ الْأُخْتِ وَ ابْنِ الْأُخْتِ وَاحِدَةً فَالْمَالُ بَینَهُمَا لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏ وَ سَقَطَ ابْنُ ابْنِ الْأُخْتِ الْأُخْرَی وَ إِنْ كَانَتْ أُمُّ ابْنِ الْأُخْتِ غَیرَ أُمِّ ابْنَةِ الْأُخْتِ فَالْمَالُ بَینَهُمَا نِصْفَانِ.

الكافی، ج‏7، ص105-108

ب. تحلیل مرحوم کلینی (غیبت صغری)

كِتَابُ الْمَوَارِیثِ‏

بَابُ وُجُوهِ الْفَرَائِضِ‏

قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی جَعَلَ الْفَرَائِضَ عَلَی أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ وَ جَعَلَ مَخَارِجَهَا مِنْ سِتَّةِ أَسْهُمٍ‏:

فَبَدَأَ بِالْوَلَدِ وَ الْوَالِدَینِ الَّذِینَ هُمُ الْأَقْرَبُونَ وَ بِأَنْفُسِهِمْ یتَقَرَّبُونَ لَا بِغَیرِهِمْ وَ لَا یسْقُطُونَ مِنَ الْمِیرَاثِ أَبَداً وَ لَا یرِثُ مَعَهُمْ أَحَدٌ غَیرُهُمْ إِلَّا الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ فَإِنْ حَضَرَ كُلُّهُمْ قُسِمَ الْمَالُ بَینَهُمْ عَلَی مَا سَمَّی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنْ حَضَرَ بَعْضُهُمْ فَكَذَلِكَ وَ إِنْ لَمْ یحْضُرْ مِنْهُمْ إِلَّا وَاحِدٌ فَالْمَالُ كُلُّهُ لَهُ وَ لَا یرِثُ مَعَهُ أَحَدٌ غَیرُهُ إِذَا كَانَ غَیرُهُ لَا یتَقَرَّبُ بِنَفْسِهِ وَ إِنَّمَا یتَقَرَّبُ بِغَیرِهِ إِلَّا مَا خَصَّ اللَّهُ بِهِ مِنْ طَرِیقِ الْإِجْمَاعِ‏^۷ أَنَّ وَلَدَ الْوَلَدِ یقُومُونَ مَقَامَ الْوَلَدِ وَ كَذَلِكَ وَلَدُ الْإِخْوَةِ إِذَا لَمْ یكُنْ وَلَدُ الصُّلْبِ وَ لَا َ إِخْوَةٌ وَ هَذَا مِنْ أَمْرِ الْوَلَدِ مُجْمَعٌ عَلَیهِ وَ لَا أَعْلَمُ بَینَ الْأُمَّةِ فِی ذَلِكَ اخْتِلَافاً فَهَؤُلَاءِ أَحَدُ الْأَصْنَافِ الْأَرْبَعَةِ؛

وَ أَمَّا الصِّنْفُ الثَّانِی فَهُوَ الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ثَنَّی بِذِكْرِهِمَا بَعْدَ ذِكْرِ الْوَلَدِ وَ الْوَالِدَینِ فَلَهُمُ السَّهْمُ الْمُسَمَّی لَهُمْ وَ یرِثُونَ مَعَ كُلِّ أَحَدٍ وَ لَا یسْقُطُونَ مِنَ الْمِیرَاثِ أَبَداً؛

وَ أَمَّا الصِّنْفُ الثَّالِثُ فَهُمُ الْكَلَالَةُ وَ هُمُ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ إِذَا لَمْ یكُنْ وَلَدٌ وَ لَا الْوَالِدَانِ لِأَنَّهُمْ لَا یتَقَرَّبُونَ بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِنَّمَا یتَقَرَّبُونَ بِالْوَالِدَینِ فَمَنْ تَقَرَّبَ بِنَفْسِهِ كَانَ أَوْلَی بِالْمِیرَاثِ مِمَّنْ تَقَرَّبَ بِغَیرِهِ وَ إِنْ كَانَ لِلْمَیتِ وَلَدٌ وَ وَالِدَانِ أَوْ وَاحِدٌ مِنْهُمْ لَمْ تَكُنِ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ كَلَالَةً لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ یفْتِیكُمْ فِی الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَیسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ وَ هُوَ یرِثُها یعْنِی الْأَخَ‏ إِنْ لَمْ یكُنْ لَها وَلَدٌ وَ إِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ لَهُمُ الْمِیرَاثَ بِشَرْطٍ وَ قَدْ یسْقُطُونَ فِی مَوَاضِعَ‏ وَ لَا یرِثُونَ شَیئاً وَ لَیسُوا بِمَنْزِلَةِ الْوَلَدِ وَ الْوَالِدَینِ الَّذِینَ لَا یسْقُطُونَ عَنِ الْمِیرَاثِ أَبَداً فَإِذَا لَمْ یحْضُرْ وَلَدٌ وَ لَا وَالِدَانِ فَلِلْكَلَالَةِ سِهَامُهُمُ الْمُسَمَّاةُ لَهُمْ لَا یرِثُ مَعَهُمْ أَحَدٌ غَیرُهُمْ إِذَا لَمْ یكُنْ وَلَدٌ إِلَّا مَنْ كَانَ فِی مِثْلِ مَعْنَاهُمْ؛

وَ أَمَّا الصِّنْفُ الرَّابِعُ فَهُمْ أُولُو الْأَرْحَامِ الَّذِینَ هُمْ أَبْعَدُ مِنَ الْكَلَالَةِ فَإِذَا لَمْ یحْضُرْ وَلَدٌ وَ لَا وَالِدَانِ وَ لَا كَلَالَةٌ فَالْمِیرَاثُ لِأُولِی الْأَرْحَامِ مِنْهُمْ الْأَقْرَبِ مِنْهُمْ فَالْأَقْرَبِ یأْخُذُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ نَصِیبَ مَنْ یتَقَرَّبُ به قرابتهِ وَ لَا یرِثُ أُولُو الْأَرْحَامِ مَعَ الْوَلَدِ وَ لَا مَعَ الْوَالِدَینِ وَ لَا مَعَ الْكَلَالَةِ شَیئاً وَ إِنَّمَا یرِثُ أُولُو الْأَرْحَامِ بِالرَّحِمِ فَأَقْرَبُهُمْ إِلَی الْمَیتِ أَحَقُّهُمْ بِالْمِیرَاثِ وَ إِذَا اسْتَوَوْا فِی الْبُطُونِ فَلِقَرَابَةِ الْأُمِّ الثُّلُثُ وَ لِقَرَابَةِ الْأَبِ الثُّلُثَانِ وَ إِذَا كَانَ أَحَدُ الْفَرِیقَینِ أَبْعَدَ فَالْمِیرَاثُ لِلْأَقْرَبِ عَلَی مَا نَحْنُ ذَاكِرُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

بَابُ بَیانِ الْفَرَائِضِ فِی الْكِتَابِ‏

إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِكْرُهُ جَعَلَ الْمَالَ كُلَّهُ لِلْوَلَدِ فِی كِتَابِهِ ثُمَّ أَدْخَلَ عَلَیهِمْ بَعْدُ الْأَبَوَینِ وَ الزَّوْجَینِ فَلَا یرِثُ مَعَ الْوَلَدِ غَیرُ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ: «یوصِیكُمُ اللَّهُ فِی أَوْلادِكُمْ‏» فَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَی أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ بِهَذَا الْقَوْلِ الْمِیرَاثَ فَصَارَ الْمَالُ كُلُّهُ بِهَذَا الْقَوْلِ لِلْوَلَدِ؛

ثُمَّ فَصَّلَ الْأُنْثَی مِنَ الذَّكَرِ فَقَالَ: «لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏» وَ لَوْ لَمْ یقُلْ عَزَّ وَ جَلَ‏ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏ لَكَانَ إِجْمَاعُهُمْ عَلَی مَا عَنَی اللَّهُ بِهِ مِنَ الْقَوْلِ یوجِبُ الْمَالَ كُلَّهُ لِلْوَلَدِ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَی فِیهِ سَوَاءٌ فَلَمَّا أَنْ قَالَ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏ كَانَ هَذَا تَفْصِیلَ الْمَالِ وَ تَمْییزَ الذَّكَرِ مِنَ الْأُنْثَی فِی الْقِسْمَةِ وَ تَفْضِیلَ الذَّكَرِ عَلَی الْأُنْثَی فَصَارَ الْمَالُ كُلُّهُ مَقْسُوماً بَینَ الْوُلْدِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ؛

ثُمَّ قَالَ: ‏ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَینِ‏ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ»‏ فَلَوْ لَا أَنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَرَادَ بِهَذَا الْقَوْلِ مَا یتَّصِلُ بِهَذَا كَانَ قَدْ قَسَمَ بَعْضَ الْمَالِ وَ تَرَكَ بَعْضاً مُهْمَلًا وَ لَكِنَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ أَرَادَ بِهَذَا أَنْ یوصِلَ الْكَلَامَ إِلَی مُنْتَهَی قِسْمَةِ الْمِیرَاثِ كُلِّهِ فَقَالَ: «وَ إِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَیهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ» فَصَارَ الْمَالُ كُلُّهُ مَقْسُوماً بَینَ الْبَنَاتِ وَ بَینَ الْأَبَوَینِ فَكَانَ مَا یفْضُلُ مِنَ الْمَالِ مَعَ الِابْنَةِ الْوَاحِدَةِ رَدّاً عَلَیهِمْ عَلَی قَدْرِ سِهَامِهِمُ الَّتِی قَسَمَهَا اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ وَ كَانَ حُكْمُهُمْ فِیمَا بَقِی مِنَ الْمَالِ كَحُكْمِ مَا قَسَمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی نَحْوِ مَا قَسَمَهُ لِأَنَّهُمْ كُلَّهُمْ أُولُو الْأَرْحَامِ وَ هُمْ أَقْرَبُ الْأَقْرَبِینَ وَ صَارَتِ الْقِسْمَةُ لِلْبَنَاتِ النِّصْفُ وَ الثُّلُثَانِ مَعَ الْأَبَوَینِ فَقَطْ وَ إِذَا لَمْ یكُنْ أَبَوَانِ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِلْوَلَدِ بِغَیرِ سِهَامٍ إِلَّا مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْأَزْوَاجِ عَلَی مَا بَینَّاهُ فِی أَوَّلِ الْكَلَامِ

وَ قُلْنَا إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّمَا جَعَلَ الْمَالَ كُلَّهُ لِلْوَلَدِ عَلَی ظَاهِرِ الْكِتَابِ ثُمَّ أَدْخَلَ عَلَیهِمُ الْأَبَوَینِ وَ الزَّوْجَینِ وَ قَدْ تَكَلَّمَ النَّاسُ فِی أَمْرِ الِابْنَتَینِ مِنْ أَینَ جُعِلَ لَهُمَا الثُّلُثَانِ وَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ إِنَّمَا جَعَلَ الثُّلُثَینِ لِمَا فَوْقَ اثْنَتَینِ؟ فَقَالَ: قَوْمٌ بِإِجْمَاعٍ؛ وَ قَالَ: قَوْمٌ قِیاساً كَمَا أَنْ كَانَ لِلْوَاحِدَةِ النِّصْفُ كَانَ ذَلِكَ دَلِیلًا عَلَی أَنَّ لِمَا فَوْقَ الْوَاحِدَةِ الثُّلُثَینِ؛ وَ قَالَ: قَوْمٌ بِالتَّقْلِیدِ وَ الرِّوَایةِ؛ وَ لَمْ یصِبْ وَاحِدٌ مِنْهُمُ الْوَجْهَ فِی ذَلِكَ؛ فَقُلْنَا إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ حَظَّ الْأُنْثَیینِ الثُّلُثَینِ بِقَوْلِهِ «لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏» وَ ذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا تَرَكَ الرَّجُلُ بِنْتاً وَ ابْناً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ‏ وَ هُوَ الثُّلُثَانِ فَحَظُّ الْأُنْثَیینِ الثُّلُثَانِ وَ اكْتَفَی بِهَذَا الْبَیانِ أَنْ یكُونَ ذَكَرَ الْأُنْثَیینِ بِالثُّلُثَینِ وَ هَذَا بَیانٌ قَدْ جَهِلَهُ كُلُّهُمْ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ كَثِیراً.

ثُمَّ جَعَلَ الْمِیرَاثَ كُلَّهُ لِلْأَبَوَینِ إِذَا لَمْ یكُنْ لَهُ وَلَدٌ فَقَالَ: فَإِنْ لَمْ یكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ‏ وَ لَمْ یجْعَلْ لِلْأَبِ تَسْمِیةً إِنَّمَا لَهُ مَا بَقِی ثُمَّ حَجَبَ الْأُمَّ عَنِ الثُّلُثِ بِالْإِخْوَةِ فَقَالَ: «فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ»‏ فَلَمْ یوَرِّثِ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ مَعَ الْأَبَوَینِ إِذَا لَمْ یكُنْ لَهُ وَلَدٌ إِلَّا الزَّوْجَ وَ الْمَرْأَةَ وَ كُلُّ فَرِیضَةٍ لَمْ یسَمِّ لِلْأَبِ فِیهَا سَهْماً فَإِنَّمَا لَهُ مَا بَقِی وَ كُلُّ فَرِیضَةٍ سَمَّی لِلْأَبِ فِیهَا سَهْماً كَانَ مَا فَضَلَ مِنَ الْمَالِ مَقْسُوماً عَلَی قَدْرِ السِّهَامِ فِی مِثْلِ ابْنَةٍ وَ أَبَوَینِ عَلَی مَا بَینَّاهُ أَوَّلًا ثُمَّ ذَكَرَ فَرِیضَةَ الْأَزْوَاجِ فَأَدْخَلَهُمْ عَلَی الْوَلَدِ وَ عَلَی الْأَبَوَینِ وَ عَلَی جَمِیعِ أَهْلِ الْفَرَائِضِ عَلَی قَدْرِ مَا سَمَّی لَهُمْ وَ لَیسَ فِی فَرِیضَتِهِمُ اخْتِلَافٌ وَ لَاتَنَازُعٌ فَاخْتَصَرْنَا الْكَلَامَ فِی ذَلِكَ؛

ثُمَّ ذَكَرَ فَرِیضَةَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ فَقَالَ: «وَ إِنْ كانَ رَجُلٌ یورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ»‏ یعْنِی لِأُمٍّ «فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِی الثُّلُثِ»‏ وَ هَذَا فِیهِ خِلَافٌ بَینَ الْأُمَّةِ وَ كُلُّ هَذَا «مِنْ بَعْدِ وَصِیةٍ یوصی‏ بِها أَوْ دَینٍ»‏ فَلِلْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ لَهُمْ نَصِیبُهُمُ الْمُسَمَّی لَهُمْ مَعَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأُمِّ لَا یزَادُونَ عَلَی الثُّلُثِ وَ لَا ینْقَصُونَ مِنَ السُّدُسِ وَ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَی فِیهِ سَوَاءٌ؛

وَ هَذَا كُلُّهُ مُجْمَعٌ عَلَیهِ إِلَّا أَنْ لَا یحْضُرَ أَحَدٌ غَیرُهُمْ فَیكُونَ مَا بَقِی لِأُولِی الْأَرْحَامِ وَ یكُونُوا هُمْ أَقْرَبَ الْأَرْحَامِ وَ ذُو السَّهْمِ أَحَقُّ مِمَّنْ لَا سَهْمَ لَهُ فَیصِیرُ الْمَالُ كُلُّهُ لَهُمْ عَلَی هَذِهِ الْجِهَةِ.

ثُمَّ ذَكَرَ الْكَلَالَةَ لِلْأَبِ وَ هُمُ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ إِذَا لَمْ یحْضُرْ إِخْوَةٌ وَ أَخَوَاتٌ لِأَبٍ وَ أُمٍّ فَقَالَ: «یسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ یفْتِیكُمْ فِی الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَیسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ‏» وَ الْبَاقِی یكُونُ لِأَقْرَبِ الْأَرْحَامِ وَ هِی أَقْرَبُ أُولِی الْأَرْحَامِ فَیكُونُ الْبَاقِی لَهَا سَهْمُ أُولِی الْأَرْحَامِ ثُمَّ قَالَ: «وَ هُوَ یرِثُها إِنْ لَمْ یكُنْ لَها وَلَدٌ» یعْنِی لِلْأَخِ الْمَالُ كُلُّهُ إِذَا لَمْ یكُنْ لَهَا وَلَدٌ «فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَینِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَ إِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَ نِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ»‏ وَ لَا یصِیرُونَ كَلَالَةً إِلَّا إِذَا لَمْ یكُنْ وَلَدٌ وَ لَا وَالِدٌ فَحِینَئِذٍ یصِیرُونَ كَلَالَةً وَ لَا یرِثُ مَعَ الْكَلَالَةِ أَحَدٌ مِنْ أُولِی الْأَرْحَامِ إِلَّا الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأُمِّ وَ الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ؛

فَإِنْ قَالَ: قَائِلٌ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَقَدَّسَ سَمَّاهُمْ كَلَالَةً إِذَا لَمْ یكُنْ وَلَدٌ فَقَالَ: «یسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ یفْتِیكُمْ فِی الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَیسَ لَهُ وَلَدٌ» فَقَدْ جَعَلَهُمْ كَلَالَةً إِذَا لَمْ یكُنْ وَلَدٌ فَلِمَ زَعَمْتَ أَنَّهُمْ لَا یكُونُونَ كَلَالَةً مَعَ الْأُمِّ؟

قِیلَ لَهُ قَدْ أَجْمَعُوا جَمِیعاً أَنَّهُمْ لَا یكُونُونَ كَلَالَةً مَعَ الْأَبِ وَ إِنْ لَمْ یكُنْ وَلَدٌ وَ الْأُمُّ فِی هَذَا بِمَنْزِلَةِ الْأَبِ لِأَنَّهُمَا جَمِیعاً یتَقَرَّبَانِ بِأَنْفُسِهِمَا وَ یسْتَوِیانِ فِی الْمِیرَاثِ مَعَ الْوَلَدِ وَ لَا یسْقُطَانِ أَبَداً مِنَ الْمِیرَاثِ.

فَإِنْ قَالَ: قَائِلٌ فَإِنْ كَانَ مَا بَقِی یكُونُ لِلْأُخْتِ الْوَاحِدَةِ وَ لِلْأُخْتَینِ وَ مَا زَادَ عَلَی ذَلِكَ فَمَا مَعْنَی التَّسْمِیةِ لَهُنَّ النِّصْفُ وَ الثُّلُثَانِ فَهَذَا كُلُّهُ صَائِرٌ لَهُنَّ وَ رَاجِعٌ إِلَیهِنَّ وَ هَذَا یدُلُّ عَلَی أَنَّ مَا بَقِی فَهُوَ لِغَیرِهِمْ وَ هُمُ الْعَصَبَةُ؟

قِیلَ لَهُ لَیسَتِ الْعَصَبَةُ فِی كِتَابِ اللَّهِ وَ لَا فِی سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ ذَلِكَ وَ سَمَّاهُ لِأَنَّهُ قَدْ یجَامِعُهُنَّ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ وَ یجَامِعُهُنَّ الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ فَسَمَّی ذَلِكَ لِیدُلَّ كَیفَ كَانَ الْقِسْمَةُ وَ كَیفَ یدْخُلُ النُّقْصَانُ عَلَیهِنَّ وَ كَیفَ تَرْجِعُ الزِّیادَةُ إِلَیهِنَّ عَلَی قَدْرِ السِّهَامِ وَ الْأَنْصِبَاءِ إِذَا كُنَّ لَا یحِطْنَ بِالْمِیرَاثِ أَبَداً عَلَی حَالٍ وَاحِدَةٍ لِیكُونَ الْعَمَلُ فِی سِهَامِهِمْ كَالْعَمَلِ فِی سِهَامِ الْوَلَدِ عَلَی قَدْرِ مَا یجَامِعُ الْوَلَدَ مِنَ الزَّوْجِ وَ الْأَبَوَینِ وَ لَوْ لَمْ یسَمِّ ذَلِكَ لَمْ یهْتَدَ لِهَذَا الَّذِی بَینَّاهُ وَ بِاللَّهِ التَّوْفِیقُ.

ثُمَّ ذَكَرَ أُولِی الْأَرْحَامِ فَقَالَ: عَزَّ وَ جَلَّ «وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی‏ بِبَعْضٍ فِی كِتابِ اللَّهِ»‏ لِیعَینَ أَنَّ الْبَعْضَ الْأَقْرَبَ أَوْلَی مِنَ الْبَعْضِ الْأَبْعَدِ وَ أَنَّهُمْ أَوْلَی مِنَ الْحُلَفَاءِ وَ الْمَوَالِی وَ هَذَا بِإِجْمَاعٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ بِالْعَصَبَةِ یوجِبُ إِجْمَاعَ مَا قُلْنَاهُ

ثُمَّ ذَكَرَ إِبْطَالَ الْعَصَبَةِ فَقَالَ: «لِلرِّجالِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ لِلنِّساءِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِیباً مَفْرُوضاً» وَ لَمْ یقُلْ فَمَا بَقِی هُوَ لِلرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ فَمَا فَرَضَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ لِلرِّجَالِ فِی مَوْضِعٍ حَرَّمَ فِیهِ عَلَی النِّسَاءِ بَلْ أَوْجَبَ لِلنِّسَاءِ فِی كُلِّ مَا قَلَّ أَوْ كَثُرَ.

وَ هَذَا مَا ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی كِتَابِهِ مِنَ الْفَرَائِضِ فَكُلُّ مَا خَالَفَ هَذَا عَلَی مَا بَینَّاهُ فَهُوَ رَدٌّ عَلَی اللَّهِ وَ عَلَی رَسُولِهِ ص وَ حُكْمٌ بِغَیرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَ هَذَا نَظِیرُ مَا حَكَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنِ الْمُشْرِكِینَ حَیثُ یقُولُ وَ قالُوا «ما فِی بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلی‏ أَزْواجِنا».

الكافی، ج‏7، ص70-75

ج. تحلیل مرحوم طبرسی

استحقاق ارث از دو راه ممكن است: نسب و سبب. سبب عبارت از زوجیت و ولاء است. میراث زوجیت، همواره با نسب همراه است؛ ولی میراث ولاء در صورتی است كه نسبی موجود نباشد.

نسب بر دو قسم است:

1- پدر و مادر و كسانی كه به آنها نسبت دارند 2- فرزند و فرزند فرزند و ...

سه چیز باعث می‏شوند كه انسان از ارث محروم گردد: كفر، رقیت (بنده بودن) و قاتل بودن وارث.

غیر از این سه مانع، مانع دیگری نمی‏تواند پدر و مادر و فرزند و شوهر و زن را از اصل ارث منع كند. و در مجموع مانع شدن وارثان بر سه قسم است:

1- فرزند از ارث بردن فرزند زاده و برادرزاده و خواهر زاده، منع می‏كند، همچنین از ارث بردن خویشاوندان پدری و مادری نظیر عمو و عمه و خال و خاله جلوگیری می‏كند. همچنین از ارث بردن پدر و مادر میت نسبت به مازاد از یك ششم منع می‏كند، مگر این كه میت دارای یك دختر یا دو دختر باشد كه در این صورت آنچه زیاد می‏آید مجددا سهمی هم به پدر و مادر داده می‏شود.

2- پدر و مادر خویشاوندان خود را از ارث بردن مانع می‌شوند. مثل برادر و خواهر و پدر و مادر خود را ...

3- زن و شوهر هیچگونه منعی در راه ارث بردن دیگران ایجاد نمی‏كنند.

فرزند زادگان در صورت نبودن فرزند، جانشین فرزند می‏شوند و از لحاظ منع نیز كار فرزند را انجام می‏دهند و آنهایی كه نزدیكترند با آنهایی كه دورترند تقدم دارند. فرزند برادر و خواهر نیز در صورت نبودن خواهر و برادر جانشین ایشان می‏شوند و با جد و جده، شریك می‏شوند.

میراث نسب، دو نوع است:

1- به فرض 2- به قرابت.

فرض آن مقداری است كه خداوند در قرآن كریم برای هر وارثی تعیین كرده است. كسانی در فرض اجتماع می‏كنند كه قرابتشان نسبت به میت یكسان باشد مثل دختر یا دخترانی كه با پدر و مادر یا یكی از آنها همراه باشند چه هر یك از آنان مستقیماً با میت، قرابت پیدا می‏كنند. هر گاه یكی از آنها به تنهایی وارث میت باشد، همه مال نصیب او می‏شود، منتهی قسمتی را بفرض و قسمتی را به قرابت می‏برد و هر گاه همگی با هم جمع شوند، هر كدام سهم خود را می‏برند و باقی مال را به نسبت سهامشان به آنها رد می‏كنند و اگر تركه بواسطه مزاحمت زن یا شوهر، از سهام كم بیاید، ضرر متوجه دختر یا دختران می‏شود نه پدر و مادر و زن و شوهر.

ممكن است كلاله پدری و مادری یا فقط پدری با كلاله مادری جمع شوند بخاطر اینكه قرابت آنها نسبت به میت یكسان است. اگر تركه از سهام ایشان زیاد بیاید ما زاد را بكلاله پدری و مادری یا فقط پدری می‏دهند نه به كلاله مادری.

زن و شوهر هرگز از سهمشان چیزی كم نمی‏شود. بنا بر این هر گاه كلاله پدری با كلاله مادری جمع شود، برای كلاله مادری تنها، یك ششم و برای كلاله مادری متعدد یك سوم است و باقی برای كلاله پدری و با وجود كلاله پدری و مادری، كلاله پدری ارث نمی‏برد.

كسانی كه فقط به قرابت ارث می‏برند، مهمترین آنها پسر، سپس فرزند یا فرزندان اوست كه جانشین او می‏شوند، بطن اول و نسل اول همیشه از بطنها و نسلهای بعدی جلوگیری می‏كنند. پس از پسر، پدر نیز در صورت نبودن فرزند به قرابت ارث می‏برد و همه مال در صورتی كه تنها باشد به او تعلق می‏گیرد. پس از پدر، كسانی كه بوسیله پدر با میت، قرابت پیدا می‏كنند مثل فرزند پدر یا پدر پدر یا عمو یا عمه، ارثشان به قرابت است. بنا بر این جد (كه پدر پدر است) یا برادری كه فرزند پدر است، در یك درجه است همچنین جده با خواهر در یك درجه است و مال را به قائده «دو سهم بجای پسر و یك سهم برای دختر» تقسیم می‏كنند. كسانی كه نسبت به میت، دو سبب قرابت دارد از كسی كه فقط یك سبب دارد. مانع می‏شود، فرزندان خواهر و برادر، جای پدر و مادر خود را می‏گیرد و با جد و جده در تقسیم مال شریك می‏شوند، چنان كه فرزند زاده جای فرزند را می‏گیرند و با پدر و مادر در تقسیم مال شركت می‏كند همچنین جد و جده هر چند دور باشند، یا خواهران و برادران میت و اولاد ایشان در تقسیم ارث، شریكند. از خویشاوندان مادری، جد و جده مادری و خویشاوندان آنها مثل خال و خاله، به قرابت ارث می‏برند و اولاد مادر بفرض وارث هستند نه قرابت؛ پس جد و جده مادری با برادر و خواهر مادری هم سهمند و هر گاه خویشاوندان پدری و خویشاوندان مادری با هم جمع شوند و از لحاظ درجه خویشاوندی مساوی باشد برای خویشاوندان مادری یك سوم بطور مساوی است و برای خویشاوندان پدری باقی مال و سهم پسران دو برابر دختران است و هر گاه یكی از خویشاوندان پدری و مادری از دیگری دورتر باشد و دیگری نزدیكتر، آنكه دورتر است سقوط می‏كند، خواه از طرف پدر باشد، خواه از طرف مادر به جز در یك مساله و آن مساله این است كه پسر عموی پدری و مادری با عموی پدری جمع شوند كه در اینجا پسر عمو بر عمو مقدم است و ارث را می‏برد. این بود اصل مسائل ارث و برای فروع آن شرحی مفصل است كه علما در كتابهای فقهی شرح داده‏اند.

ترجمه مجمع البیان، ج‏5، ص56-58^۸

د. تحلیل مرحوم علامه طباطبایی

سخنی پیرامون ارث بوجه كلی

این دو آیه یعنی آیه: «یوصِیكُمُ اللَّهُ فِی أَوْلادِكُمْ» تا آخر دو آیه و نیز آیه آخر سوره كه می‏فرماید: «یسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ یفْتِیكُمْ فِی الْكَلالَةِ ...» با آیه شریفه «لِلرِّجالِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ»، و آیه شریفه «وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی‏ بِبَعْضٍ فِی كِتابِ اللَّه»، پنج و یا شش آیه‏اند كه اصل قرآنی مساله ارث در اسلام را تشكیل می‏دهند، و سنت یعنی روایات وارده از رسول خدا (ص) و ائمه هدی (علیهم السلام) آن را به روشن‏ترین وجه تفصیل می‏دهد، و تفسیر می‏كند، كلیاتی كه می‏توان از این چند آیه استفاده كرد چهار اصل كلی است، كه برای احكام جزئی و تفصیلی ارث جنبه منبع و ریشه را دارد:

1- اصل اولی كه از آیات نامبرده استفاده می‏شود همان مطلبی است كه ما استفاده آن را از جمله:" آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَیهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً" قبلا از نظر خواننده گذرانده، گفتیم از این جمله بر می‏آید مساله نزدیكی و دوری از میت در باب ارث اثر دارد، و اگر این جمله را ضمیمه كنیم به جمله‏های بقیه آیه، این معنا بدست می‏آید: كه قرب و بعد نامبرده در كمی و زیادی سهم، و بزرگ و كوچكی آن نیز اثر دارد، و اگر جمله مورد بحث ضمیمه شود به آیه:" وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی‏ بِبَعْضٍ فِی كِتابِ اللَّهِ" این معنا را می‏فهماند كه وارث، هر قدر از حیث نسب به میت نزدیك‏تر باشد، مانع از ارث بردن كسانی خواهد بود كه از وی بمیت دورترند.و معلوم است كه نزدیك‏ترین اقارب (نزدیكان) به میت پدر و مادر و پسر و دختر است.

چون بین این چهار طایفه و بین میت كس دیگری واسطه نیست، و نیز معلوم است كه بر این حساب، پسر و دختر میت از ارث بردن پسر زادگان و دختر زادگان مانع می‏شوند، چون پسر زاده و دخترزاده، با وساطت پدر و مادرشان یعنی پسر و دختر میت به میت متصل می‏شوند، و تنها وقتی خود واسطه‏ها از دنیا رفته باشند ارث می‏برند. بدنبال این طبقه، طبقه دوم قرار دارد، كه عبارت است از برادران و خواهران و جد و جده میت، كه اینها یك واسطه كه همان پدر و یا مادر می‏باشند، متصل به میت می‏شوند، پس اگر میت از طبقه اول وارث و وارث زاده نداشته باشد، ارث او را طبقه دوم می‏برد، و اگر از طبقه دوم هم وارثی ندارد، فرزندان آن طبقه ارث او را می‏برند، كه با یك واسطه یعنی پدر و مادر به میت متصل می‏شوند. و بطور كلی هر بطنی مانع ارث بطن بعد از خودش می‏شود. بعد از این طبقه، طبقه سوم قرار دارد كه طبقه عمو و عمه‏ها و دایی و خاله‏های میت و جد و جده پدر میت و جد و جده مادر میت است، چه، بین نامبردگان و بین میت دو واسطه وجود دارد، یكی جد و جده است، و یكی پدر و مادر، و مساله بر همین قیاس است كه گذشت. و از مساله قرب و بعد نامبرده بر می‏آید آن كسی كه به دو سبب به میت نزدیك است، مقدم است بر كسی كه به یك سبب نزدیك است، كه یكی از مثالهایش تقدم خویشاوندان ابوینی میت بر خویشاوندان پدری او است، كه این دسته با وجود دسته اول ارث نمی‏برند. ولی كلاله ابوینی مانع از ارث بردن خویشاوند مادری نمی‏شود.

2- دومین اصلی كه از چند آیه نامبرده استفاده می‏شود این است كه در وارثان میت غیر از ناحیه قرب و بعد به او تقدم و تاخر دیگری در نظر گرفته شده، چون گاه می‏شود كه سهام همگی جمع می‏شود، و بخاطر بیشتر شدنش از اصل تركه با هم مزاحمت می‏كنند، و در این هنگام بعضی از صاحبان سهام كسانی هستند كه در این فرض یعنی در فرض تزاحم، سهم دیگری در قرآن برایش معین شده، مانند شوهر كه در اصل نصف (2/1) می‏برد، ولی وقتی وجود فرزندی از همسرش مزاحم او می‏شود، عینا سهم او ربع (4/1) می‏شود، و مانند زوجه- در صورتی كه شوهر از دنیا برود- كه در فرض نبودن فرزند برای میت ربع (4/1) و در فرض وجود فرزند ثمن (8/1) می‏برد، و مانند مادر كه در اصل ثلث (3/1) می‏برد، ولی اگر میت- كه فرزند او است- اولاد و یا برادر داشته باشد سهم مادرش سدس (6/1) می‏شود، ولی پدر میت كه سهمش (6/1) است كم نمی‏شود، چه میت فرزند داشته، و چه نداشته باشد. بعضی دیگر از صاحبان سهام كسانی هستند كه در اصل برایشان سهمی معین شده، ولی اگر مزاحمی داشته باشند قرآن از بیان سهم آنان سكوت كرده، و سهم معینی برایشان ذكر نكرده است مانند یك دختر و چند دختر و یك خواهر و چند خواهر، كه یك دختر نصف و یك خواهر دو ثلث می‏برد، ولی اگر چند دختر و چند خواهر باشند قرآن سهمی برایشان معین نكرده است. از این جریان استفاده می‏شود كه دسته اول كه قرآن كریم سهم ارثشان را، هم در صورت نبودن مزاحم بیان كرده و هم در صورت وجود مزاحم، در جایی كه سهام ارث از اصل ارث بیشتر شد، نقصی بر سهم آنان وارد نمی‏شود. بلكه بر كسانی وارد می‏شود كه جزء دسته دومند، یعنی از آنهایی هستند كه قرآن تنها سهم الارث در صورت نبود مزاحمشان را معین كرده، و از بیان قسمت سهم الارثشان در صورت وجود مزاحم سكوت كرده است.

3- سومین اصلی كه از آیات نامبرده استفاده می‏شود این است كه سهام گاهی از اوقات زیادتر از مال می‏شود، مثل اینكه زنی بمیرد، و شوهر و برادران و خواهرانی از خویشاوندان پدری و مادری خود بجای بگذارد، كه در این صورت سهام عبارت است از: 1- نصف (2/1)، و ثلثان (3/2)، و معلوم است كه جمع این دو، بیشتر از عدد صحیح می‏شود، و نیز مثل این فرض كه زنی بمیرد و پدر و مادر و شوهر و دو دختر بجای بگذارد، كه در این فرض نیز سهام از مال بیشتر است. چون مال، واحد و یا بگو یك عدد صحیح است در حالی كه جمع ربع (4/1) سهم شوهر، و دو ثلث (3/2) سهم دو دختر و دو سدس (6/2)، سهم پدر و مادر یك عدد صحیح و (18/17) است. و گاه می‏شود كه بر عكس فرضیه‏های بالا مال از سهام بیشتر می‏شود مثل این فرض كه زنی بمیرد و تنها یك و یا چند دختر از خود بجای بگذارد، كه سهم آنان نصف مال میت معین گردیده و در قرآن كریم نصف دیگرش معین نشده است، و مثل فرضیه‏هایی دیگر كه روایات وارده از طرق ائمه اهل بیت (علیهم السلام) كه جنبه تفسیر برای قرآن كریم دارد حكم آنها را بیان كرده، فرموده در صورتی كه سهام از اصل مال زیادتر شد نقص تنها به كسانی وارد می‏شود كه در قرآن جز یك سهم برایشان بیان نشده، و اینان عبارتند از دختران و خواهران، نه به كسانی كه چون پدر و مادر و همسر دو جور سهم برایشان ذكر شده است، و هم چنین در صورتی كه سهام از اصل مال كمتر و مال از سهام بیشتر باشد، زائد را به كسانی می‏دهند كه در قرآن یك سهم برایشان ذكر شده، و یا بگو بهمان كسانی می‏دهند كه نقص بر آنان وارد می‏شد، نظیر آن صورتی كه از میت یك دختر بماند و یك پدر، كه دختر (2/1) مال را به فریضه می‏برد، و پدر یك سدس (6/1) را، و بقیه كه دو سدس (6/2) است بعنوان رد به دختر داده می‏شود.

و لیكن عمر بن خطاب در ایام خلافتش این حكم را تغییر داد، و چنین باب كرد كه در صورت زیادتی سهام بر مال، سهام را خرد نموده، و نقیصه را بر همه وارد كنند، كه اصطلاحا آن را (عول) می‏گویند، و علمای اهل تسنن در صدر اول در صورت زیادتی مال بر سهام، زیادتی مال را به خویشاوندان پدری میت دادند، كه اصطلاحا این را (تعصیب) می‏گویند، ولی در شیعه (عول و تعصیب) نیست. (توضیح بیشتر این معنا انشاء اللَّه در بحث روایتی آینده از نظر خواننده می‏گذرد).

4- چهارمین اصلی كه بعد از دقت در سهام مردان و زنان در ارث استفاده می‏شود این است كه سهم زن فی الجمله كمتر از سهم مرد است، مگر در پدر و مادر كه سهم مادر نه تنها كمتر از سهم پدر نیست، بلكه گاهی بحسب فریضه از سهم پدر بیشتر هم می‏شود، و ای بسا بتوان گفت كه مساوی بودن مادر با پدر و در بعضی صور بیشتر از آن بودنش برای این جهت است كه مادر از نظر رحم چسبیده‏تر از پدر به فرزند است، و تماس و برخورد او با فرزند بیشتر از تماس و برخورد پدر است، و مادر در حمل و وضع و حضانت فرزند و پرورش او رنج بیشتری را تحمل می‏كند، هم چنان كه خدای تعالی در آیه: «وَ وَصَّینَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ، كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً» بعد از سفارش در باره احسان به پدر و مادر هر دو، در خصوص مادر می‏فرماید: مادر او را به زحمت و رنج حامله می‏شود، و با زحمت و مشقت می‏زاید، و حد اقل سی ماه حمل او و شیر دادنش طول می‏كشد، پس اگر سهم مادر بر خلاف هر زن دیگر كه سهمش نصف سهم مرد است برابر سهم پدر، و در بعضی فرضیه‏ها بیش از آن است بطور قطع بخاطر این است كه شارع مقدس خواسته است جانب مادر را غلبه دهد، و او را شایسته احترام بیشتری نسبت به پدر، معرفی كند.

[حكمت موجود در تفاوت سهام مردان با سهام زنان در ارث‏]

و اما اینكه در غیر مادر گفتیم: سهم هر زنی فی الجمله نصف سهم مرد، و سهم مردها دو برابر سهم زنان است، علتش این است كه اسلام مرد را از جهت تدبیر امور زندگی كه ابزار آن عقل است قوی‏تر از زن می‏داند و مخارج مرد را هم بیش از مخارج زن دانسته چون مخارج زن هم به عهده مرد است، و بدین جهت فرموده: «الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلی‏ بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ». كلمه (قوام) كه در این آیه آمده از ماده قیام است، كه به معنای اداره امر معاش است، و مراد از فضیلت مردان، زیادتر بودن نیروی تعقل در مردان است، چون حیات مرد، تعقلی و حیات زن عاطفی و احساسی است، و ما اگر این وضع خلقتی مرد و زن را و آن وضع تشریعی در تقسیم مسئولیت اداره زندگی را به دقت در نظر بگیریم، آن گاه با ثروت موجود در دنیا كه هر زمان از نسل حاضر به نسل آینده در انتقال است مقایسه كنیم، می‏بینیم اینكه اسلام تدبیر و اداره دو ثلث ثروت دنیا را به عهده مردان، و تدبیر یك ثلث آن را به عهده زنان گذاشته، و در نتیجه تدبیر تعقل را بر تدبیر احساس برتری و تقدم داده، صلاح امر مجتمع و سعادت زندگی بشر را در نظر گرفته است. و از سوی دیگر كسری در آمد زن را با فرمانی كه به مردان صادر نموده (كه رعایت عدالت را در حق آنان بكنند) تلافی كرده است، زیرا وقتی مردان در حق زنان در مال خود كه دو ثلث است رعایت عدالت را بكنند یك لقمه، خود بخورند و لقمه‏ای به همسر خود بدهند، پس زنان، با مردان در آن دو ثلث شریك خواهند بود، یك ثلث هم كه حق اختصاصی خود زنان است، پس در حقیقت زنان از حیث مصرف و استفاده، دو ثلث ثروت دنیا را می‏برند.

و نتیجه این تقسیم‏بندی حكیمانه و این تشریع عجیب این می‏شود كه مرد و زن از نظر مالكیت و از نظر مصرف وضعی متعاكس دارند، مرد دو ثلث ثروت دنیا را مالك و یك ثلث آن را متصرف است و زن یك ثلث را مالك و دو ثلث را متصرف است، و در این تقسیم‏بندی روح تعقل بر روح احساس و عواطف در مردان ترجیح داده شده، چون تدبیر امور مالی یعنی حفظ آن، و تبدیلش و سودكشی از مال، سر و كارش با روح تعقل بیشتر است، تا با روح عواطف رقیق و احساسات لطیف، و از سوی دیگر اینكه از مال چگونه استفاده شود، و چطور از آن بهره‏وری گردد، با عواطف و احساسات بیشتر سر و كار دارد تا با روح تعقل، این است رمز اینكه چرا اسلام در باب ارث و باب نفقات بین مردان و زنان فرق گذاشته است.

بنا بر این جا دارد كه ما مراد از فضیلت در جمله: «بِما فَضَّلَ اللَّهُ ...» را به همین زیادتر بودن روح تعقل مردان از زنان بدانیم، نه زیادتر بودن زور بازوی مردان، و صلابت و خشونتشان در جنگ و در همه شؤون زندگی، گو اینكه مردان این مزیت را هم دارند، و یكی از فرق‏هایی كه بین زن و مرد هست بشمار می‏رود، و بوسیله آن مرد از زن شناخته می‏شود، و در مجتمع بشری آثاری عظیم در باب دفاع و جنگ و حفظ اموال و تحمل اعمال شاقه و شدائد و محنت‏ها و نیز در ثبات و سكینت در هنگام هجوم ناملایمات بر آن مترتب می‏گردد، آثاری كه زندگی اجتماعی بدون آن تمام نمی‏شود، و زنان طبعا نمی‏توانند چنین آثاری از خود نشان دهند، و لیكن در آیه مورد بحث منظور از برتری نمی‏تواند این باشد، بلكه همان برتری در تعقل است.

هم چنان كه وجود امتیازاتی دیگر در زن كه مجتمع بشری بی‏نیاز از آن نیست باعث نمی‏شود كه ما زن را بخاطر آن برتر از مرد دانسته، و آن امتیاز را ماده نقض بر آیه شریفه بگیریم و بگوئیم: اگر مردان در نیروی دفاع و حفظ اموال و سایر امتیازاتی كه بر شمردیم برتر از زنانند، زنان هم در احساسات لطیف و عواطف رقیق برتر از مردانند، هر چند كه مجتمع بدون آن پای نمی‏گیرد، چون عواطف نامبرده آثار مهمی در باب انس، و محبت، و سكونت دادن به دلها، و رحمت و رأفت، و تحمل بار سنگین تناسل، و حامله شدن، و وضع حمل كردن، و حضانت، و تربیت و پرستاری نسل، و خدمت به خانه دارد، و زندگی بشر با خشونت و غلظتی كه در مردان است، و با نبود لینت و رقت زنان پای‏گیر نمی‏شود، اگر غضب مردان لازم است، شهوت زنان هم مورد نیاز است و اگر دفع واجب و ضروری است، جذب هم لازم و ضروری است.

و سخن كوتاه اینكه تجهیز مرد به نیروی تعقل و دفاع، و تجهیز زن به عواطف و احساسات، دو تجهیز متعادل است، كه به وسیله آن دو كفه ترازوی زندگی در مجتمع كه مركب از مرد و زن است متعادل شده است، و حاشا بر خدای سبحان از اینكه در كلامش از طریق حق منحرف، و در حكمش مرتكب جور شود، «أَمْ یخافُونَ أَنْ یحِیفَ اللَّهُ عَلَیهِمْ» (و یا می‏ترسند از اینكه خدای تعالی علیه آنان سخنی بیجا بگوید و حكمی بجور براند) «وَ لا یظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً» (و پروردگار تو بر احدی ظلم نمی‏كند) آری همین خدای تعالی است كه می‏فرماید: «بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ» (شما انسانها بعضی از بعض دیگرید)، و به همین التیام و بعضیت اشاره می‏كند در آیه مورد بحث كه می‏فرماید «بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلی‏ بَعْضٍ» و نیز می‏فرماید: «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَیها وَ جَعَلَ بَینَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یتَفَكَّرُونَ» خواننده عزیز اگر با دقت در مضمون این دو آیه نظر كند در می‏یابد كه چه بیان عجیبی دارد، و چگونه انسان را (كه مراد از آن به قرینه مقابله، مرد است) با تعبیر (بشری منتشر در زمین شدید) توصیف كرده، كه منظور از انتشار كوشش در طلب معاش است، كه تمامی اعمال آدمی در بدست آوردن لوازم زندگی و حتی در جنگ و غارتها به آن بر می‏گردد، و اینگونه اعمال نیازمند به قوت و شدت است، و اگر انسان تنها این قسم انتشار را می‏داشت به دو فرد تقسیم می‏شد، یكی آنكه حمله می‏كند دیگری آنكه می‏گریزد (كه معلوم است در كوتاهترین زمان نسلش منقرض می‏شد).

لیكن خدای سبحان دنبال توصیف انسان به صفت انتشار به مساله خلقت زنان پرداخت، كه آنان را به جهازی مجهز فرمود كه وجود او را مایه تسكین مردان كرد. و بین آنان و ایشان مودت و رحمت برقرار ساخت، زنان با جمال و كرشمه خود و با مودت و رحمت خویش دل مردان را به سوی خود جذب كنند، پس زنان ركن اول و عامل اصیل اجتماع انسانیند.

از اینجا است كه می‏بینیم اسلام اجتماع منزلی كه همان ازدواج باشد را اصل در این باب قرار داده، فرمود: «یا أَیهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثی‏ وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ» نخست به مساله مذكر و مؤنث بودن انسانها و بامر ازدواج و اجتماع كوچك منزلی توجه داده و سپس به مساله اجتماع بزرگ شعوبی و قبیله‏ای پرداخته است. و از ذیل آیه چنین ظاهر می‏شود كه تفضیل نامبرده در آیه: «الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلی‏ بَعْضٍ ...» تفضیل در مجهز شدن به جهازی است كه با آن امر حیات دنیوی یعنی معاش بشر بهتر نظام می‏گیرد، و حال مجتمع را به بهترین وجهی اصلاح می‏كند، نه اینكه مراد از آن كرامت واقعی و فضیلت حقیقی در اسلام یعنی قرب به خدای تعالی باشد، چون از نظر اسلام برتری‏های مادی و جسمی كه جز در زندگی مادی مورد استفاده قرار نمی‏گیرد و تا وقتی كه وسیله بدست آوردن مقامات اخروی نشود هیچ اهمیتی ندارد، (و اگر از این جهت مورد نظر قرار گیرد دیگر فرقی بین آن و امتیازات خاص زنان نیست، آنهم وسیله است، این هم وسیله است، هم چنان كه اگر وسیله قرار نگیرد نه آن فضیلت است و نه این).

پس از همه آنچه تا كنون از نظر خوانندگان محترم گذشت این معنا بدست آمد كه اگر مردان بر زنان برتری داده شده‏اند بخاطر روح تعقل است، كه در مساله ارث هم باعث تفاوت در امر ارث و در مسائلی نظیر آن می‏شود، لیكن منظور از این برتری، برتری واقعی نیست، بلكه منظور زیادتری سهم مرد از سهم زن است، و اما برتری واقعی كه به معنای كرامتی است كه اسلام به آن عنایت دارد ملاكش تقوا است، در مرد باشد، مرد برتر است، در زن هم باشد، زن برتر از مرد خواهد بود.

ترجمه تفسیر المیزان، ج‏4، ص337-344^۹