سوره الواقعه - آیه 92

۱) «وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبینَ الضَّالِّینَ»

از ابتدای این سوره بحث بر سر وضعیت نهایی همه مردمان در آخرت بود که نهایتا همه در این سه‌گروه قرار می‌گیرند. قبلا بارها اشاره شد که این وضعیت نهایی، غیر از وضعیت بالفعل افراد است؛ یعنی دسته‌بندی انسانها در دنیا و حتی در برزخ و ابتدای حشر بیش از این سه گروه است و افراد دیگری همچون «مستضعفان» ، «مرجون لامر الله» و ... وجود دارند که هنوز تکلیفشان معلوم نیست که در کدام دسته‌اند.

در ذیل آیه قبل اشاره شد که در میان مردمی که به لحظه مرگ می‌رسند وضعیت دو دسته مقربان و مکذِّبانِ گمراه کاملا واضح است؛ و اگر پیچیدگی و بحثی باشد درباره سایر مردمان است؛ چنانکه در روایات متعددی آمده است که سوال قبر فقط مربوط به مومن محض و کافر محض است؛ اما بقیه افراد فعلا سوال و جواب ندارند تا تکلیفشان یکسره شود (الكافي، ج‏3، ص235^۱). در این آیات به سراغ گروه مکذبان ضال می‌رود که در لحظه مرگ کاملا تکلیفشان معلوم است و یکراست به جهنم وارد می‌شوند.

واضح است که این تعبیر اشاره دارد به «اصحاب شمال»؛ ‌و قبلا در آیه ۵۱ (جلسه ۱۰۱۸ https://yekaye.ir/al-waqiah-56-51/) مشخصا اصحاب شمال را با همین دو وصف خطاب قرار داد؛ اما اگر دقت شود در آنجا تعبیر «ضال» را مقدم کرد و فرمود «أَیُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ» اما اینجا تعبیر «مکذب» ‌را مقدم کرد و فرمود «إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبینَ الضَّالِّینَ». چرا؟

الف. در آنجا در مقام رد سخن آنان بود که می‌گفتند «أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ: آيا هنگامی که بمیریم و خاکی و استخوانی شویم، آیا واقعا ما باز هم برانگیخته می‌شویم؟» (واقعه/۴۷)؛ که مناسبت دارد ابتدا به گمراه بودن آنان اشاره شود و سپس به این تکذیبی که ثمره آن گمراهی است؛ اما در اینجا در مقام مواجهه آنها با عذاب است که این عذاب در اصل به خاطر تکذیب آنهاست؛ یعنی اگر صرفا گمراه بودند اما عناد و تکذیبی نمی‌داشتند (مانند مستضعفان) لزوما به چنین جایگاهی گرفتار نمی‌شدند. (الميزان، ج‏19، ص140^۲)

برخی این مساله را این گونه تعبیر کرده‌اند که: به نظر مى‏رسد كه خطاب آيه اول در دنيا است كه انسان از انحراف و گمراهى به تكذيب كشيده مى‏شود، ولى در آخر سوره مسئله جان دادن مطرح است كه آغاز كيفر است و كيفر، از خلاف سنگين آغاز مى‏شود، تكذيب مهم‏تر از انحراف است. (تفسير نور، ج‏9، ص447)

ب. «ضالین» در آیه 51 یعنی کسانی که بر گناه عظیم شرک اصرار می‌ورزیدند که که این ضلالت عظیم است؛ و به همین جهت پیامبران و قیامت را تکذیب کردند و «مکذب» شدند و گفتند «أَ إِذا مِتْنا ...»؛ اما در این آیه ناظر است به تکذیب‌کنندگان قیامت، که به تبع آن از راه رهایی‌ای که آنان را به سوی بهشت رهنمون شود گمراه می‌شوند. (مفاتیح الغیب، ج‏29، ص414^۳)

ج. خطاب در آیه ۵۱ مستقیما به کفار است؛ و کفرپیشگی از ضلالت شروع می‌شود و به تکذیب منجر می‌گردد؛ و لذا ضلالت را مقدم بر تکذیب ذکر کرد؛ اما در اینجا – به قرینه آیه قبل که فرمود «فَسَلامٌ لَكَ ...» - خطاب به پیامبر ص است؛ پس در اینجا دارد برای ایشان حال این سه گروه را شرح می‌دهد؛ و اینان چون پیامبر را تکذیب کردند به گمراهی کشیده شدند و در حقیقی آنچه عامل عقاب این گروه سوم شده تکذیب‌گری آنان است؛‌پس تکذیب را مقدم داشت. (مفاتیح الغیب، ج‏29، ص414^۴)

د. چه‌بسا معنای ضلالت در این دو آیه متفاوت است؛ در قبلی ناظر به گمراهی در دنیاست که انسان را به تکذیب حق می‌کشاند؛ اما در این آیه ناظر به سرگردانی در آخرت است که محصول تکذیب حق است؛ در واقع، خطاب در آیه ۵۱ مستقیما به کفار است؛ و کفرپیشگی از ضلالت شروع می‌شود و به تکذیب منجر می‌گردد، چنانکه آیه «فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبينَ» (نحل/36) ظاهرا بر این مطلب دلالت دارد؛ اما این آیه در مقام بیان حال آنان است، نه خطاب به خود آنان؛ و آنگاه چه‌بسا این ضلالت، نه ضلالت در دنیا، بلکه گم کردن همه پندارهای کذبی بود که در دنیا به عنوان حقیقت برای خود برگزیده بودند؛ به تعبیر دیگر آنان وقتی حق را تکذیب می‌کردند و دروغ می‌خواندند، عملا باطلی را حق می‌پنداشتند و چون باطل هیچ حقیقتی ندارد در قیامت که محل بروز حقایق است آن باطل را گم می‌کنند و هیچ مابه‌ازایی برای طلب خود پیدا نمی‌کنند؛ و این حقیقتی است که در آیات متعددی در قرآن کریم بدان اشاره شده است از جمله:

انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (انعام/24)

وَ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَ بُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى‏ صِراطٍ مُسْتَقيمٍ (انعام/39)

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى‏ عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَ شَهِدُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرينَ (اعراف/37)

أَفْتَرى‏ عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَ الضَّلالِ الْبَعيدِ (سبأ/8)

ه. ...)8بیر کرده‌اند که: «ونه و

۲) «فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبینَ ... وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْیمینِ ... وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبینَ الضَّالِّینَ»

دسته‌بندی اول سوره با تعبیر «سابقون» و «اصحاب میمنه» و «اصحاب مشئمه» بود، در توضیح اینها بیان شد که دسته اول «مقربان»اند و دسته دوم «اصحاب یمین» و دسته سوم «اصحاب شمال». چرا در این فراز پایانی در خصوص دو دسته اول همان تعبیر مقربان و اصحاب یمین را به کار گرفت اما در خصوص جهنمیان در این جمع‌بندی پایانی از تعبیر «المکذبین الضالین» استفاده کرد. (البته در آیات 41 تا ۵۱ واضح شده بود که اصحاب شمال همان «الضالین المکذبین» هستند؛ اما نکته این است که چرا شبیه دو گروه قبل، با همان تعبیر «اصحاب شمال» از آنان یاد نکرد؟)

الف. با توجه به اینکه این وصف ناظر به چرایی جهنمی شدن آنهاست؛ آنگاه چه‌بسا علت اینکه در خصوص اینها از وصف استفاده شد این باشد که:

الف.۱ برای سابقون فقط دو حالت هست؛ یکی در دنیا و دیگری در آخرت؛ در دنیا اهل سبقت‌گرفتن بودند و مقرب شدند و در آخرت هم جزء مقربان‌اند و حالت واسطه‌ای بین این دو ندارند؛ بلکه از دنیا یکراست به اعلی علیین منتقل می‌شوند؛ اما در خصوص اصحاب یمین از دو اصطلاح نزدیک به هم (اصحاب یمین و اصحاب میمنه) یاد کرد چون حالشان به حال مقربان نزدیک است؛ اما در خصوص دسته سوم؛ در دنیا ایشان با اعمالشان شوم‌بختی را برای خود رقم زدند پس ابتدا با «اصحاب مشئمه» از آنان یاد شد؛ در آخرت هم که نامه عملشان را به دست چپشان می‌دهند پس با تعبیر «اصحاب شمال» از آنان یاد شد؛ و این آیات که ناظر به مرحله مرگ و ورود آنان در عرصه حساب و کتاب است از تعبیر «مکذبین ضالین» از آنان یاد شد تا به سبب و علت اینکه جهنمی می‌شوند و اینکه این جهنمی شدنشان بر اساس عدل است اشاره کند (مفاتيح الغيب، ج‏29، ص439^۵)

الف.۲. براى پاداش مقرّبان و اصحاب يمين دليلى نيامده است، ولى براى كيفر كافران دليل آمده‏ كه چون مكذّب و ضالّ هستند. پس تنبيه، دليل مى‏خواهد ولى در لطف و محبت، كسى سراغ علّت نمى‏رود (تفسير نور، ج‏9، ص447-448)

الف.۳. خداوند فرموده است که اگر فضل و لطف خداوند نباشد هیچکس پاک و تزکیه نخواهد شد «وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى‏ مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً» (نور/۲۱)‌یعنی از دوزخ نجات نخواهد یافت؛ پس هرکس بهشتی می‌شود فضل و عنایت خداوند است که موضوعیت دارد؛ اما اگر جهنمی می‌شود به خاطر گناهانش است. پس در خصوص دو گروهی که بهشتی شدند صرفا به واژه‌ای که نشان دهنده وضعیت آنان است (مقرب خدا بودن و نامه را به دست راست دریافت کردن) اشاره شد؛ اما در خصوص جهنمیان به چرایی جهنمی شدنشان (تکذیب کردن و گمراه بودن)

ب. دو گروه اول بهشتی هستند و گروه آخر جهنمی؛ و شاید می‌خواهد نشان دهد که بهشت رفتن برای هیچکس تضمین شده نیست (مومن همواره در حال خوف و رجا است) اما جهنمی شدن انسان‌ها در مواردی قطعی است؛ و آن در جایی است که شخص اهل تکذیب حقیقت باشد که با این کار گمراهی و جهنمی شدن را برای خود قطعی می‌کند.

ج. ...