سوره الواقعه - آیه 20

فاكِهَة

در مورد ماده «فکه»^۱ برخی گفته‌اند که در اصل دلالت دارد بر طیب خاطر و دلپسندی (معجم المقاييس اللغة، ج‏۴، ص۴۴۶) و یا خوش طبع بودن (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏۹، ص۱۳۱)؛ و برخی با اشاره به کاربرد کلمه «مُفکِهة» و «مُفکِه» در خصوص شتری که آماده وضع حمل است (که نشیمنگاهش باز می‌شود) [و احتمالا باز شدن دهان در هنگام خندیدن] گفته‌اند اصل این ماده دلالت دارد بر گشودگی و باز شدن میانه چیزی با امر لطیفی که آن را پر می‌کند ویا از آن بیرون می‌زند (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۱۷۰۶)

«فاکهه» (لَهُمْ فيها فاكِهَةٌ؛ یس/۵۷) – که جمع آن «فواکه» است (لَكُمْ فيها فَواكِهُ كَثيرَةٌ؛ مومنون/۱۹) – به میوه گویند (مفردات ألفاظ القرآن، ص۶۴۴) از آن جهت که انسان از آن احساس طیب خاطر می‌کند و یا اینکه چون طبیعتش دلپسند است (معجم المقاييس اللغة، ج‏۴، ص۴۴۶؛ التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏۹، ص۱۳۱) و یا اثر طیب و دلپسندی در نفس آدمی باقی می‌گذارد (المعجم الإشتقاقي المؤصل، ص۱۷۰۶) هرچند که برخی به خاطر آیه «فيهِما فاكِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ» (الرحمن/68) بر اطلاق آن بر تمام میوه‌ها تردید کرده‌اند و گفته‌اند بر انگور و انار و خرما اطلاق نمی‌شود (ظاهرا این نظر ابوحنیفه بوده) و برخی هم پاسخ داده‌اند که این تفصیل‌های بعد از اجمال لزوما دلالت بر عدم شمول کلمه اول نمی‌شود چنانکه در مورد کلمه پیامبران در آیه وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهِيمَ وَ مُوسی‏ وَ عِيسَی ابْنِ مَرْيَمَ« (احزاب/۷) مشاهده می‌شود (كتاب العين، ج‏3، ص381^۲؛ مفردات ألفاظ القرآن، ص۶۴3^۳)^۴ و به نظر می‌رسد کسی که چنان تحلیل داشته از این آیه «فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخيلٍ وَ أَعْنابٍ لَكُمْ فيها فَواكِهُ كَثيرَةٌ وَ مِنْها تَأْكُلُونَ» (مومنون/19) کاملا غفلت کرده است^۵ و روایتی نبوی هم که ذیل این آیه سوره الرحمن آمده موید همین عام بودن است (الجعفريات (الأشعثيات)، ص181^۶)

فعل «فَکَّهَ» و «فاکَهَ» و به تبع آن اسمهای «مُفاكَهة» و «فُكَاهَة» به معنای مزاح کردن و هر سخنی است که بر انسان شیرین و دلپسند باشد (كتاب العين، ج‏3، ص381^۷؛ معجم المقاييس اللغة، ج‏۴، ص۴۴۶) ویا هر سخنی که بین افرادی که با هم انس دارند رد و بدل می‌شود. (مفردات ألفاظ القرآن، ص۶۴۴) و ظاهرا فعل ثلاثی مجرد از این ماده در کلام عرب به کار نرفته است (مجمع البيان، ج‏8، ص671)

اما درباره کلمه «تفکّه» (لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ إِنَّا لَمُغْرَمُونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ‏؛ واقعه/۶۵-66) اختلاف جدی است. خلیل آن را به معنای تعجب کردن دانسته‌؛ و البته این قول را هم نقل کرده که در این آیه برخی آن را به معنای «نادم» و «پشیمان» گرفته‌اند (كتاب العين، ج‏3، ص381). مرحوم مصطفوی با توجه به اینکه «تفکیه» را حالت متعدی شده «فَکِهَ» دانسته و باب تفعل نشان دهنده قبول اثر تفعیل می‌داند «تفکّه» را به معنای به شوخی و مسخره گرفتن (=جدی نگرفتن) قلمداد کرده (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏9، ص132^۸) مرحوم طبرسی هم که اصل ماده «فکه» را به همان معنای طیب نفس و شوخ‌طبعی نزدیک دانسته بود، محور معنای «تفکه» را کلمه «فاکهه: میوه» قرار داده و آن را به معنای «تناول انواع میوه‌ها برای خوردن» دانسته است (مجمع البیان، ج‏9، ص335^۹) و راغب هم که «فکاهة» را به صرف شوخی بلکه هرگونه حدیث انس بین دوستان قلمداد کرده‌ بود، هم قول مرحوم طبرسی را محتمل دانسته و هم اینکه «تفکّه» به معنای رد و بدل کردن همین فکاهة باشد (مفردات ألفاظ القرآن، ص۶۴۴^۱۰) و ابن فارس هم اساسا این را از ماده «فکن» (نه «فکه») دانسته‌ که ابدال در آن رخ داده است. (معجم المقاييس اللغة، ج‏۴، ص۴۴۶^۱۱).

شبیه این اختلاف نظر در خصوص کلمه «فاکه» هم رخ داده است؛ خلیل با اینکه در حالت عادی این کلمه را اسم فاعل و به معنای به کسی که شوخ‌طبع است و شوخی می‌کند معرفی کرده اما در خصوص آیه «فاكِهِينَ بِما آتاهُمْ رَبُّهُمْ»‏ (طور/۱۸) به تبع معنای «تعجب» که در خصوص «تفکه» مطرح کرد، آن را به معنای نعمت‌گیرندگانی که از نعمت خود به اعجاب درآمده‌اند دانسته (كتاب العين، ج‏3، ص381) راغب همان دو معنای «تفکه» (رد و بدل سخنان دوستانه و تناول کردن میوه) را در مورد «فاکه» محتمل دانسته (مفردات ألفاظ القرآن، ص۶۴۴) و مرحوم طبرسی هم که ذیل این آیه همچون خلیل همین معنای متعنم بودن و دچار اعجاب شدن از نعمتهای الهی را مطرح کرده (مجمع البيان، ج‏9، ص250)، اما ذیل آیه «إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ في‏ شُغُلٍ فاكِهُونَ» (یس/55) علاوه بر این معنا، معانیِ «خندان و خوشحال و فرحناک بودن» ، «در حال گفتگوهای پاک و طیب بودن» و «دارای فاکهه بودن» (شبیه آنکه به ذو لحم و ذوشحم و ذوعسل، لاحم و شاحم و عاسل گفته می‌شود) را نیز محتمل دانسته است. (مجمع البيان، ج‏8، ص671^۱۲)

در مورد کلمه «فَکِه» برخی صرفا آن را صیغه مبالغه از «فاکه» دانسته‌اند که دلالت بر شدت فاکه بودن دارد (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏9، ص131)؛ اما خلیل آن را به همان معنای «خوشحال بودن» گرفته و گفته است که ظاهرا با توجه به دو آیه «فاكِهِينَ بِما آتاهُمْ رَبُّهُمْ»‏ (طور/۱۸) و «وَ إِذَا انْقَلَبُوا إِلی‏ أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهينَ» (مطففین/31) «فاکه» برای اشاره به وضعیت بهشتی (خوشحالی بجا و مناسب) و «فَکِه» برای اشاره به وضعیت جهنمی (خوشی نامناسبی که با افراط و گناه حرام است) است؛ و شاید بر او اشکال شود که برای جهنمیان هم تعبیر «فاکه» به کار رفته «وَ نَعْمَةٍ كانُوا فيها فاكِهينَ» (دخان/27) که وی ظاهرا این را مد نظر داشته زیرا می‌گوید کسانی که در مورد جهنمیان قرائت «فَكِهينَ» را به کار می‌برند این تفکیک را در نظر دارند (كتاب العين، ج‏3، ص381^۱۳) و می‌دانیم که آیه27 سوره دخان به صورت «فَكِهينَ» هم قرائت شده است؛ و دیگران هم تاکید کرده‌اند که کلمه «فکه» غالبا در مورد کسی که نعمتی را خفیف می‌شمرد و مسخره می‌گیرد به کار رفته است. (البحر المحيط، ج‏9، ص402^۱۴)

اگر فعل «تَفَكَّهُونَ» را هم مربوط به همین ماده بدانیم، باید گفت که ماده «فکه» و مشتقات آن جمعا ۱۹ بار در قرآن کریم به کار رفته است.

به لحاظ نحوی «فاكِهَةٍ» را عموما عطف بر «بِأَكْوَاب‏ و ...» (آیه۱۸) گرفته‌اند؛‌یعنی آن ولدان با اکواب و ... و میوه‌ها پیرامون این بهشتیان می‌گردند؛ و می‌توان آن را عطف به «فی جَنَّاتِ النَّعِيمِ» (آیه12) دانست یعنی آیات در مقام شمردن انواع انعمتها و تنوع آنها می‌باشد؛ ‌یعنی آنان در بهشتها و در میان میوه‌ و ... متنعم‌اند. (مفاتيح الغيب، ج‏29، ص396)

یتَخَیَّرُونَ

اصل کلمه «خیر»^۱۵ را به معنای روی آوردن (عطف) و میل داشتن به چیزی دانسته‌اند (معجم مقاييس اللغة، ج‏۲، ص۲۳۲)، و به تعبیر دیگر انتخاب کردن و برگزیدن و برتری دادن آن چیز بر غیرش ؛ یعنی معنای اصلی این کلمه را مشتمل بر دو مولفه «انتخاب کردن» و «برتری دادن» دانسته‌اند (التحقيق في كلمات القرآن الكريم‏ ج‏3، ص159). برخی هم بر این باورند که فرقی بین ماده «خور» و «خیر» نیست و در خصوص ماده «خور» گفته‌اند که به معنای تخلخل درون چیزی است که امکان نفوذ در آن را مهیا می‌کند؛ و سپس توضیح داده‌اند که خیر در مقابل شر به خاطر همین حالت رخاوت و نرمی [نفوذپذیری]اش چنین نامیده شده؛ چنانکه ماده «شر» هم به بک نحوه خشکی و تیزی دلالت دارد. (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۵۴۱)

در هر صورت «خوبی» را از این جهت «خَیر» می‌گویند که انسانها بدان راغب و متمایل‌اند (معجم المقاييس اللغة، ج‏2، ص232؛‌ مفردات ألفاظ القرآن، ص۳۰۱) و آن را از میان گزینه‌های پیش رو انتخاب می‌کنند و بر غیر آن برتری می‌دهند (التحقيق في كلمات القرآن الكريم‏ ج‏3، ص159). اتفاق نظر هست که نقطه مقابل «خیر»، «شر» است: «نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً» (انبیاء/35) «لا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ» (نور/۱۱)؛ هرچند گاه از جهت آنچه به انسان می‌رسد در مقابل «ضرر»: «وَ إِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ، وَ إِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلی‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ» (أنعام/۱۷) و از جهت آنچه از انسان صادر می‌شود در مقابل «سوء»: «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعيداً» (آل عمران/30) هم به کار می‌رود.

این کلمه گاه به معنای وصف «افعل تفضیل» (= بهتر یا بهترین) به کار می‌رود: «أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذي هُوَ أَدْنی‏ بِالَّذي هُوَ خَيْرٌ« (بقره/۶۱) که در بسیاری از موارد با حرف «من» همراه است: «نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها» (بقرة/۱۰۶) ، «لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ ... وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ» (بقره/۲۲۱)؛ ویا بعدش مضاف الیه: «وَ مَكَرُوا «وَ مَكَرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَيْرُ الْماكِرينَ» (آل عمران/54) ویا تمییز می‌آید: «فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً» (یوسف/۶۴) ، «وَ الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَ خَيْرٌ أَمَلاً» (کهف/46) ویا از قرائن مقامی فهمیده می‌شود: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ» (بقره/103)‌؛ و گاه به معنای اسمی (= خوب و خوبی): «وَ ما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوه» (آل عمران/115) «وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَی الْخَيْرِ» (آل عمران/104)^۱۶. و البته در بسیاری از کاربردهای قرآنی هر دو احتمال وجود دارد؛ مثلا: «وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ‏» (بقرة/۱۸۴). (مفردات ألفاظ القرآن، ص۳۰۱^۱۷).

در قرآن کریم، اگرچه غالبا «خیر» در همان معنای «خوبی» و «بهتر» به کار رفته؛ اما با توجه به اینکه «خَیر» چیزی که انسانها بدان راغب و متمایل‌اند به همین مناسبت گاه این کلمه در مورد «مال» و اموال به کار می‌رود: «إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوف‏» (بقره/180) «وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ‏» (بقرة/273) «وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ» (عاديات/8) و گفته شده غالبا زمانی در خصوص مال به کار می‌رود که مال کثیری در کار باشد. (مفردات ألفاظ القرآن، ص۳۰۱) و البته خداوند این نگرش را که انسان برخورداری از مال و دارایی‌های دنیوی را به عنوان مشمول خیر شدن ببیند زیر سوال برده است: «أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِينَ؛ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ» ‏(مؤمنون/55-56). در مجموع در قرآن کریم گاهی به وضوح در هر دو معنایش (ثروت و کار خوب) به کار رفته است: «قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ وَ الْيَتامی‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَليمٌ» (215) ؛ و گاهی تاب هردو معنا را دارد چنانکه در آیه «فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً» (نور/۳۳) «خیر» را هم به معنای مال دانسته‌اند (یعنی زمانی آنان را آزاد کنید که بدانید مال و ثروتی دارند و می‌توانند روی پای خودشان بایستند) و هم به معنای کار خوب (یعنی اگر بدانید که در این آزادی برای شما نیکی‌ای حساب می‌شود و خیر آن به خودتان برمی گردد) (مفردات ألفاظ القرآن، ص۳۰۱^۱۸) و به نظر می‌رسد در آیه «سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَيْرِ» (احزاب/۱۹) نیز هردو معنا را بتوان نسبت داد هرچند که با توجه به قرینه مقام، اینکه مقصود از این مال، مال حاصل از غنایم باشد احتمال قویتری است.

دو کلمه «خَيْر» (مونث آن: خَيْرَة) و «خَيِّر» (مونث آن: خَيِّرة) در وصف انسان خوب و صالح به کار می‌رود؛ برخی «خِيَار» و «أَخْيَار» (وَ اذْكُرْ إِسْماعيلَ وَ الْيَسَعَ وَ ذَا الْكِفْلِ وَ كُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ؛ ص/48) را جمع اولی (كتاب العين، ج‏4، ص301^۱۹) و برخی جمع دومی (معجم المقاييس اللغة، ج‏2، ص232^۲۰) دانسته و برخی اساسا اولی را مخفف از دومی شمرده‌اند (مفردات ألفاظ القرآن، ص301) و برخی «خیار» را جمع اولی و «أخیار» را جمع دومی دانسته‌اند (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏3، ص159^۲۱) و در هر صورت، درباره وجه توصیف چنین مرد و زنی را به این وصف گفته شده که چون چنین شخصی مورد رغبت و تمایل همگان است و کسی از چنین شخصی بدش نمی‌آید. (مفردات ألفاظ القرآن، ص301^۲۲) و البته برای مونث آن همگان گفته‌اند که تعبیر «امرأة خَيْرَةٌ» به معنای زن زیبا و خوشگل نیز رایج است؛ که این تعبیر به صورت جمع سالم جمع بسته می‌شود: «فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ‏» (الرحمن/۷۰). ضمنا کلمه «خیرات» به معنای کارهای خوب: «فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ» (بقره/۱۴۸؛ مائده/48) «أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرات» (انبیاء/۷۳) «مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ» (فاطر/۳۲) ویا وضعیت خوبی که انسان بدان دست یابد: «لكِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (توبه/88) نیز به کار رفته است.

این ماده وقتی به باب افتعال می‌رود (وَ اخْتارَ مُوسی‏ قَوْمَهُ سَبْعينَ رَجُلاً لِميقاتِنا، اعراف/۱۵۵؛ وَ أَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحی، طه/13) ‌به معنای طلب آنچه بهتر است و انجام دادن آن (یعنی برگزیدن گزینه بهتر) به کار می‌رود و گاه آن چیز که انسان آن را خیر می‌داند – هرچند خیر نباشد – هم به کار می‌رود (مفردات ألفاظ القرآن، ص301) و برخی گفته‌اند اختیار و انتخاب کردنی است که با توجه و رغبت و قصد همراه باشد و [لااقل از نظر کسی که اختیار کرده] برتری‌ای داشته باشد. (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏3، ص159^۲۳) و در آیه «وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلی‏ عِلْمٍ عَلَی الْعالَمِينَ‏» (دخان/32) برخی علاوه بر معنای انتخاب شدن و ترجیح یافتن بر بقیه، این احتمال را هم مطرح کرده‌اند که اشاره باشد به اینکه خداوند متعال آنان را به عنوان خیر ایجاد کرده است [ظاهرا یعنی همان معصوم بودن آنان]. تذکر این نکته نیز خوب است که اختیار در لغت غیر از اصطلاح متکلمان است؛ آنان کلمه مختار و اختیار را برای انجام هرکاری را که انسان در انجامش مجبور نباشد به کار می‌برند در حالی که «اختیار» در لغت به معنای اخذ و گرفتن آن چیزی که خیر است، می‌باشد. (مفردات ألفاظ القرآن، ص301-302^۲۴)

وقتی به باب تفعل می‌رود (إِنَّ لَكُمْ فيهِ لَما تَخَيَّرُونَ، قلم/38؛‌ وَ فاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ، واقعه/20) نیز به معنای برداشتن و برگزیدن مورد خیر و بهتر است (مجمع البيان، ج‏9، ص327^۲۵) و ظاهرا تفاوتش این است که باب تفعل پذیرشِ ناظر به باب تفعیل است؛ یعنی اختیار کردن است در جایی که گزینه‌ای را جلوی شخص قرار دهند و او را مخیر کنند (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏3، ص160^۲۶) در حالی که در باب افتعال، کاملا ناظر به فعل خود انتخاب کننده است، و کاری ندارد که این گزینه‌ها را کسی پیش روی او گذاشته یا خودش با آنها مواجه شده باشد؛ شاید بدین جهت است که در مورد خداوند اختیار به کار می‌رود اما تخیّر خیر.

«خِیرَةُ» (وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ، احزاب/۳۶) مصدر همان باب افتعال و به معنای «اختیار کردن» است (معجم المقاييس اللغة، ج‏2، ص233^۲۷)‌ که این نکته در آیه «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ» (قصص/۶۸) کاملا واضح است؛ و برخی گفته‌اند اسم است از «تخیر» (به معنای «انتخاب» یعنی چیزی که مورد انتخاب قرار گرفته) همان طور که «الطِّیرَة: فال بد» اسم ساخته شده از «تَطَیر: فال بد زدن» است. (المصباح المنیر، ج‏۲، ص۱۸۶) و برخی گفته‌اند که این کلمه، اگر با فتحه بر روی یاء باشد (الْخِيَرَة) مصدری است که از فعل «اختار» گرفته شده؛ و اگر با سکون روی یاء باشد (الْخِيْرَة) از فعل ثلاثی مجرد (خار) گرفته شده است. (تاج العروس، ج‏۶، ص۳۷۹) و برخی هم گفته‌اند «خیره» [با سکون روی یاء، که در زبان فارسی این سکون می‌افتد و به صورت «ای» تلفظ می‌شود] حالتی است که برای «مستخیر» (کسی که در مقام اختیار کردن است) پیش می‌آید. (مفردات ألفاظ القرآن، ص301^۲۸)

کلمه «اختیار» به دو کلمه «اراده» و «ایثار» خیلی نزدیک است؛ در تفاوت اینها گفته اند:

در «اختیار» اولا حتما میان چند گزینه است یعنی چیزی را به جای چیز دیگری برمی‌گزینیم و ثانیا چون از ماده خیر است یک نوع خواستن و میل و عدم مجبور بودن در آن هست؛ در حالی که در «اراده» لازم نیست که حتما گزینه دیگری در کار باشد و ثانیا ممکن است شخص از چیزی خوشش نیاید اما ناچار (مضطر) به اراده کردن آن باشد. و کاربردهای قرآنی آن مانند «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ» (یس/82) کاملا موید این تفاوت است. (الفروق في اللغة، ص118^۲۹)

در مورد تفاوت اختیار با «ایثار» (قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا، یوسف/91؛‌ قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلی‏ ما جاءَنا مِنَ الْبَيِّنات، طه/۷۹‏)، عسکری بعد از اشاره به قول برخی که بر این باورند که ایثار اختیار کردن آن چیزی است که مقدم باشد این را چندان راضی کننده نمی‌یابد و نظر خودش این است که ایثار در جایی به کار می‌رود که ترجیح دادن بر اساس یک معیاری است که آن معیار اکنون در آن شیء هست [چه‌بسا چون از ماده «أثر» است؛ یعنی به خاطر اثری که در آن هست؛ نه خودش]؛ اما در «اختیار» مزیت و حیثیتی در خود شیء هست که موجب ترجیح می‌شود (الفروق في اللغة، ص118-119^۳۰)

ماده «خیر» و مشتقات آن ۱۹۶ بار در قرآن کریم به کار رفته است.