ذیل آیه شریفه «وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا» احادیثی گذشت که همه آنها به این آیه نیز مرتبط می‌باشند و در اینجا تکرار نمی‌شود (جلسه ۸۹۱ https://yekaye.ir/al-fajr-89-20/)۱ اما احادیثی دیگر:
۱) از رسول الله ص روایت شده که فرمودند:
امتم در دنیا سه طبقه‌اند:
طبقه اول آنان که انباشتن اموال و ذخیره کردن آن را دوست ندارند و در راه گردآوری و احتکار آن تلاشی نمی‌کنند و از دنیا به حد آنچه گرسنگی‌شان را رفع کند و لباسی که بر تن کنند و نیازشان از آن به اندازه‌ای است که برای آخرتشان بدان نیاز دارند؛ اینان‌اند آن اهل ایمنی‌ای که نه ترسی بر آنان هست و نه اندوهگین می‌شوند.
طبقه دوم کسانی که دوست دارند از راههای پاک و روشهای شایسته اموالی جمع کنند و با آن صله رحم بجا آورند و در حق برادرنشان نیکی کنند و با آن در حق فقرا برادری نمایند و اینکه دندان بر سنگ بفشارند نزدشان ساده‌تر از این است که درهمی از راه غیرحلال به دست آورند یا حقی که در اموالشان هست ادا نکنند یا خرانه‌دار این اموال تا زمان مرگشان شوند، پس آنان کسانی‌اند که اگر در حسابرسی از آنان دقت عمل به خرج داده شود شاید عذاب شوند اما اگر با عفو و بخشش مورد حساب قرار گیرند جان سالم به در برند؛
و اما طبقه سوم کسانی‌اند که گردآوری مال را از راه حلال و حرام دوست دارند و از ادای آنچه در خصوص اموالشان واجب است انفاق کنند ممانعت می‌کنند؛ اگر هزینه کنند مدار کارشان بر اسراف و تبذیر است و اگر هزینه نکنند از روی بخل و احتکار است؛ اینان کسانی‌اند که دنیا زمام دلهایشان را به دست گرفته تا اینکه با گناهانشان آنان را وارد جهنم کند.
عدة الداعي و نجاح الساعي، ص102-103
رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ:
تَكُونُ أُمَّتِي فِي الدُّنْيَا ثَلَاثَةَ أَطْبَاقٍ:
أَمَّا الطَّبَقُ الْأَوَّلُ فَلَا يُحِبُّونَ جَمْعَ الْمَالِ وَ ادِّخَارَهُ وَ لَا يَسْعَوْنَ فِي اقْتِنَائِهِ وَ احْتِكَارِهِ وَ إِنَّمَا رِضَاهُمْ مِنَ الدُّنْيَا سَدُّ جَوْعَةٍ وَ سَتْرُ عَوْرَةٍ وَ غِنَاهُمْ مِنْهَا مَا بَلَغَ بِهِمُ الْآخِرَةَ فَأُولَئِكَ هُمْ الْآمِنُونَ الَّذِينَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ.
وَ أَمَّا الطَّبَقُ الثَّانِي فَإِنَّهُمْ يُحِبُّونَ جَمْعَ الْمَالِ مِنْ أَطْيَبِ وُجُوهِهِ وَ أَحْسَنِ سُبُلِهِ يَصِلُونَ بِهِ أَرْحَامَهُمْ وَ يَبَرُّونَ بِهِ إِخْوَانَهُمْ وَ يُوَاسُونَ بِهِ فُقَرَاءَهُمْ وَ لَعَضُّ أَحَدِهِمْ عَلَى الرَّصَفِ أَيْسَرُ عَلَيْهِ مِنْ أَنْ يَكْتَسِبَ دِرْهَماً مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ أَوْ يَمْنَعَهُ مِنْ حَقِّهِ أَوْ يَكُونَ لَهُ خَازِناً إِلَى يَوْمِ مَوْتِهِ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ إِنْ نُوقِشُوا عُذِّبُوا وَ إِنْ عُفِيَ عَنْهُمْ سَلِمُوا.
وَ أَمَّا الطَّبَقُ الثَّالِثُ فَإِنَّهُمْ يُحِبُّونَ جَمْعَ الْمَالِ مِمَّا حَلَّ وَ حَرُمَ وَ مَنْعَهُ مِمَّا افْتُرِضَ وَ وَجَبَ إِنْ أَنْفَقُوا إِسْرَافاً وَ بَذْراً وَ إِنْ أَمْسَكُوهُ بُخْلًا وَ احْتِكَاراً أُولَئِكَ الَّذِينَ مَلَكَتِ الدُّنْيَا زِمَامَ قُلُوبِهِمْ حَتَّى أَوْرَدَتْهُمُ النَّارَ بِذُنُوبِهِمْ.
۲) روایت شده که شخصی خدمت امام صادق (علیه السلام) رسید و گفت: «پدر و مادرم فدایت ای پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! مرا پندی بیاموز».
فرمودند: اگر رزق را خدا کفالت کرده، رنج و مشقّت تو برای چیست؟
اگر روزی قسمت شده، حرص چرا؟
اگر حساب واقعیّت دارد، جمع کردن چرا؟
اگر ثواب از جانب خدا هست، تنبلی چرا؟
اگر خدا عوض انفاق را می‌دهد پس بخل ورزیدن چرا؟
اگر عقوبت خداوند جهنم است پس معصیت چرا؟
اگر مرگ حق است پس سرخوشی چرا؟
اگر عرضه شدن [در پیشگاه الهی] حق است پس مکر و حیله کردن چرا؟
اگر عبور از پل صراط حق است پس عُجب چرا؟
اگر همه چیز بر اساس قضا و قدر است پس غم و غصه چرا؟
اگر دنیا گذراست پس اطمینان کردن به او چرا؟
الأمالي( للصدوق)، ص7؛ من لا يحضره الفقيه، ج4، ص393؛ التوحيد (للصدوق)، ص376؛ الخصال، ج2، ص450
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الصُّهْبَانِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ الْأَزْدِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبَانٌ الْأَحْمَرُ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع:
أَنَّهُ جَاءَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ: بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ عَلِّمْنِي مَوْعِظَةً.
فَقَالَ ع: إِنْ كَانَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى قَدْ تَكَفَّلَ بِالرِّزْقِ فَاهْتِمَامُكَ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَ الرِّزْقُ مَقْسُوماً فَالْحِرْصُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَ الْحِسَابُ حَقّاً فَالْجَمْعُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَ الثَّوَابُ مِنَ اللَّهِ فَالْكَسَلُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَ الْخَلَفُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَقّاً فَالْبُخْلُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَتِ الْعُقُوبَةُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ النَّارَ فَالْمَعْصِيَةُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَ الْمَوْتُ حَقّاً فَالْفَرَحُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَ الْعَرْضُ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَقّاً فَالْمَكْرُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَ الشَّيْطَانُ عَدُوّاً فَالْغَفْلَةُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَ الْمَمَرُّ عَلَى الصِّرَاطِ حَقّاً فَالْعُجْبُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَ كُلُّ شَيْءٍ بِقَضَاءٍ وَ قَدَرٍ فَالْحُزْنُ لِمَا ذَا؟
وَ إِنْ كَانَتِ الدُّنْيَا فَانِيَةً فَالطُّمَأْنِينَةُ إِلَيْهَا لِمَا ذَا.
۳) احمد بن قابوس از پدرش روایت کرده است که:
مردمانی از خراسان بر امام صادق ع وارد شدند. پیش از آنکه سوالی بپرسند ایشان فرمودند: کسی که مالی جمع کند که آن را حفظ و حراست نماید خداوند به مقدار آن عذابش کند.
آنها به زبان فارسی گفتند: ما عربی نمی‌فهمیم.
ایشان [به زبان فارسی] فرمودند: هر كه درم اندوزد جزايش دوزخ باشد.
الخرائج و الجرائح، ج2، ص753۲
رَوَى أَحْمَدُ بْنُ قَابُوسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
دَخَلَ عَلَيْهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ خُرَاسَانَ؛ فَقَالَ ابْتِدَاءً قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَ: مَنْ جَمَعَ مَالًا يَحْرُسُهُ عَذَّبَهُ اللَّهُ عَلَى مِقْدَارِهِ.
فَقَالُوا لَهُ بِالْفَارِسِيَّةِ: «لَا نَفْهَمُ بِالْعَرَبِيَّةِ»
فَقَالَ لَهُمْ: «هر كه درم اندوزد جزايش دوزخ باشد.»۳
۴) از امیرالمومنین ع روایت شده که فرمودند:
کسی که مالی را گردآورد که به با آن به مردم نفع برساند از او اطاعت کنند؛ و کسی که آن را برای خویش انباشت کند او را ضایع کنند.
عيون الحكم و المواعظ (لليثي)، ص459؛ غرر الحكم و درر الكلم، ص624 (ح۹۲۱)
قال امیرالمومنین ع :
مَنْ جَمَعَ الْمَالَ لِيَنْتَفِعَ بِهِ النَّاسُ أَطَاعُوهُ وَ مَنْ جَمَعَهُ لِنَفْسِهِ أَضَاعُوهُ.
۵) الف. روایتی بدون ذکر نام معصوم آمده است که فرموده باشند:
طلا و نقره دو سنخ مسخ‌شده‌اند؛ هرکس آن دو را دوست داشته باشد با آنها محشور می‌شود.
الخصال، ج1، ص42
حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ يَرْفَعُ الْحَدِيثَ قَالَ:
الذَّهَبُ وَ الْفِضَّةُ حَجَرَانِ مَمْسُوخَانِ فَمَنْ أَحَبَّهُمَا كَانَ مَعَهُمَا.
ب. از امام صادق ع سوال می‌شود بعد از معرفت کدام عمل بهتر است. ایشان ابتدا نماز، سپس زکات، سپس روزه و سپس حج را نام می‌برند و توضیح می‌دهند که ابتدای همه اینها و انتهای همه اینها معرفت ماست؛سپس می‌فرمایند:
بعد از اینها چیزی بهتر از بزرگداشت برادران [دینی] و برادری کردن در حق آ»ها با بخشش درهم و دینار نیست؛ که این دو، دو سنگ مسخ‌شده‌اند که خداوند خلایق را -بعد از آن مواردی که برشمردم – با آنها مورد امتحان قرار داده است؛ و ندیدم چیزی در ایجاد ثروتمندی و دور کردن فقر سریعتر از مداومت بر حج این خانه باشد ...
الأمالي (للطوسي)، ص694
وَ عَنْهُ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْقَزْوِينِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ زَكَرِيَّا، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ أَبِي كَهْمَسٍ، عَنْ زُرْعَةَ، قَالَ:
وَ أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْحَسَنِ أَخِيهِ، عَنْ زُرْعَةَ،
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَيُّ الْأَعْمَالِ هُوَ أَفْضَلُ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ؟
قَالَ: مَا مِنْ شَيْءٍ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ يَعْدِلُ هَذِهِ الصَّلَاةَ، وَ لَا بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ وَ الصَّلَاةِ شَيْءٌ يَعْدِلُ الزَّكَاةَ، وَ لَا بَعْدَ ذَلِكَ شَيْءٌ يَعْدِلُ الصَّوْمَ، وَ لَا بَعْدَ ذَلِكَ شَيْءٌ يَعْدِلُ الْحَجَّ، وَ فَاتِحُةُ ذَلِكَ كُلِّهِ مَعْرِفَتُنَا، وَ خَاتِمَتُهُ مَعْرِفَتُنَا، وَ لَا شَيْءَ بَعْدَ ذَلِكَ كَبِرِّ الْإِخْوَانِ وَ الْمُوَاسَاةِ بِبَذْلِ الدِّينَارِ وَ الدِّرْهَمِ، فَإِنَّهُمَا حَجَرَانِ مَمْسُوخَانِ، بِهِمَا امْتَحَنَ اللَّهُ خَلْقَهُ بَعْدَ الَّذِي عَدَّدْتُ لَكَ، وَ مَا رَأَيْتُ شَيْئاً أَسْرَعَ غِنًى وَ لَا أَنْفَى لِلْفَقْرِ مِنْ إِدْمَانِ حِجِّ هَذَا الْبَيْت ...۴
۶) از امام صادق ع روایت شده که فرمودند:
خداوند عز و جل به حضرت موسی ع وحی کرد که:
ای موسی! به فراوانی مال خوشحال مشو و یاد مرا در هیچ حالی فروگذار مکن؛ که همانا کثرت مال گناهان را به فراموشی می‌برد و رها کردن یاد من دلها را دچار قساوت می‌کند.
الكافي، ج2، ص497
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى مُوسَى ع:
يَا مُوسَى ع لَا تَفْرَحْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ وَ لَا تَدَعْ ذِكْرِي عَلَى كُلِّ حَالٍ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِي الذُّنُوبَ وَ إِنَّ تَرْكَ ذِكْرِي يُقْسِي الْقُلُوبَ.
ب. عین همین روایت را راوندی با سندی متفاوت از امام صادق ع (قصص الأنبياء عليهم السلام (للراوندي)، ص166)۵ و شیخ صدوق با سند متفاوتی از امام باقر ع (الخصال، ج1، ص39؛ علل الشرائع، ج1، ص81)۶ روایت کرده است.
ب. همچنین در روایتی بدون اشاره به نام امام معصوم ع سخنانی از خداوند متعال به حضرت موسی ع روایت شده است که در فرازی از آن آمده است:
ای موسی! مرا در هیچ حالی فراموش نکن و به فراوانی مال دلخوش مباش؛ همانا فراموشی من دلها را دچار قساوت می‌کند و کثرت مال [غالبا] کثرت گناهان را به همراه دارد...
الكافي، ج8، ص45؛ تحف العقول، ص493
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عِيسَى رَفَعَهُ قَالَ: إِنَّ مُوسَى ع نَاجَاهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَقَالَ لَهُ:
... يَا مُوسَى لَا تَنْسَنِي عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ لَا تَفْرَحْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ فَإِنَّ نِسْيَانِي يُقْسِي الْقُلُوبَ وَ مَعَ كَثْرَةِ الْمَالِ كَثْرَةُ الذُّنُوب ...
۷) آن گونه که روایت شده پیامبر اکرم ص در فرازی از آخرین خطبه‌ای که قبل از شهادتشان در مدینه ایراد کردند فرمودند:
و کسی که مال حرامی به دست آورد خداوند از او صدقه و آزاد کردن برده و حج و عمره‌ای قبول نکند و خداوند به عدد اجزای آن مال برای وی وزر و وبال ثبت کند و آن مقداری از آن که بعد از مرگش باقی بماند توشه وی برای جهنم خواهد بود؛ و کسی که توانایی چنین کاری را داشته باشد و از ترس خداوند آن را ترک کند در محبت و رحمت خداوند خواهد بود و به خاطر آن دستور داده شود که به بهشت برود. ..
ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص283
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ قَالَ حَدَّثَنِي عَمِّيَ الْحُسَيْنُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو الصِّينِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْخُرَاسَانِيِّ عَنْ مُيَسِّرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَائِشَةَ السَّعْدِيِّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالا:
خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ص قَبْلَ وَفَاتِهِ وَ هِيَ آخِرُ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا بِالْمَدِينَةِ حَتَّى لَحِقَ بِاللَّهِ تَعَالَى فَوَعَظَ بِمَوَاعِظَ ذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ وَ وَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ وَ اقْشَعَرَّتْ مِنْهَا الْجُلُودُ وَ تَقَلْقَلَتْ مِنْهَا الْأَحْشَاءُ أَمَرَ بِلَالًا فَنَادَى الصَّلَاةَ جَامِعَةً فَاجْتَمَعَ النَّاسُ وَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص حَتَّى ارْتَقَى الْمِنْبَرَ فَقَال: ...
وَ مَنِ اكْتَسَبَ مَالًا حَرَاماً لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ صَدَقَةً وَ لَا عِتْقاً وَ لَا حَجّاً وَ لَا اعْتِمَاراً وَ كَتَبَ اللَّهُ بِعَدَدِ أَجْزَاءِ ذَلِكَ أَوْزَاراً وَ مَا بَقِيَ مِنْهُ بَعْدَ مَوْتِهِ كَانَ زَادَهُ إِلَى النَّارِ وَ مَنْ قَدَرَ عَلَيْهَا وَ تَرَكَهَا مَخَافَةَ اللَّهِ كَانَ فِي مَحَبَّةِ اللَّهِ وَ رَحْمَتِهِ وَ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَى الْجَنَّة ...
در منابع اهل سنت هم روایات نبوی متعددی درباره گردآوری اموال آمده است از جمله:
۸) از رسول الله ص روایت شده که فرمودند:
کسی که مال حرامی را گردآورد و با آن صدقه بدهد پاداشی نخواهد نداشت و گناهش هم گریبانگیر وی خواهد بود.
صحيح ابن حبان ، ج1، ص253؛ المستدرك على الصحيحين، ج1، ص548۷
أَخبَرنا ابْنُ سَلْمٍ، حَدثنا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، حَدثنا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ: سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ الْحَارِثِ، يَقُولُ: حَدَّثَنِي دَرَّاجٌ أَبُو السَّمْحِ، عَنِ ابْنِ حُجَيْرَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ ص:
مَنْ جَمَعَ مَالاً حَرَامًا ثُمَّ تَصَدَّقَ بِهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ فِيهِ أَجْرٌ، وَكَانَ إِصْرُهُ عَلَيْهِ.
۹) از رسول الله ص روایت شده که فرمودند:
کسی که از راه گناه مالی گردآورد و با آن صله رحم انجام دهد یا صدقه بدهد یا در مسیر جهاد در راه خدا خرج کند همه آنها جمع شود و با آن به جهنم درافکنده شود.
جزء من حديث النعالي، ص71
حَدَّثَنَا أَبُو الْفَرَحِ الْقَاسِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَمَّالُ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الأَشْنَانِيُّ، ثنا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، ثنا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ ص، قَالَ:
مَنْ جَمَعَ مَالا مِنْ مَأْثَمٍ فَوَصَلَ بِهِ رَحِمًا أَوْ تَصَدَّقَ بِهِ أَوْ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ جُمِعَ جَمِيعُهُ فَقُذِفَ بِهِ فِي جَهَنَّمَ.
این حدیث نبوی با سندی دیگر از طریق ابوهریره به همین صورت در تاريخ بغداد (ج3، ص460)۸ و تاريخ دمشق لابن عساكر (ج53، ص327)۹ و با سندی دیگر از طریق قاسم بن مخیمرة روایت شده که در این طریق فقط به جای تعبیر «جمع مالا: مالی گردآورد»، تعابیر «أصاب مالا: مالی به او رسید» (الزهد والرقائق (ابن المبارك)، ص221)۱۰ و «اکتسب مالا: مالی کسب کرد» (المراسيل لأبي داود، ص142)۱۱ به کار رفته است.
۱۰) الف. از رسول الله ص روایت شده که فرمودند:
تو را شگفت‌زده نکند کسی که مالی را از راه حرام کسب کرده است؛ زیرا اگر آن را انفاق کند یا صدقه بدهد از او پذیرفته نیست و اگر آن را باقی بگذارد برکتی برایش ندارد و اگر چیزی از آن [بعد از مرگش] باقی بماند توشه وی به سوی جهنم خواهد بود.
مسند أبي داود الطيالسي، ج1، ص245؛ «المعجم الكبير للطبراني، ج10، ص107
حدثَنَا أَبُو دَاوُدَ ، قَالَ: حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ حُمَيْدٍ ، عَنِ الْجَارُودِ . عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللهِ ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ ص:
... وَلَا يُعْجِبَنَّكَ امْرُؤٌ كَسَبَ مَالًا مِنْ حَرَامٍ، فَإِنَّهُ إِنْ أَنْفَقَهُ أَوْ تَصَدَّقَ بِهِ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ، وَإِنْ تَرَكَهُ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ، وَإِنْ بَقِيَ مِنْهُ شَيْءٌ كَانَ زَادَهُ إِلَى النَّارِ.
ب. شبیه این مضمون با اضافاتی چنین از ایشان روایت شده است:
همانا خداوند بین شما اخلاقتان را تقسیم کرده است همان گونه که روزی‌هایتان را تقسیم کرده است؛ و همانا خداوند عز و جل دنیا را به کسی که دوست دارد و دوست ندارد می‌دهد ولی دین را فقط به کسی که دوست دارد می‌دهد؛ پس کسی که خداوند دین به او داد قطعا او را دوست دارد؛و به کسی که جانم به دست اوست سوگند؛بنده‌ای مسلمان نمی‌شود تا اینکه دل و زبانش تسلیم شود و ایمان نمی‌آورد مگر اینکه همسایه‌اش از «بوائق» وی در امان باشد.
گفتند: یا رسول الله! «بوائق» او چیست؟
فرمودند: شدت عمل و ظلم او؛
و ادامه دادند: و بنده‌ای مالی را از راه حرام به دست نمی‌آورد که بتواند آن را انفاقی کند که برایش برکتی داشته باشد، و از آن صدقه‌ای نمی‌دهد که از او پذیرفته شود، و از آن چیزی بعد از خویش باقی نمی‌گذارد مگر اینکه توشه وی به سوی جهنم خواهد بود. همانا خداوند بدی را با بدی محو نمی‌کند؛ بلکه بدی را با خوبی محو می‌کند؛ و همانا چیزی که خبیث باشد نمی‌تواند چیز خبیث را محو کند.
مسند أحمد، ج6، ص189
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ الصَّبَّاحِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ ص:
إِنَّ اللهَ قَسَمَ بَيْنَكُمْ أَخْلَاقَكُمْ، كَمَا قَسَمَ بَيْنَكُمْ أَرْزَاقَكُمْ، وَإِنَّ اللهَ عز وجل يُعْطِي الدُّنْيَا مَنْ يُحِبُّ وَمَنْ لَا يُحِبُّ، وَلَا يُعْطِي الدِّينَ إِلَّا لِمَنْ أَحَبَّ، فَمَنْ أَعْطَاهُ اللهُ الدِّينَ، فَقَدْ أَحَبَّهُ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَا يُسْلِمُ عَبْدٌ حَتَّى يَسْلَمَ قَلْبُهُ وَلِسَانُهُ، وَلَا يُؤْمِنُ حَتَّى يَأْمَنَ جَارُهُ بَوَائِقَهُ.
قَالُوا: وَمَا بَوَائِقُهُ يَا نَبِيَّ اللهِ؟
قَالَ: غَشْمُهُ وَظُلْمُهُ، وَلَا يَكْسِبُ عَبْدٌ مَالًا مِنْ حَرَامٍ، فَيُنْفِقَ مِنْهُ فَيُبَارَكَ لَهُ فِيهِ، وَلَا يَتَصَدَّقُ بِهِ فَيُقْبَلَ مِنْهُ، وَلَا يَتْرُكُ خَلْفَ ظَهْرِهِ إِلَّا كَانَ زَادَهُ إِلَى النَّارِ، إِنَّ اللهَ عز وجل لَا يَمْحُو السَّيِّئَ بِالسَّيِّئِ، وَلَكِنْ يَمْحُو السَّيِّئَ بِالْحَسَنِ، إِنَّ الْخَبِيثَ لَا يَمْحُو الْخَبِيثَ.
۱۱) مالک بن اوس بن حدثان می‌گوید: در مسجد بودم که ابوذر وارد شد و دو رکعت نماز گذارد. عثمان به او گفت: حال چطور است؟ گفت: خوبم؛ تو چطوری؟ سپس برگشت و سوره «أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرَ» را خواند؛ و وی مردی بود که صدای بلندی داشت و صدایش در مسجد می‌پیچید. سپس به مردم رو کرد
به او گفتند: حدیثی که از رسول الله ص شنیده‌ای را برایمان بگو!
گفت: شنیدم رسول الله ص می‌فرمود: در شتر زکات واجب است و در گوسفند و در گاو و در گندم و نیز در طلا و نقره و سنگ معدنِ آنها؛ و کسی که مالی را جمع کند و در راه خدا و برای بدهکاران و درراه‌ماندگان انفاق نکند داغش را روز قیامت بر او می‌نهند.
گفتم: ای ابوذر! تقوا پیشه کن و حواست باشد چه می‌گویی! همانا اموال فراوانی در دست مردم است!
گفت: برادرزاده! اصل و نسبت را بگو. به او گفتم. گفت: تا اجدادت را شناختم. آیا قرآن می‌خوانی؟
گفتم: بله.
گفت: پس بخوان آیه «کسانی که طلا و نقره انباشت می‌کنند ... (توبه/۳۴) تا آخر آیه؛ و ادامه داد: و آن را خوب بفهم!
مسند البزار، ج9، ص340
ثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَانِئٍ، قَالَ: نَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ: كُنْتُ فِي الْمَسْجِدِ فَدَخَلَ أَبُو ذَرٍّ الْمَسْجِدَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ عِنْدَ سَارِيَةِ، فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ كَيْفَ أَنْتَ؟ قَالَ: بِخَيْرٍ، كَيْفَ أَنْتَ؟ ثُمَّ وَلَّى وَاسْتَفْتَحَ «أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرَ» وَكَانَ رَجُلًا صُلْبَ الصَّوْتِ فَرَفَعَ صَوْتَهُ فَارْتَجَّ الْمَسْجِدُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ.
فَقُلْتُ: يَا أَبَا ذَرٍّ، أَوْ قَالَ لَهُ النَّاسُ: حَدِّثْنَا حَدِيثًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص؟
فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ: «فِي الْإِبِلِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْغَنَمِ صَدَقَتُهَا» قَالَ أَبُو عَاصِمٍ: وَأَظُنُّهُ، قَالَ: «فِي الْبَقَرِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبُرِّ صَدَقَتُهُ، وَفِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالتِّبْرِ صَدَقَتُهُ، وَمَنْ جَمَعَ مَالًا فَلَمْ يُنْفِقْهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَفِي الْغَارِمِينَ وَابْنِ السَّبِيلِ كَانَ كَيَّةً عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
قُلْتُ: يَا أَبَا ذَرٍّ، اتَّقِ اللَّهَ وَانْظُرْ مَا تَقُولُ، فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ كَثُرَتِ الْأَمْوَالُ فِي أَيْدِيهِمْ.
قَالَ: ابْن أَخِي انْتَسِبْ لِي. فَانْتَسَبْتُ لَهُ. فَقَالَ: قَدْ عَرَفْتُ نَسَبَكَ الْأَكْبَرَ؛ أَفَتَقْرَأُ الْقُرْآنَ؟
قُلْتُ: نَعَمْ.
قَالَ: فَاقْرَأْ «وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ» (توبة/34) إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، قَالَ: فَافْقَهْ إِذًا.
۱۲) حدیثی نبوی با عبارات مختلف هرچند بدون سند در منابع مختلف اهل سنت روایت شده است که چون مضمون آن، شرح آیات و احادیث متعددی است که دلالت دارند «فى حلالها حساب، و فى حرامها عقاب»۱۲، در اینجا تقدیم می‌شود. روایت شده که رسول الله ص فرمودند:
افراد ثروتمند در روز قیامت چهارگونه محشور می‌شوند:
کسی که مالی را از راه حرام جمع کرده و در راه حرام خرج کرده است که گفته می‌شود او را به جهنم ببرید.
و کسی که مالی را از راه حرام جمع کرده و در راه حلال خرج کرده است که گفته می‌شود او را به جهنم ببرید.
و کسی که مالی را از راه حلال جمع کرده و در راه حرام خرج کرده است که گفته می‌شود او را به جهنم ببرید.
و کسی که مالی را از راه حلال جمع کرده و در راه حلال خرج کرده است که گفته می‌شود: او را نگه دارید و بپرسید که شاید به سبب ثروتش برخی از آنچه بر وی واجب کردیم را ضایع کرده یا در نمازش یا وضویش یا سجودش یا خشوعش کم گذاشته یا چیزی از واجباتی همچون زکات و حج را فروگذار نموده است.
وی می‌گوید: من این مال را از راه حلال جمع کردم و در راه حلال خرج کردم و هیچیک از واجباتم را فروگذار نکردم بلکه همه را با تمامیتشان انجام دادم.
گفته می‌شود: شاید با آن مباهات کرده‌ای و با پوشیدن لباس‌های فاخر تفاخر کرده‌ای؟
می‌گوید: پروردگارا! نه با اموالم به کسی مباهات کردم و نه با پوشیدن لباسها تفاخری کردم.
گفته می‌شود: شاید در خصوص صله رحمی که بر گردنت گذاشته‌ایم ویا حق همسایه و نیازمندان کم‌کاری کرده باشی و یا در مقدم و موخر داشتن و کسی را برتری دادن و به اندازه دادن کوتاهی‌ای کرده باشی؛ و آنان وی را احاطه کنند و بگویند: پروردگارا! وی را در جلوی ما ثروتمند گرداندنی و ما را به وی نیازمند ساختی ولی وی در حق ما کوتاهی ورزید.
پس اگر کوتاهی کردن وی اثبات شود به سوی جهنم روانه‌اش کنند؛ وگرنه به وی گفته شود: الان شکر هر نعمت و هر نوشیدنی و هر خوردنی و هر لذتی را که بهره برده‌ای را بیاور.
و همین طور پشت سر هم از او سوال می‌شود و سوال می‌شود.
طبقات الشافعية الكبرى (للسبكي)، ج6، ص263-264؛ إحياء علوم الدين، ج3، ص269؛ تفسیر روح البيان، ج3، ص132۱۳؛ موارد الظمآن لدروس الزمان، ج3، ص48
وَقد قَالَ نَبيا ص:
يحْشر الْأَغْنِيَاء يَوْم الْقِيَامَة أَربع فرق:
رجل جمع مَالا من حرَام وأنفقه فِي حرَام فَيُقَال: اذْهَبُوا بِهِ إِلَى النَّار؛
وَرجل جمع مَال من حرَام وأنفقه فِي حَلَال فَيُقَال: اذْهَبُوا بِهِ إِلَى النَّار؛
وَرجل جمع مَالا من حَلَال وأنفقه فِي حرَام فَيُقَال: اذْهَبُوا بِهِ إِلَى النَّار؛
وَرجل جمع مَالا من حَلَال وأنفقه فِي حَلَال فَيُقَال: قفوا هَذَا واسألوه لَعَلَّه ضيع بِسَبَب غناهُ فِيمَا فرضناه عَلَيْهِ أوقصر فِي صلَاته أَو فِي وضوئها أَو فِي سجودها أَو خشوعها أَو ضيع شَيْئا من فرض الزَّكَاة وَالْحج.
فَيَقُول الرجل: جمعت المَال من حَلَال وأنفقته فِي حَلَال وَمَا صنيعت شَيْئا من حُدُود الْفَرَائِض بل أتيتها بِتَمَامِهَا.
فيقال: لَعَلَّك باهيت واختلت فِي شَيْء من ثِيَابك فَيَقُول يارب مَا باهيت بِمَالي وَلَا اختلت فِي ثِيَابِي.
فَيُقَال: لَعَلَّك فرطت فِيمَا أمرناك من صلَة الرَّحِم وَحقّ الْجِيرَان وَالْمَسَاكِين وَقصرت فِي التَّقْدِيم وَالتَّأْخِير والتفضيل وَالتَّعْدِيل؛ ويحيط هَؤُلَاءِ بِهِ فَيَقُولُونَ: رَبنَا أغنيته بَين أظهرنَا وأحوجتنا إِلَيْهِ فقصر فِي حَقنا.
فَإِن ظهر تَقْصِير ذهب بِهِ إِلَى النَّار، وَإِلَّا قيل لَهُ: قف هَات الْآن شكر كل نعْمَة وكل شربة وكل أَكلَة وكل لَذَّة.
فَلَا يزَال يسْأَل وَيسْأل.