سوره الفیل - آیه 5

فَجَعَلَهُمْ

درباره ماده «جعل» ذیل آیه ۲ همین سوره توضیحاتی گذشت.

كَعَصْفٍ

ماده «عصف» در دو معنا در قرآن به کار رفته: کلمه «عَصْف» به معنای کاه روی دانه: «وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحانُ» (الرحمن/12) یا برگ خشکیده‌ای که در شرف خرد و خاک شدن است «فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ» (فیل/5)؛ و «عاصف» به معنای تندباد: «حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِريحٍ طَيِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها ريحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكان» (یونس/۲۲) که عمده کاربردهای دیگر این ماده هم به همین دو معنا برمی‌گردد، و البته بسیاری از اهل لغت کوشیده‌اند هردو را به یک معنا برگردانند:

راغب معنای اصلی را همان معنای اول قرار داده و وجه تسمیه تندباد به عاصف را این دانسته که اشیاء را در هم می‌شکند و آنان را همانند «عَصْف» می کند (مفردات ألفاظ القرآن، ص569^۱).

ابن فارس بر این باور است که اصل این ماده بر سبُکي و سرعت دلالت دارد. وی اذعان دارد که «عصف» به پوسته‌هاي کاه بر روي گندم، و نیز به برگ‌هاي خشکيده و متلاشي شده روي ساق گياه گفته مي‌شود و بعضي از مفسران گفته‌اند که «عصف» هر زرعي است که دانه آن خورده شده و کاه آن باقي مانده باشد؛ و ابن‌الأعرابي گفته است که برگ هر گیاهی است که رشد کرده باشد. اما از اینها سراغ این می‌رود که عبارت «عَصَفْتُ‏ الزَّرْعَ» در جایی به کار می‌رود که دانه‌ای (همانند حبوبات) پوسته‌اش خشک و خورده شده باشد به معنای چيدن و خوردن اطراف آن مانند سبزيجات. «عاصف» هم باد شديدي است که اشياء را سبُک می‌کند و با خود می‌برد و همچون برگ خشکیده‌ای می‌کند. «النّاقة العَصُوف» هم شتری است که سوارش را به سرعت مي‌راند، گويي در سرعت، همچون تندباد است. «الحَرب‏ تَعْصِف‏ بالقوم» یعنی جنگ، آنها را با خود برد و «نعامةٌ عَصوفٌ» هم شترمرغی است که خیلی سریع می‌دود (معجم المقاييس اللغة، ج‏4، ص328^۲).

مرحوم مصطفوی اصل واحد در این ماده را سرعت شدید می‌داند که شدت سرعت در باد به شدت جریانش است، در چارپایان به سرعت حرکتشان است، در جنگ و حوادث به سرعت وقایعی است که رخ می‌دهد و در زراعت به سرعت درو کردن است که هنوز زرع به حد کافی رشد نکرده باشد. وی در خصوص آیه «وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحانُ« (الرحمن/۱۲)‏ می‌گوید این آیه در مقام ذکر نعمتهای الهی است و خود همین تعبیر دلالت بر یک نحوه سلطنت و غلبه و تفوق «دانه» نسبت به «پوسته» دارد که ذیل تفوق دانه است که پوسته و برگ حاصل می‌شود. به همین ترتیب در خصوص آیه «تَرْمِيهِمْ بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ» (فیل/۴-۵) هم می‌گوید کلمه عصف دلالت دارد بر آنچه در آن رخ داد و سرعت شدید رو به فنا گذاشتن آنها که دیگر هیچ صلابت و دوام و استمراری برایشان باقی نگذاشت و اینکه بعدش هم تعبیر «مأکول» (خورده شده) آورد نشان می دهد که آنان چگونه مقهور و چیره تحت حکومت پروردگار شدند چنانکه خرودنی مقهور خورنده‌اش است. وی عصفور (گنجشک) را هم به همین ماده برمی‌گرداند و وجه تسمیه آن را سرعت در پروازش معرفی می‌کند (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏8، ص150-۱۵۳^۳).

حسن جبل هم معنای محوری این ماده را پوست کندن و بردن چیزی شبیه غلاف و پوسته دانه‌ها معرفی کرده است (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۱۴۷۵^۴).

خوب است اشاره شود که کلمه «عاصف» اگرچه غالبا در وصف باد به کار رفته: «جاءَتْها ريحٌ عاصِفٌ» (یونس/22)، «وَ لِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً» (انبیاء/81)، «فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً» (مرسلات/2)، اما ابن فارس از برخی از اهل علم نقل می‌کند که نظر آنها این است که «عاصف» به معنای «ذات‏ عُصُوف» است، یعنی چیزی که در پی خودش برگ‌ریزان و ... دارد، نه اینکه خودش وصف باد باشد (شبیه «تامر» و «لابن» که به خرمافروش و شیرفروش گویند)؛ و مطلبی که می‌تواند موید این باشد آن است که گاه قرآن این را در وصف روز آورده است نه در وصف باد: «أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ في‏ يَوْمٍ عاصِفٍ لا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى‏ شَيْ‏ءٍ (ابراهیم/18) (معجم المقاييس اللغة، ج‏4، ص329^۵).

همچنین مرحوم مصطفوی آیه «فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً: تندبادهایی که همه چیز را همچون کاه‌برگی خشکیده می‌گرداند» (مرسلات/2)، را بر برخی از مراحل سیر و سلوک منطبق کرده، که تفصیل آن تناسبی با اینجا ندارد و علاقمندان به متن وی مراجعه کنند (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏8، ص153^۶).

ماده «عصف» و مشتقات آن همین ۷ بار در قرآن کریم به کار رفته است.

مَاْكُولٍ

درباره ماده «أکل»‌ قبلا بیان شد که اگرچه ابن فارس اصل معنای آن را «رو به نقصان نهادن» (تنقص) دانسته؛ اما چنانکه تقریبا اغلب اهل لغت اشاره کرده‌اند معنای اصلی و محوری آن همان «خوردن» است؛ مثلا راغب اصفهانی آن را «تناول المطعم» معرفی کرده و حسن جبل که حتی معتقد است که اصل محوری این ماده به نحوی است که بر خود فرایند خوردن (که آسیاب شدن غذا در دهان و بلعیدن آن است) دلالت دارد و معنای محوری آن را «طحن الحی المادة المطعومة مَضغاً بفمه و بلعُها» معرفی کرده است. البته مرحوم مصطفوی قید زایل شدن صورت را اضافه کرده و معنای اصلی این ماده را «التناول الملازم إزالة الصورة و التشخّص من الطرف المأكول» دانسته و سعی کرده حضور این قید را در تمام کاربردهای حقیقی و مجازی آن (مثلا خوردن مال دیگران، خوردن گوشت برای غیبت کردن، و …) نشان دهد؛ ولی به نظر می‌رسد این قید لازمه طبیعی خورده شدن چیزی است و تاکید مستقل بر آن ضرورتی ندارد و به نظر می‌رسد کثرت کاربردهای مجازی این ماده موجب شده که ابن فارس چنان توسعه معنایی‌ای برای آن قائل شود...

جلسه ۱۰۱۹ https://yekaye.ir/al-waqiah-56-52/