۱۱۸۹) سوره فیل (۱۰۵) بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحیمِ ۱۷ رمضان المبارک ۱۴۴۷ ۱۶/۱۲/۱۴۰۴ (مکی) ۱۴۰۴/۱۲/۲۷

الف. داستان اصحاب فیل

این سوره درباره اصحاب فیل نازل شده است، قبل از ورود به غرض سوره مناسبت دارد ابتدا اصل حکایت آن بر اساس آنچه از اهل بیت ع رسیده تقدیم شود.

۱) مرحوم مجلسی اول در کتابی که به زبان فارسی نوشته است به نام «لوامع صاحبقرانى» در ج‏7، ص241-243^۱، این داستان را ظاهرا بر اساس یکی از نقل‌های واقعه از امام صادق ع با توضیحاتی به زبان فارسی درآورده است. این نقل مختصر اضافاتی دارد، از جمله اینکه در حدیث مذکور اسمی از پادشاه حبشه برده نشده است؛ هرچند در احادیث دیگری که در ادامه خواهد آمد او همان ابرهه معرفی شده؛ و در نقل دیگر، اسم او «یکسوم» است که «ابرهه»، فرمانده لشکر او بوده است؛ و در هیچیک از احادیث اشاره‌ای به «نجاشی» نیامده است (البته در برخی نقلها اشاره شده که ابرهه کارگزاران و زیردستان نجاشی بوده که ابتدا از او تمرد کرد و بعدا مورد بخشش وی قرار گرفت و منطقه‌ای در حبشه را در اختیار داشت؛ و از واحدی نقل شده که این نجاشی جد نجاشی‌ای بوده که معاصر پیامبر ص بود و به وی ایمان آورد و البته اینکه اسم او ابویکسوم بوده در نقل مرحوم طبرسی هم آمده است. برای تفصیل داستان ر.ک: مجمع البيان، ج‏10، ص821-824^۲؛ الكشف و البيان عن تفسير القرآن (ثعلبی)، ج‏10، ص288-296^۳).

اینک متنی که مرحوم مجلسی به فارسی نوشته به جای ترجمه حدیث امام صادق ع که در کافی آمده تقدیم می‌شود و فرازهایی که او افزوده داخل پرانتز قرار داده شده است:

منقولست به اسانيد متكثره از هشام بن سالم از محمد بن حمران كه چون پادشاه حبشه (يا حاكمش كه كنيتش ابويكسوم بود و اسمش ابرهة بن صباح كه از قبيله حمير بود و) با فيل بسيار آمدند بقصد خرابى كعبه.

(و وجه آمدن ايشان چنانكه در تواريخ موجود است و مفسران نيز ذكر كرده‏اند آن است كه ابرهه كعبه ساخت در يمن كه مردمان به كعبه بيايند شخصى از قبيله كنانه رفت و به وسيله خادم شد و شبى فضله آدمى بر در و ديوار آن ماليد و گريخت. و بعضى ذكر كرده‏اند كه جمعى از قريش در حوالى كنيسه ايشان نزول كردند و آتشى افروختند و از آنجا كوچ كردند اتفاقا باد آمد و آن آتش را بر كنيسه ايشان ريخت و سوخت. بنا بر اين ابرهه به جد شد كه كعبه را خراب كند تا مردمان به كعبه او روند.)

پس حضرت فرمودند كه چون ابرهه نزديك رسيد لشكرش پيشتر آمدند و شتران صحرا را بردند و از آن جمله دويست شتر عبد المطلب را بردند (و اهل مكه كه شنيدند ابرهه مى‏آيد به كوهها رفتند بغير از عبدالمطلب و كليد دار.)

و چون ابرهه در حوالى مكه فرود آمد عبد المطلب به ديدن او رفت (و بسيار جسيم و خوش اندام بود.) به ابرهه گفتند بزرگ قريش به ديدن تو آمده است. او را بار دادند. (هيبتى از عبد المطلب در دل او افتاد با محبت، و با خود قرار داد كه البته به شفاعتِ خانه آمده است؛ علاجى نيست، شفاعتش را قبول مى‏بايد كرد.)

چون عبد المطلب رسيد و او بر كرسى نشسته بود از كرسى به زير آمد و تعظيم عبدالمطلب نمود ترجمان را گفت بپرس كه سيد قريش چه حاجت دارد.

پرسيدند. عبد المطلب گفت كسان تو شترهاى مرا برده‏اند بگو پس دهند!

ابرهه‏ گفت كه گمان كردم كه مرديست! چون سخن گفت معلوم شد كه سهل كسى است! من آمده‏ام كه خانه ايشان كه شرف و بزرگى ايشان از آن خانه است خراب كنم سخن آن خانه نمى‏گويد و سخن شتر مى‏گويد!

ترجمان اين سخن را به عبد المطلب گفت.

او گفت كه خانه را خداونديست كه دفع آن تعلق به او دارد و من صاحب شترم سخن شتر متعلق است بمن.

گفت تا شتران را پس دادند.

و عبد المطلب برگشت. رسيد به فيل عظيمى كه آن را محمود مى‏گفتند. رو به فيل كرد و گفت: يا محمود! فيل سر را حركت داد. گفت: مى‏دانى تو را به چه كار آورده‏اند؟ اشاره كرد كه نه. گفت كه آورده‏اند كه خانه خداوندت را خراب كنى! آيا خواهى كرد؟ اشاره كرد كه نه. (و عبد المطلب آن شب تا صباح دست به حلقه خانه گرفته بود و تضرع و زارى مى‏كرد.)

پس چون صبح شد همه بار كردند و فيل را پيش انداختند. تا به اول حرم رسيدند فيل خوابيد. هر چند مى‏زدند آن را فايده نداشت. از راههاى ديگر بردند، داخل نشد.

و در اين كار بودند كه ناگاه حق سبحانه و تعالى مرغى چند فرستاد بر ايشان، شبيه به خطاف، (و دور نيست كه همين باشد كه الحال ابابيلش مى‏گويند، شبيه است به پرستوك، و پرستوك در خانه‌ها جا مى‏كنند و ابابيل در مساجد و خرابه‌ها، و چون هوا شروع به سردى مى‏كند بكر مسير مى‏روند و حوالى بهار مى‏آيند، و هميشه در وقت پريدن دهنهاى ايشان باز است، تا چه از زنبور و مگس و پشه به دهان ايشان آيد، همان غذاى ايشان است)، و در منقارهاى اين مرغان سنگى چند بود مانند عدسى، و مى‏آمدند محاذى سر اينها و مى‏انداختند، از سر ايشان سوراخ مى‏شد و از دُبُر ايشان به در مى‏رفت.

تا هر كه بود از آن لشكر همه هلاك شدند، مگر يك شخص كه‏ گريخت و به هر كه مى‏رسيد اين حكايت را مى‏كرد (تا به نزد نجاشى رسيد و حكايت كرد. نجاشى) پرسيد كه چه نحو مرغى بود؟ مرغى كه با او آمده بود بر بالاى سر او بود، اشاره به مرغ كرد كه چنين مرغى! ابابيل سنگى كه از جهت او داشت، انداخت، بر سر او خورد و از دُبرش بيرون آمد و مرد.

[مرحوم مجلسی در پایان اضافه کرده است:]

و بعضى گفته‏اند كه اين مرد ابرهه بود و ايشان را مانند عصف ماكول كرد، يعنى نوشخوار گاهى كه مانده باشد در آخر.

و اين واقعه در سال ولادت حضرت سيد المرسلين صلّى اللَّه عليه و آله واقع شد و از آن سال تاريخ مقرر ساختند، تا زمان عمر تاريخ هجرت را مقرر ساختند و اكثر اين واقعه را از جمله «ارهاص» مى‏دانند، و آن معجزاتيست كه از آن حضرت يا به سبب آن حضرت واقع مى‏شد، و دلالتش بر عظمت كعبه و وجود واجب‌الوجود و قدرت و علم الهى اظهر من الشمس است‏.

الكافي، ج‏4، ص216

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ وَ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

لَمَّا أَقْبَلَ صَاحِبُ الْحَبَشَةِ بِالْفِيلِ يُرِيدُ هَدْمَ الْكَعْبَةِ مَرُّوا بِإِبِلٍ لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَاسْتَاقُوهَا.

فَتَوَجَّهَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ إِلَى صَاحِبِهِمْ يَسْأَلُهُ رَدَّ إِبِلِهِ عَلَيْهِ. فَاسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ فَأَذِنَ لَهُ وَ قِيلَ لَهُ: إِنَّ هَذَا شَرِيفُ قُرَيْشٍ أَوْ عَظِيمُ قُرَيْشٍ وَ هُوَ رَجُلٌ لَهُ عَقْلٌ وَ مُرُوَّةٌ.

فَأَكْرَمَهُ وَ أَدْنَاهُ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ: سَلْهُ مَا حَاجَتُكَ؟

فَقَالَ لَهُ: إِنَّ أَصْحَابَكَ مَرُّوا بِإِبِلٍ لِي فَاسْتَاقُوهَا فَأَحْبَبْتُ أَنْ تَرُدَّهَا عَلَيَّ!

قَالَ فَتَعَجَّبَ مِنْ سُؤَالِهِ إِيَّاهُ رَدَّ الْإِبِلِ وَ قَالَ: هَذَا الَّذِي زَعَمْتُمْ أَنَّهُ عَظِيمُ قُرَيْشٍ وَ ذَكَرْتُمْ عَقْلَهُ، يَدَعُ أَنْ يَسْأَلَنِي أَنْ أَنْصَرِفَ عَنْ بَيْتِهِ الَّذِي يَعْبُدُهُ! أَمَا لَوْ سَأَلَنِي أَنْ أَنْصَرِفَ عَنْ هَدِّهِ لَانْصَرَفْتُ لَهُ عَنْهُ.

فَأَخْبَرَهُ التَّرْجُمَانُ بِمَقَالَةِ الْمَلِكِ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ: إِنَّ لِذَلِكَ الْبَيْتِ رَبّاً يَمْنَعُهُ وَ إِنَّمَا سَأَلْتُكَ رَدَّ إِبِلِي لِحَاجَتِي إِلَيْهَا.

فَأَمَرَ بِرَدِّهَا عَلَيْهِ وَ مَضَى عَبْدُ الْمُطَّلِبِ حَتَّى لَقِيَ الْفِيلَ عَلَى طَرَفِ الْحَرَمِ فَقَالَ لَهُ: مَحْمُودُ! فَحَرَّكَ رَأْسَهُ. فَقَالَ لَهُ: أَ تَدْرِي لِمَا جِي‏ءَ بِكَ؟ فَقَالَ بِرَأْسِهِ: لَا. فَقَالَ: جَاءُوا بِكَ لِتَهْدِمَ بَيْتَ رَبِّكَ؛ أَ فَتَفْعَلُ؟ فَقَالَ بِرَأْسِهِ: لَا. قَالَ: فَانْصَرَفَ عَنْهُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ.

وَ جَاءُوا بِالْفِيلِ لِيَدْخُلَ الْحَرَمَ. فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى طَرَفِ الْحَرَمِ امْتَنَعَ مِنَ الدُّخُولِ. فَضَرَبُوهُ فَامْتَنَعَ. فَأَدَارُوا بِهِ نَوَاحِيَ الْحَرَمِ كُلَّهَا كُلُّ ذَلِكَ يَمْتَنِعُ عَلَيْهِمْ فَلَمْ يَدْخُلْ. وَ بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الطَّيْرَ كَالْخَطَاطِيفِ فِي مَنَاقِيرِهَا حَجَرٌ كَالْعَدَسَةِ أَوْ نَحْوِهَا، فَكَانَتْ تُحَاذِي بِرَأْسِ الرَّجُلِ ثُمَّ تُرْسِلُهَا عَلَى رَأْسِهِ فَتَخْرُجُ مِنْ دُبُرِه،ِ حَتَّى لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا رَجُلٌ هَرَبَ، فَجَعَلَ يُحَدِّثُ النَّاسَ بِمَا رَأَى، إِذَا طَلَعَ عَلَيْهِ طَائِرٌ مِنْهَا فَرَفَعَ رَأْسَهُ. فَقَالَ: هَذَا الطَّيْرُ مِنْهَا. وَ جَاءَ الطَّيْرُ حَتَّى حَاذَى بِرَأْسِهِ ثُمَّ أَلْقَاهَا عَلَيْهِ فَخَرَجَتْ مِنْ دُبُرِهِ فَمَات.‏

۲) امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمودند:

چون امیر حبشه لشکر خود را همراه پیلان به‌سوی مکّه فرستاد تا خانه‌ی کعبه را خراب کند، به‌شتران عبدالمطلّب (رحمة الله علیه) برخوردند و آن‌ها را نزد خود راندند. این خبر به عبدالمطلّب (رحمة الله علیه) رسید. او نزد امیر حبشه آمد. دربان امیر در آمد و گفت: «این عبدالمطلّب‌بن‌هاشم (رحمة الله علیه) است».

گفت: «چه می‌خواهد»؟ مترجم گفت: «آمده است و تقاضا دارد که شترانی را که لشکر تو برده‌اند به او برگردانی»، پادشاه حبشه به اصحابش گفت: «این مرد رئیس و پیشوای قومی است که من برای خراب کردن خانه‌ای که عبادتش می‌کنند آمده‌ام، و او رها کردن شترانش را از من می‌خواهد، اگر او دست بازداشتن از خراب‌کردن کعبه را از من می‌خواست، می‌پذیرفتم، شترانش را به او برگردانید».

عبدالمطلّب (رحمة الله علیه) به مترجمش گفت: «سلطان به تو چه گفت»؟ مترجم به او گزارش داد. عبدالمطلّب (رحمة الله علیه) گفت: «من صاحب شتر هستم و خانه صاحبی دارد که آن را نگه می‌دارد».

شتران را به او پس دادند و عبدالمطلّب به‌جانب منزلش برگشت. هنگام مراجعت به فیل برخورد، به او گفت: «ای محمود»! فیل سرش را حرکت داد، به او گفت: «می‌دانی تو را برای چه آورده‌اند»؟ فیل با سر اشاره کرد: «نه»! عبدالمطلّب گفت: «تو را آورده‌اند تا خانه‌ی پروردگارت را خراب کنی، چنین کاری را انجام می‌دهی»؟ با سر اشاره کرد: «نه»!

عبدالمطلّب (رحمة الله علیه) به منزلش مراجعت کرد. چون صبح شد، لشکریان فیل را بردند تا وارد خانه شود، فیل سر باز زد و امتناع ورزید.

آن هنگام عبدالمطلّب (رحمة الله علیه) به یکی از غلامانش گفت: «بالای کوه رو و بنگر تا چه بینی؟». گفت: «یک سیاهی از طرف دریا می‌بینم». گفت: «چشمت به همه‌ی آن‌ها می‌رسد»؟ گفت: «نه! ولی نزدیک است برسد»، چون نزدیک شد، گفت: «پرنده‌ها‌ی بسیاری هستند که نمی‌دانم چه پرنده‌ای‌اند؟ و هریک از آن‌ها سنگریزه‌ای (به اندازه‌ی سنگریزه‌ای که با پشت ناخن می‌پرانند یا کوچکتر) در منقار دارد».

عبدالمطلّب (رحمة الله علیه) گفت: «به پروردگار عبدالمطلّب (رحمة الله علیه)! جز این قوم را طلب نمی‌کنند». تا آنگاه که بالای سر همه‌ی لشکر قرار گرفتند، سنگریزه را انداختند، هر سنگریزه بر سر مردی فرود آمد و از مقعدش خارج شد و او را بکشت، از آن لشکر جز یک مرد جان به در نبرد که رفت و گزارش را به مردم گفت، چون گزارش را گفت سنگریزه‌ای هم بر او افتاد و او را هم بکشت.

الكافي، ج‏1، ص447-448

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع:

لَمَّا أَنْ وَجَّهَ صَاحِبُ الْحَبَشَةِ بِالْخَيْلِ وَ مَعَهُمُ الْفِيلُ لِيَهْدِمَ الْبَيْتَ مَرُّوا بِإِبِلٍ لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَسَاقُوهَا. فَبَلَغَ ذَلِكَ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ فَأَتَى صَاحِبَ الْحَبَشَةِ. فَدَخَلَ الْآذِنُ فَقَالَ: هَذَا عَبْدُ الْمُطَّلِبِ بْنُ هَاشِمٍ. قَالَ: وَ مَا يَشَاءُ؟ قَالَ التَّرْجُمَانُ: جَاءَ فِي إِبِلٍ لَهُ سَاقُوهَا يَسْأَلُكَ رَدَّهَا. فَقَالَ مَلِكُ الْحَبَشَةِ لِأَصْحَابِهِ: هَذَا رَئِيسُ قَوْمٍ وَ زَعِيمُهُمْ، جِئْتُ إِلَى بَيْتِهِ الَّذِي يَعْبُدُهُ لِأَهْدِمَهُ وَ هُوَ يَسْأَلُنِي إِطْلَاقَ إِبِلِهِ! أَمَا لَوْ سَأَلَنِيَ الْإِمْسَاكَ عَنْ هَدْمِهِ لَفَعَلْتُ. رُدُّوا عَلَيْهِ إِبِلَهُ.

فَقَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ لِتَرْجُمَانِهِ: مَا قَالَ لَكَ الْمَلِكُ فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ: أَنَا رَبُّ الْإِبِلِ وَ لِهَذَا الْبَيْتِ رَبٌّ يَمْنَعُهُ. فَرُدَّتْ إِلَيْهِ إِبِلُهُ وَ انْصَرَفَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ نَحْوَ مَنْزِلِهِ. فَمَرَّ بِالْفِيلِ فِي مُنْصَرَفِهِ. فَقَالَ لِلْفِيلِ: يَا مَحْمُودُ! فَحَرَّكَ الْفِيلُ رَأْسَهُ. فَقَالَ لَهُ: أَ تَدْرِي لِمَ جَاءُوا بِكَ؟ فَقَالَ الْفِيلُ بِرَأْسِهِ: لَا. فَقَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ: جَاءُوا بِكَ لِتَهْدِمَ بَيْتَ رَبِّكَ،‏ أَ فَتُرَاكَ فَاعِلَ ذَلِكَ؟ فَقَالَ بِرَأْسِهِ: لَا.

فَانْصَرَفَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ إِلَى مَنْزِلِهِ فَلَمَّا أَصْبَحُوا غَدَوْا بِهِ لِدُخُولِ الْحَرَمِ فَأَبَى وَ امْتَنَعَ عَلَيْهِمْ.

فَقَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ لِبَعْضِ مَوَالِيهِ عِنْدَ ذَلِكَ: اعْلُ الْجَبَلَ فَانْظُرْ تَرَى شَيْئاً؟ فَقَالَ: أَرَى سَوَاداً مِنْ قِبَلِ الْبَحْرِ. فَقَالَ لَهُ: يُصِيبُهُ بَصَرُكَ أَجْمَعَ؟ فَقَالَ لَهُ: لَا وَ لَأَوْشَكَ أَنْ يُصِيبَ. فَلَمَّا أَنْ قَرُبَ قَالَ: هُوَ طَيْرٌ كَثِيرٌ وَ لَا أَعْرِفُهُ يَحْمِلُ كُلُّ طَيْرٍ فِي مِنْقَارِهِ حَصَاةً مِثْلَ حَصَاةِ الْخَذْفِ أَوْ دُونَ حَصَاةِ الْخَذْفِ.

فَقَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ: وَ رَبِّ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ مَا تُرِيدُ إِلَّا الْقَوْمَ. حَتَّى لَمَّا صَارُوا فَوْقَ رُءُوسِهِمْ أَجْمَعَ أَلْقَتِ الْحَصَاةَ فَوَقَعَتْ كُلُّ حَصَاةٍ عَلَى هَامَةِ رَجُلٍ فَخَرَجَتْ مِنْ دُبُرِهِ فَقَتَلَتْهُ. فَمَا انْفَلَتَ مِنْهُمْ إِلَّا رَجُلٌ وَاحِدٌ يُخْبِرُ النَّاسَ فَلَمَّا أَنْ أَخْبَرَهُمْ أَلْقَتْ عَلَيْهِ حَصَاةً فَقَتَلَتْهُ.

۳) از امام صادق (علیه السلام) از پدرش از جدش روایت شده که فرمودند:

وقتی که حبشه بر یمن چیره شد، یکسوم، پادشاه حبشه، دو فرمانده از پیش‌سواران خود به نامهای «ابرهه» و «ارباط» با ده فیل فرستاد که هر فیلی پیشقراول ده هزار نیرو بود تا بیت الله الحرام را ویران کنند. در مسیر بین آن‌ها دعوا و جدال به‌وجود آمد و ابرهه، ارباط را کشت و بر کل سپاه تسلط یافت. پس از نزدیک شدن به مکه، همراهان او کاروان شتری از عبدالمطلب بن هاشم را مصادره کردند. عبیدالمطلب سراغ ‌ابرهه آمد؛ مترجم ابرهه فرزند دایه عبیدالمطلب بود. مترجم به ابرهه گفت: «این مرد سید عرب است و صاحب اختیار آن‌ها؛ او را بزرگ بدار و احترامش را حفظ کن.»

ابرهه به او گفت که بپرسد چه حاجتی دارد؟

وی پاسخ داد: «سربازان پادشاه شتران مرا مصادره کرده‌اند؛ دستور بده که آنها را برگردانند.

ابرهه گفت: در تعجبم از کسانی که تو را سرور خود کردند و بر سرشان گذاشتند؛ تو آمده ای برای شتران خودت در حالی که من آمده‌ام تا شرافت و عظمت تو را نابود کنم؛ در حالی که اگر از من می‌خواستی که از آن کار صرف نظر کنم چنان می‌کردم.

گفت: «ای پادشاه، این شتران مال من است و من صاحب آن هستم و از تو خواستار رهایی آن شدم. این خانه نیز صاحبی دارد که از آن محافظت می‌کند.»

پادشاه پاسخ داد: «من می‌روم تا آن را خراب کنم تا ببینم چه می‌کند؟»

وقتی عبدالمطلب رفت، ابرهه با سپاه خود حرکت کرد. که ناگاه فریاد در سحرگاه به گوش رسید: «ای مردم مکه! مردم عکه با لشکری جراری به‌سوی شما می‌آیند تا عرصه شما را با کثافتشان پر کنند! پس نفرین خداوند جبار بر آنان باد!». سپس، عبیدالمطلب این شعر را سرود:

ای کسی که فریاد می‌زنی! من هر آنچه می‌گویی را می‌شنوم و گوش‌های من کر نشده است.

به راستی که برای این خانه ربّی هست که مانع می‌شود، هر کس با گناه به آن وارد شود، مورد ستم قرار می‌گیرد.

تُبَّع در میان سپاهیان خود آن را هدف قرار داده است، از قبیله حمیر و قبیله‌ای از تبار ارم

با چنین سرکشی‌ای جُرْهُم هلاک شد، پس از طَسْم و جَدِيس وَ جُثَم.

و چنین است حال کسانی که به آن خانه قصد دارند؛ امر خداوند با امر امت‌ها یکسان نیست.

ما آل الله هستیم، همان‌طور که در گذشته بودیم؛ این امر همواره از زمان ابراهیم چنین بوده است.

خداوند را می‌شناسیم و در ما خصلت‌های نیکو وجود دارد: پیوند رحم را گرامی می‌داریم و به عهدها وفا می‌کنیم.

همواره در میان ما حجتی از جانب خداوند وجود دارد که او با آن نقمت‌ها را از این خانه دفع می‌کند.

و در هر دوره‌ای، ما بازگشتی خواهیم داشت؛ دین را می‌شناسیم و گاهی در میان اقوام غیرعرب نیز خواهیم بود.

وقتی که این دور به پایان خود برسد و زمان به سر آید، آن طین بیاید،

با کتابی که آیاتش تفصیل داده شده است، و در آن، حکایت امت‌ها وجود دارد.

بامدادان عبدالمطلّب (رحمة الله علیه) همه‌ی پسران خود را گرد خویش فراهم آورد و به بزرگتر آنان به نام حارث فرمود: «به بالاترین جای کوه ابو قبیس برو، و بنگر از سوی دریا، چه چیزی به‌سوی تو می‌آید»؟ و او رفت و برگشت و چیزی ندید و پسران خود را یکی پس از دیگری فرستاد و هیچ کدام خبری نیاوردند.

آنگاه فرزندش عبداللَّه را پیش خواند که نوجوانی نورس در سال‌های بلوغ بود و گیسویی بلند داشت که تا کمرش می‌رسید. و به او فرمود: «پدر و مادرم به قربانت! بالای ابو قبیس برو، و بنگر که از دریا چه می‌آید»؟ و رفت و شتابان برگشت و گفت: «ای سرور انجمن! ابری دیدم که از سوی دریا پیش می‌آید گاهی به زیر می‌آید و گاهی بالا می‌گیرد، گویی ابر سیاهی است و یا طوفان است؛ یک‌بار بالا می‌رود و یک‌بار فرود می‌گیرد»، عبدالمطلّب (رحمة الله علیه) فریاد زد: «ای گروه قریش! به خانه‌هاتان بروید و آرام باشید. خدا شما را از نزد خود یاری کرد»

پس پرنده‌های ابابیل پیش آمدند و هر کدام سنگریزه‌ای در نوک داشتند و دو دیگر در دو پا: هر پرنده سه مرد از سربازان ابرهه را می‌کشت؛ سنگریزه به فرق سر مرد می‌افکند و از دبرش بیرون می‌آمد و خدا داستان آنان را حکایت کرده و فرمود: آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟ تا آخر سوره.

كنز الفوائد، ج‏1، ص184-187

وَ أَخْبَرَنِي شَيْخِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَاسِطِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو مُحَمَّدٍ هَارُونُ بْنُ مُوسَى التَّلَّعُكْبَرِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ وَ أَحْمَدُ بْنُ هَوْذَةَ جَمِيعاً عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْقُمِّيِّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ الزَّرَّادِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ قَالَ:

لَمَّا ظَهَرَتِ‏ الْحَبَشَةُ بِالْيَمَنِ‏ وَجَّهَ يَكْسُومُ مَلِكُ الْحَبَشَةِ بِقَائِدَيْنِ مِنْ قُوَّادِهِ يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا أَبْرَهَةُ وَ الْآخَرُ أَرْبَاطُ فِي عَشَرَةٍ مِنَ الْفِيَلَةِ كُلُّ فِيلٍ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ لِهَدْمِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ. فَلَمَّا صَارُوا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ وَقَعَ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ وَ اخْتَلَفُوا فَقَتَلَ أَبْرَهَةُ أَرْبَاطَ وَ اسْتَوْلَى عَلَى الْجَيْشِ. فَلَمَّا قَارَبَ مَكَّةَ طَرَدَ أَصْحَابُهُ عِيراً لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمٍ فَصَارَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ إِلَى أَبْرَهَةَ وَ كَانَ تَرْجُمَانُ أَبْرَهَةَ وَ الْمُسْتَوْلِي عَلَيْهِ ابْنَ دَايَةٍ لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ. فَقَالَ التَّرْجُمَانُ لِأَبْرَهَةَ: هَذَا سَيِّدُ الْعَرَبِ وَ دَيَّانُهَا فَأَجِلَّهُ وَ أَعْظِمْهُ. ثُمَّ قَالَ لِكَاتِبِهِ: سَلْهُ مَا حَاجَتُهُ؟ فَسَأَلَهُ. فَقَالَ إِنَّ أَصْحَابَ الْمَلِكِ طَرَدُوا لِي نَعَماً فَأْمُرْ بِرَدِّهَا.

ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى التَّرْجُمَانِ فَقَالَ: قُلْ لَهُ: عَجَباً لِقَوْمٍ سَوَّدُوكَ وَ رَأَّسُوكَ عَلَيْهِمْ حَيْثُ تَسْأَلُنِي فِي عِيرٍ لَكَ وَ قَدْ جِئْتُ لِأَهْدِمَ شَرَفَكَ وَ مَجْدَكَ وَ لَوْ سَأَلْتَنِي الرُّجُوعَ عَنْهُ لَفَعَلْتُ.

فَقَالَ: آیها الْمَلِكُ إِنَّ هَذِهِ الْعِيرَ لِي وَ أَنَا رَبُّهَا فَسَأَلْتُكَ إِطْلَاقَهَا وَ إِنَّ لِهَذِهِ الْبِنْيَةِ رَبّاً يَدْفَعُ عَنْهَا.

قَالَ فَإِنِّي غَادٍ لِهَدْمِهَا حَتَّى أَنْظُرَ مَا ذَا يَفْعَلُ؟

فَلَمَّا انْصَرَفَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ رَحَلَ أَبْرَهَةُ بِجَيْشِهِ فَإِذَا هَاتِفٌ يَهْتِفُ فِي السَّحَرِ الْأَكْبَرِ: يَا أَهْلَ مَكَّةَ أَتَاكُمْ أَهْلُ عَكَّةَ بِجَحْفَلٍ جَرَّارٍ يَمْلَأُ الْأَنْدَارَ مِلْ‏ءَ الْجِفَارِ فَعَلَيْهِمْ لَعْنَةُ الْجَبَّارِ. فَأَنْشَأَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ يَقُولُ‏:

آیها الدَّاعِي لَقَدْ أَسْمَعْتَنِي‏ / كُلَّمَا قُلْتَ وَ مَا بِي مِنْ صَمَمٍ‏

إِنَّ لِلْبَيْتِ لَرَبّاً مَانِعاً / مَنْ يَرِدْهُ بِأَثَامٍ يُصْطَلَمْ‏

رَامَهُ تُبَّعٌ‏ فِي أَجْنَادِهِ‏ / حِمْيَرٌ وَ الْحَيُّ مِنْ آلِ إِرَمَ‏

هَلَكَتْ بِالْبَغْيِ فِيهِمْ جُرْهُمٌ‏ / بَعْدَ طَسْمٍ وَ جَدِيسٍ وَ جُثَمٍ‏

وَ كَذَاكَ الْأَمْرُ فِيمَنْ جَادَهُ‏ / لَيْسَ أَمْرُ اللَّهِ بِالْأَمْرِ الْأُمَمِ‏

نَحْنُ آلُ اللَّهِ فِيمَا قَدْ خَلَا / لَمْ يَزَلْ ذَاكَ عَلَى عَهْدِ إِبْرَهَمَ‏

نَعْرِفُ اللَّهَ وَ فِينَا شِيمَةٌ / صِلَةُ الرَّحِمِ وَ نُوفِي بِالذِّمَمِ‏

لَمْ يَزَلْ لِلَّهِ فِينَا حُجَّةٌ / يَدْفَعُ اللَّهُ بِهَا عَنْهَا النِّقَمَ‏

وَ لَنَا فِي كُلِّ دَوْرٍ كَرَّةٌ / نَعْرِفُ الدِّينَ وَ طَوْراً فِي الْعَجَمِ‏

فَإِذَا مَا بَلَغَ الدَّوْرُ إِلَى‏ / مُنْتَهَى الْوَقْتِ أَتَى الطِّينَ‏ قَدِمٌ‏

بِكِتَابٍ فُصِّلَتْ آيَاتُهُ‏ / فِيهِ تِبْيَانُ أَحَادِيثِ الْأُمَمِ‏

فَلَمَّا أَصْبَحَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ جَمَعَ بينه [بَنِيهِ‏] وَ أَرْسَلَ الْحَرْثَ ابْنَهُ الْأَكْبَرَ إِلَى أَعْلَى جَبَلِ أَبِي قُبَيْسٍ. فَقَالَ: انْظُرْ مَا ذَا يَأْتِيكَ مِنْ قِبَلِ الْبَحْرِ؟ فَرَجَعَ فَلَمْ يَرَ شَيْئاً. فَأَرْسَلَ وَاحِداً بَعْدَ آخَرَ مِنْ وُلْدِهِ فَلَمْ يَأْتِهِ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنِ الْبَحْرِ بِخَبَرٍ. فَدَعَا وَلَدَهُ عَبْدَ اللَّهِ وَ إِنَّهُ لَغُلَامٌ حِينَ أَيْفَعَ وَ عَلَيْهِ ذُؤَابَةٌ تَضْرِبُ إِلَى عَجُزِهِ فَقَالَ لَهُ اذْهَبْ فِدَاكَ أَبِي وَ أُمِّي فَاعْلُ أَبَا قُبَيْسٍ وَ انْظُرْ مَا ذَا تَرَى يَجِي‏ءُ مِنَ الْبَحْرِ فَنَزَلَ مُسْرِعاً فَقَالَ يَا سَيِّدَ النَّادِي رَأَيْتُ سَحَاباً مِنْ قِبَلِ الْبَحْرِ مُقْبِلًا يَسْفُلُ تَارَةً وَ يَرْتَفِعُ أُخْرَى إِنْ قُلْتُ غَيْماً قُلْتُهُ وَ إِنْ قُلْتُ جَهَاماً خِلْتُهُ يَرْتَفِعُ تَارَةً وَ يَنْحَدِرُ أُخْرَى. فَنَادَى عَبْدُ الْمُطَّلِبِ: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ ادْخُلُوا مَنَازِلَكُمْ فَقَدْ أَتَاكُمُ اللَّهُ بِالنَّصْرِ مِنْ عِنْدِهِ.

فَأَقْبَلَتِ الطَّيْرُ الْأَبَابِيلُ فِي مِنْقَارِ كُلِّ طَيْرٍ حَجَرٌ وَ فِي رِجْلَيْهِ حَجَرَانِ فَكَانَ الطَّائِرُ الْوَاحِدُ يَقْتُلُ ثَلَاثَةً مِنْ أَصْحَابِ أَبْرَهَةَ كَانَ يُلْقِي الْحَجَرَ فِي قِمَّةِ رَأْسِ الرَّجُلِ فَيَخْرُجُ مِنْ دُبُرِهِ‏.ِ وَ قَدْ قَصَّ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى نَبَأَهُمْ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ، السُّورَة.

در حدیث دیگری هم این داستان به تفصیل آمده است که در جمع‌بندی سوره تقدیم خواهد شد.

ب. غرض سوره و مروری بر محتوای کلی آن

۱) علامه طباطبایی درباره این سوره می‌نویسد:

در اين سوره به داستان اصحاب فيل اشاره مى‏كند، كه قصد تخريب كعبه معظمه را داشتند، و خداوند با فرستادن پرندگان ابابيل که سنگهایی از سجیل به سوی آنان پرتاب کردند، هلاكشان كردند، و اين قصه از آيات بزرگ الهى است، كه بر كسى مخفی نمانده، به‌ویژه که در اشعار دوران از آن ياد شده است (الميزان، ج‏20، ص361^۴).

۲) آیت الله بهجت‌پور در تفسیر تنزیلی خویش می‌نویسد:

غرض سوره، رفع نگرانی پیامبر ص در مورد دفاع و حافظت از ایشان در برابر کافران است. سوره خطاب به پیامبر ص و یادآور کیفیت برخورد پروردگار متعال با اصحاب فیل و بیان نهایت کار آنان است (همگام با وحی، ج۱، ص۵۱۳).

۳) محمد فاروق‌الزین هم هدف این سوره را چنین معرفی کرده است که:

این سوره بیان حال ابرهه و پیروانش و خوار شدن آنهاست که امثال او در هر عصری فراوان‌اند؛ و محور سوره این است که اگر خداوند متعال از خانه اش حمایت می‌کند به طریق اولی از دینش حمایت خواهد کرد تا بر همه دین‌ها چیره شود (صف/۶۱) هرچند عده‌ای دست از یاری او بردارند، چنانکه در جای دیگر فرمود: « فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ: پس اگر اينان بدان كفر ورزند، بى‏ترديد ما گروهى را بدان برگمارده‏ايم كه هرگز بدان كافر نباشند» (انعام/۸۹) (بيان النظم في القرآن الكريم، ج4، ص358^۵).

۴) ابن عاشور که طبق معمول بیش از دیگران درباره غرض سوره توضیح داده می‌نویسد:

این متن به یادآوری این نکته می‌پردازد که کعبه حرم خداست و خداوند از آن در برابر هرگونه سوء قصد و خشم محافظت می‌کند و کسانی را که با طمع به تخریب مسجد ابراهیم ظلم می‌کنند، مجازات می‌کند. این مجازات، نقشه‌ای از جانب خداوند بود تا قریش را به یادآورد که عامل این اتفاق، ربّ این خانه است و هیچ جایگاهی برای بت‌هایی که در اطراف آن نصب کرده‌اند، وجود ندارد.

همچنین، این رویداد، تذکری برای قریش است تا از کرامتی که خداوند در حقّ پیامبر (ص) روا داشته است، آگاه شوند؛ زیرا خداوند در سال ولادت ایشان، اصحاب فیل را هلاک کرد.

علاوه بر این، این اتفاق، جایگاه پیامبر (ص) را تقویت می‌کند از این جهت که نشان می‌دهد خداوند نقشه‌های مشرکان را در برابر او دفع می‌کند؛ زیرا کسی که نقشه‌های کسانی را که قصد آسیب به خانه او را دارند، خنثی می‌کند، شایسته‌تر است که نقشه‌های کسانی را که قصد آسیب به پیام‌آور او و دین او را دارند، نیز دفع کند. به این موضوع در آیه «آیا خداوند نقشه‌های آن‌ها را در گمراهی نیفکند؟» (فیل/2) اشاره شده است.

و در نهایت، این رویداد، یادآوری می‌کند که خداوند بر امور خود مسلط است و نباید قدرت و تعداد زیاد مشرکان، قریش را فریب دهد و نباید پیامبر (ص) بخاطر اتحاد قبایل علیه خود سست شود؛ زیرا خداوند کسانی را که از آن‌ها قوی‌تر و جمعیتی بیشتر داشتند، هلاک کرده است.

در قرآن، داستان هلاک اصحاب فیل تکرار نشده است، برخلاف داستان‌های سایر امت‌ها، به دو دلیل: اول، هلاک اصحاب فیل به دلیل تکذیب یک پیامبر از جانب خداوند نبود. دوم، برای جلوگیری از مغرور شدن مشرکان به جایگاه خود نزد خداوند، چنانکه به این غرور آنها در جای دیگر اشاره کرد و فرمود: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ: آیا آب‌رسانی به حاجیان و تعمیر مسجد حرام را با کسی که به خداوند و روز آخرت ایمان دارد، یکی دانسته‌اید؟» (توبه/19) و « وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ ما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ: و آن‌ها از ورود به مسجد حرام جلوگیری می‌کنند در حالی که ولی آن نیستند؛ ولی و سرپرستان آن جز پرهیزگاران نیستند، ولی بیشتر آن‌ها نمی‌دانند» (انفال/34). (التحرير و التنوير، ج‏30، ص478^۶).