📌 فهرست دسترسی سریع (تدبر):
1) «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَديدٍ»
خداوند به ما هیچ نیازی ندارد. اگر ما را آفریده و به ما مهلت داده است معنایش این نیست که دست او بسته باشد و حالا مجبور باشد ما را تحمل کند. اگر بخواهد برایش کاری ندارد که ما را از بین ببرد و خَلقِ جدیدی را به جای ما بیاورد.
ثمره اخلاقی
گاه مشاهده غلبه ظلم و کژی و انحراف انسانها و فقدان خوبی و زیبایی و ... انسان را به ستوه می‌آورد.
این مساله موجی از نگرانی را در اندیشمندان جهان رقم زده که با این وضعی که ما پیش می‌رویم عاقبت انسان چه خواهد شد. همین امر موجب پیدایش برخی از فلاسفه بدبین شده است که جهان را سراسر تیره و تار و انسان را عامل همه بدبختی‌های جهان و نهایتا عامل نابودی زمین معرفی می‌کنند.
همه اینها ریشه در این دارد که خدا را نمی‌شناسند و جهان را به خود واگذار شده می‌پندارند.
انسان مومن، که خدا را می‌شناسد می‌داند که همه عالم تحت تدبیر اوست و کافران و ظالمان و گناهکاران و حتی شیاطین هم در پازل الهی بازی می‌کنند. برای او کاری ندارد که همه این بدکاران را در دمی نابود کند و عالم را فقط از فرشتگان و نیکان پر کند؛ اما چنین نکرده است.
او برنامه‌ای برای عالم دارد که همه آنچه در زمین و زمان می‌گذرد برای آن است که آن برنامه محقق شود.
کسی که این را باور کند، در عین حال که لحظه‌ای از کار و تلاش در راستای وظایفی ک خدا برای او تعیین فرموده فروگذار نمی‌کند، اما نگرانی‌ای از وضعیت عالم نداشته و نخواهد داشت؛ چرا که می‌داند:
اگر نازی کند از هم فرو ریزند قالبها
«إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَديدٍ»
اگر اندکی به تاریخ نگاه کنیم درمی‌یابیم که از بین بردن قدرقدرتها و به زباله‌دان تاریخ سپردن آنها و جایگزین کردن آنها با خلایقی دیگر، کاری است که بارها سابقه داشته است.
به قول بیدل شیرازی
کجا شد تخت جمشید و کجا شد تاج کیخسرو کجا شد ملک اسکندر، کجا شد حشمت دارا
نگشته چرخ بر کامی، همی تا گشته این دوران نبوده با کس این گیتی، همی تا بوده این دنیا ...
به شوکت گر تویی کاوس و در قوت تویی رستم چنانت بشکند از هم، که سنگ و ساغر مینا
بسا شاهان مهر افسر، که سرشان خانه‌ی موران بسا خوبانِ مه‌پیکر که تنشان خاک معبرها ...
ما هم همین طور،
اگر هر قدرت و ثروت و شوکت و شهرتی به هم بزنیم، باز هم:
اگر بخواهد ما را می‌بَرَد و خَلقِ جدیدی می‌آوَرَد.
تاملی با خویش
اگر چنین است، پس کاری کنیم که بمانیم؛ که ماندن در جمع آوری مال و مقام نیست؛
بلکه ماندن در رسیدن به وجه الله است؛
چرا که همه فانی می‌شوند و تنها وجه او باقی است. «کُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ؛ وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ» (الرحمن/25-26)
به قول شهید آوینی:
«پندار ما این است كه ما مانده‌ایم و شهدا رفته‌اند، اما حقیقت آن است كه زمان ما را با خود برده است و شهدا مانده‌اند.»
https://old.aviny.com/Article/Aviny/Chapters/Matnefilm/part_6/01.aspx
3) «هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميدُ؛ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَديدٍ»
به نظر می‌رسد دو جمله این آیه، هریک مبتنی بر دو وصف خداوند است که در آیه قبل بدانها اشاره شد:
خداوند غنی و حمید است:
بی‌نیاز است؛ پس به شما نیازی ندارد و اگر بخواهد شما را می‌برد.
حمید است و کارهایش ستودنی؛ اگر شما را ببرد به جای شما خلق جدیدی می‌آورد، نه بدین سبب که بدانان نیازی دارد؛ بلکه چون او حمید است و اقتضای آن این است که جهان از فیض او بی‌بهره نماند.
و این گونه مبتنی شدن این دو جمله بر آن دو صفت را در آیه دیگری یکجا بیان فرموده است:
«وَ رَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرينَ: و پروردگار تو بىنياز است و دارای رحمت؛ اگر بخواهد شما را مىبرد، و پس از شما، آنچه بخواهد جانشين مىكند هم چنان كه شما را از ذریه گروهى ديگر پديد آورده است.» (أنعام/133) (المیزان، ج17، ص35)
4) «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَديدٍ»
قدرت الهى را جدّى بگيريم. چرا که دست خداوند در آفرينش باز است و قدرت او بن بست ندارد.
اگر انسان زير پاى خود را سست و خطرناك بداند، آرامتر مىرود. (تفسير نور، ج9، ص488)
برای تامل بیشتر
5) «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَديدٍ»
این مضمون در سه آیه دیگر نیز آمده است؛ و البته هر بار با اندکی تفاوت؛ یکبار بر قدرت خدا تاکید می‌شود (نه بر غنی و حمید بودنش) بار دیگر آن خلق جدید را حکایت خود ما می‌داند که نسبت به گذشتگانمان جدید بودیم؛ و بار دیگر مساله را از زاویه حق بودن آفرینش عالم مطرح می‌فرماید:
إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَ يَأْتِ بِآخَرينَ وَ كانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَديراً (نساء/133)
وَ رَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرينَ (انعام/133)
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَديد. (ابراهیم/19)