1) الف. عبدالرحمن بن سالم از امام صادق ع روایت کرده است که آیات «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» تا پایان سوره در مورد حضرت علی بن ابی‌طالب نازل شده است
تفسير فرات الكوفي، ص555؛ شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، ج2، ص429
فُرَاتُ [بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْكُوفِيُ] قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ [قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَالِمٍ] عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ [جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ] ع فِي قَوْلِهِ يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ إِلَى آخِرِهِ [آخِرِ السُّورَةِ]
قَالَ نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع.
ب. عبدالرحمن بن حجاج، این مطلب را با طول و تفصیل بیشتری از امام صادق ع روایت کرده؛ که ایشان فرمودند:
مقصود نفس امیرالمومنین ع است؛ که بدانچه در ولیّ خود دید، راضی است؛ و در مورد آنچه در دشمنش دید، مرضی است.
غرر الأخبار (دیلمی)، ص167
عن عبد الرحمن بن الحجّاج، عن أبي عبد اللّه عليه السّلام في قوله تعالى: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً؛ فَادْخُلِي فِي عِبادِي؛ وَ ادْخُلِي جَنَّتِي»، يعني: نفس أمير المؤمنين عليه السّلام راضية بما رأت في وليّها، و مرضيّة فيما رأت في عدوّها.
توجه:
این از باب مصداق خاص است (به تعبیر علامه طباطبایی از باب «جری و تطبیق» است که آیه به یکی از مصادیق عالی خود تطبیق شده است) وگرنه در روایات بعدی خواهیم دید که این را هم در خصوص امام حسین ع دانسته‌اند و هم در مورد کل مومنان راستین.۱
2) ابوبصیر از امام صادق ع روایت کرده است که مقصود از «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَ ادْخُلِي جَنَّتِي» امام حسین ع است.۲
تفسير القمي، ج2، ص422
حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي قَوْلِهِ: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَ ادْخُلِي جَنَّتِي» يَعْنِي الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ع.
یادآوری:
در مقدمه همین سوره، حدیث2 (http://yekaye.ir/introduction-to-al-fajr/ ) دو روایت در فضیلت این سوره گذشت که در هر دو، این سوره، سوره امام حسین ع معرفی شده بود، به خاطر وجود همین آیات پایانی، که مصداق اصلی آن را امام حسین ع دانسته بودند.
3) خطاب و مصعب کوفی روایت کرده‌اند که امام صادق ع به سدیر فرمود:
به کسی که حضرت محمد ص را به نبوت مبعوث فرمود و در فرستادن روح او به بهشت شتاب کرد سوگند، بین هریک از شما و اینکه به غبطه رسد و سرور بیند یا اینکه به ندامت و حسرت گرفتار آید، فاصله‌ای نیست مگر اینکه مشاهده کند آنچه را که خداوند عز و جل در کتابش فرمود «[آن دو فرشته] در راست و در چپ او نشسته‌اند» (ق/17) و ملک الموت نزد او می‌آید تا روحش را قبض کند پس به روح او ندا می‌دهد و او از پیکرش بیرون می‌آید.
اما مومن این خارج شدن را احساس نمی‌کند و این همان سخن خداوند عز و جل است که فرمود: «ای نفسِ به آرامش رسیده؛ به جانب پروردگارت برگرد در حالی که تو راضی و مورد رضایت هستی. پس در بندگانم وارد شو و در بهشت من وارد شو.»
سپس فرمود: این در مورد کسی است که اهل ورع و خویشتنداری باشد و با برادران دینی‌اش برادر و اهل خیررسانی به آنان باشد؛ اما اگر نه خویشتندار و نه اهل نیکی‌رسانی به برادران دینی‌اش باشد، به او گفته شود: چه چیزی مانع خویشتنداری و نیکی‌رسانی‌ات به برادرانت شد؟ تو از کسانی هستی که محبت [اهل بیت ع] را به زبان ابراز می‌کردی و با عملت آن را تصدیق نمی‌نمودی؟! و هنگامی که رسول الله ص و امیرالمومنین ع را ملاقات کند در حالی آن دو را ملاقات کند که از او رویگردانند و بر وی اخم می‌کنند و شفاعتگر او نخواهند بود.
سدیر گفت: چه کسی را خداوند چنین بینی‌اش را به خاک بمالد؟
امام صادق ع فرمود: چنین کسی این گونه خواهد بود.
المحاسن، ج1، ص177
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الْخَطَّابِ الْكُوفِيِّ وَ مُصْعَبٍ الْكُوفِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ لِسَدِيرٍ:
وَ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً بِالنُّبُوَّةِ وَ عَجَّلَ رُوحَهُ إِلَى الْجَنَّةِ مَا بَيْنَ أَحَدِكُمْ وَ بَيْنَ أَنْ يَغْتَبِطَ وَ يَرَى السُّرُورَ أَوْ تَبِينَ لَهُ النَّدَامَةُ وَ الْحَسْرَةُ إِلَّا أَنْ يُعَايِنَ مَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كِتَابِهِ «عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ» وَ أَتَاهُ مَلَكُ الْمَوْتِ يَقْبِضُ رُوحَهُ فَيُنَادِي رُوحَهُ فَتَخْرُجُ مِنْ جَسَدِهِ. فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَمَا يُحِسُّ بِخُرُوجِهَا وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَ ادْخُلِي جَنَّتِي» ثُمَّ قَالَ ذَلِكَ لِمَنْ كَانَ وَرِعاً مُوَاسِياً لِإِخْوَانِهِ وَصُولًا لَهُمْ؛ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ وَرِعٍ وَ لَا وَصُولًا لِإِخْوَانِهِ قِيلَ لَهُ مَا مَنَعَكَ مِنَ الْوَرَعِ وَ الْمُوَاسَاةِ لِإِخْوَانِكَ؟ أَنْتَ مِمَّنِ انْتَحَلَ الْمَحَبَّةَ بِلِسَانِهِ وَ لَمْ يُصَدِّقْ ذَلِكَ بِفِعْلٍ؟! وَ إِذَا لَقِيَ رَسُولَ اللَّهِ ص وَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ص لَقِيَهُمَا مُعْرِضَيْنِ مُقْطِبَيْنِ فِي وَجْهِهِ غَيْرَ شَافِعَيْنِ لَهُ.
قَالَ سَدِيرٌ مَنْ جَدَعَ اللَّهُ أَنْفَهُ؟
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَهُوَ ذَلِكَ.
درباره اینکه خطاب این آیه به مومنان حقیقی است، روایات دیگری نیز هست که ان شاء الله در ذیل آیات بعد بدانها اشاره خواهد شد.
4) در برخی از تفاسیر اهل سنت، روایتی را از پیامبر اکرم ص نقل کرده‌اند که ایشان فرموده‌اند:
«يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» یعنی شخص دارای یقینی که به واسطه آن چنان اطمینانی رسده است که هیچ شکی در ایمان او راه پیدا نکند.
التسهيل لعلوم التنزيل (تفسير ابن جزي)، ج2، ص482
وقد رويت عن رسول الله صلى الله عليه و [آله و] سلم:
«يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» أي الموقنة يقينا قد اطمأنت به بحيث لا يتطرق إليها شك في الإيمان.