1) «كَلاَّ إِذا دُكَّتِ ...»
مقصود از «کلّا» در ابتدای این آیه چیست و خداوند با آوردن «کلّا» چه مطلبی از مطالب قبل را نفی می‌کند؟
الف. یعنی سزاوار نیست که مطلب این چنین باشد؛ و مراد از آن این است که شما آنچه در مورد یتیم و مسکین به شما دستور داده شد، انجام نمی دهند. (مقاتل، به نقل از مجمع البيان، ج10، ص740)
ب. یعنی چنین نکنید، و در مقام این است که مخاطب را برحذر بدارد از اینکه به جمع مال دل خوش کنند و یا ارث و میراث دیگران را یکجا و همراه با سهم خود بردارند. (به نقل از مجمع البيان، ج10، ص740؛ تفسیر نور، ج10، ص478)
ج. برحذر داشتن و انکار دوباره‌ای است در قبال آن موضعی که انسان در حالت فقر و ثروت به زبان می‌آورد (المیزان، ج20، ص284) یعنی بعد از اینکه بیان کرد که انسان با رسیدن نعمت مغرور می‌شود و هنگام در تنگنا قرار گرفتن، ناامید می‌گردد؛ و فرمود «کلا بل لا ...» دوباره بر آن تعبیر «کلا» تاکید فرمود.
د. ...
2) «إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا»
مقصود از این تعبیر چیست؟
الف. یعنی هر چیزی بر روی زمین باشد، اعم از کوه و ساختمان و درخت و ..، درهم شکسته و خُرد می‌شود و چنان زلزله‌ای می‌افتد که هیچ چیزی روز زمین سالم برجای خود باقی نمی‌ماند (به نقل از مجمع البيان، ج10، ص740)
ب. «دک» به معنای «مد» (گسترده شدن) است و اشاره است به پهن و گسترده شدن زمین در روز قیامت، که زمین یک عرصه مسطح و صاف می‌شود. (ابن‌عباس، به نقل از مجمع البيان، ج10، ص740)
ج. یعنی کوهها درهم کوبیده می‌شود به نحوی که زمین کاملا صاف و مسطح می‌گردد. (ابن قتیبه، به نقل از مجمع البيان، ج10، ص740) و بر این اساس، شبیه است به آیات «وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً؛ فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً؛ لا تَرى فيها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً» (طه/105-107)
د. بر این اساس که «کلا» برای برحذر داشتن و انکاری است در قبال آن موضعی که انسان در حالت فقر و ثروت به زبان می‌آورد که می‌پنداشت دنیا محور همه چیز است؛ بفرماید که خیر؛ محور اکرام و اهانت (بزرگداشت و تحقیر) عرصه قیامت است که همه آنچه در دنیا بوده در هم کوبیده می‌شود و چیزی از عظمتهای دنیوی که کسی بتواند بدان افتخار کند باقی نمی‌ماند. (اقتباس از الميزان، ج20، ص284)۱
ه. ...
3) «تَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلاً لَمًّاً؛ وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا؛ کَلاَّ إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا»
داروی حرص و حب مال، یاد قیامت است. (تفسیر نور، ج10، ص478)
4) «كَلاَّ إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا»
موقعیتی هست که در آن موقعیت زمین کوبیده و هموار شود، کوبیدنی شدید.
و ظاهرا این تعبیر، نه‌تنها در مورد کوه و درخت و ساختمان و ... است، بلکه درباره امور اعتباری‌ای همچون پول و مقام و شهرت و ... نیز صادق است.
اگر کسی این را باور کند، آنگاه آیا به چیزی از آنچه روی زمین است دل می‌بندد؟!