1) «وَ الْفَجْرِ»
مقصود از «فجر» که خداوند بدان سوگند یاد کرده، چیست؟
الف. معنای رایج کلمه «فجر» سپیده دم صبح است، از این جهت که گویی نوری است که آسمان را می‌شکافد؛ و اغلب مفسران آن را در همین معنا دانسته‌اند؛ آنگاه با توجه به حرف «الـ»:
الف.1. برخی آن را «الف و لام» جنس دانسته، و گفته‌اند که این سوگند به شکافته شدن مطلقِ صبح است، (عکرمه و حسن و جبائی و ابن‌عباس، به نقل از مجمع البيان، ج10، ص736؛ و امیرالمومنین ع به نقل از البحر المحيط، ج10، ص469)
الف.2. برخی آن را «الف و لام» دانسته‌اند که اشاره به صبح خاصی است؛ آنگاه این کدام صبح است که مورد اهتمام و توجه ویژه خداوند بوده، گفته‌اند:
صبح آغازین ماه ذی‌الحجه است، بدین جهت که خداوند بلافاصله به «شبهای دهگانه» اشاره کرده، که منظور، دهه اول ذی‌الحجه می‌باشد. (مجاهد و ضحاک، به نقل از مجمع البيان، ج10، ص736)
صبح اول محرم است، از این جهت که شروع سال قمری است. (قتاده، به نقل از مجمع البيان، ج10، ص736)
صبح روز عید قربان است، به خاطر عظمتی که این روز دارد و بلافاصله در انتهای ده شب ذی‌الحجه قرار گرفته است. (ابومسلم، به نقل از مجمع البيان، ج10، ص736) (ابن‌عباس و مجاهد، به نقل از البحر المحيط، ج10، ص469)
صبح روز جمعه است (عکرمه، به نقل از البحر المحيط، ج10، ص469)
صبح «یوم الجمع» است (مقاتل، به نقل از البحر المحيط، ج10، ص470) ظاهرا مقصود وی روز عرفه است که آخرین روزی است که به شبهای دهگانه ختم می‌شود (چه‌بسا بتوان منظور را روز قیامت دانست چرا که تعبیر «یوم الجمع در قرآن برای آن روز به کار رفته است.)
ب. چه‌بسا اشاره باشد با شکافی که در ظلمات جهان می‌افتد، و شاید به همین مناسبت است که در روایات اهل بیت ع این «فجر» هم بر پیامبر اکرم ص (از این جهت که ظلمت جاهلیت را شکافت و دینی آورد که همه‌جا را فراخواهد گرفت) و هم بر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف (که با قیام جهانی خود پرده ظلمات جهل و ظلم را می‌شکافد) تطبیق شده است؛ و در کلمات بزرگانی همچون ابن‌شهرآشوب (مناقب آل أبي طالب ع، ج3، ص261)۱، بر امیرالمومنین ع (که اذعان به ولایت او شرط شکافته شدن ظلمات دنیا و رسیدن به نور آخرت است) نیز تطبیق شده است.
ج. مقصود از «فجر» کل روز است، (ابن‌عباس، به نقل از مجمع البيان، ج10، ص736 و البحر المحيط، ج10، ص470) ظاهرا از این جهت که شکاف افتادن در شب صرفا به لحظه ابتدایی صبح ختم نمی‌شود بلکه این شکاف در تاریکی تا مغرب ادامه دارد.
د. مقصود از «فجر» که خدا بدان سوگند یاد کرده، نماز صبح است به خاطر اهمیتی که دارد؛ و شاهد بر آن تعبیر «قرآن الفجر» (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُودا؛ اسراء/78) است. (زید بن اسلم، به نقل از البحر المحيط، ج10، ص470)
ه. مقصود جوشیدن چشمه‌ها (فجر العیون) از دل سنگها و ... است. (به نقل از البحر المحيط، ج10، ص470)
و. ...
2) «وَ الْفَجْرِ»
چرا خداوند به «سپیده دم صبح» سوگند یاد کرده است؟
الف. قبلا بارها اشاره شد سوگند خوردن خداوند به چیزی نشان‌دهنده عظمت و اهمیت آن چیز در نظام عالم است. خداوند اشاره می‌کند به واقعه‌ای عظیم که هر روز در پیش روی ما رخ می‌دهد: شب تاریکی که همه‌جا را فراگرفته بناگاه شکافته می‌شود و ظرف چند دقیقه، از وضعیتی که چشم چشم را نمی دید به وضعیتی منتقل می‌شویم که همه چیز نمایان می‌گردد.
ب. چون سپیده‌دم، شروع روز و شروع کار و تلاش و تکاپوی زندگی است.
ج. قرآن کریم عنایت ویژه‌ای به صبح صادق و ابتدای صبح تا طلوع آفتاب (بین الطلوعین) دارد -نه‌تنها در این آیه، بلکه در آیات دیگری مانند: «وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّس: صبح هنگامی که نفس می‌کشد» (تکویر/18) « وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَر: سوگند به صبح هنگامی که پرده از چهره برمی دارد» (مدثر/34) - . این قسم خوردن به سپیده دم به اعتبار آن روحانیتی است که سپیده دم برای دل بیدار ایجاد می‌کند؛ و برای همین است که آنهایی که بویی از معنویت برده اند برای بیداری آخر شب و بین الطلوعین ارزش زیادی قائل اند. (آشنایی با قرآن (مطهری) ج13، ص65-66)
د. ...