📌 فهرست دسترسی سریع (تدبر):
1) «إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ»
چرا برای زیانکار نشدن، بعد از ایمان و عمل صالح، دو شرط دیگر (توصیه همدیگر به حق؛ و توصیه همدیگر به صبر) را اضافه کرد؟
الف. اینها از باب ذکر خاص بعد از عام است (توصیه به حق، یکی از مصادیق عمل صالح است؛ و توصیه به صبر، یکی از مصادیق توصیه به حق است)؛ و این برای:
الف.1. تاکید و اهتمام ویژه به این دو است؛ (المیزان، ج20، ص357)
الف.2. نشان دادنِ آن است که کسی که اهل ایمان و عمل صالح است چنان شرح صدری نسبت به اسلام پیدا می‌کند که اهتمامی ویژه به گسترش حق و حقیقت و استقامت در این مسیر پیدا می کند (المیزان، ج20، ص357)
ب. اینکه می‌خواسته تذکر دهد که انسان را نباید صرفا در افق شخصیِ خودش (ایمان و عمل صالح او) تحلیل کرد؛ بلکه او موجودی اجتماعی است، و بشدت در تاثیر و تاثر با دیگران بسر می‌برد:
اگر کسی،
اولا مدار این تاثیر و تاثر را بر مدار حق قرار ندهد،
و ثانیا در برابر مشکلات فراوانی که این زندگی اجتماعی بر او تحمیل می‌کند شکیبایی پیشه نکند،
حتما ایمان و عمل صالح وی ناکام خواهند ماند.
ج. ایمان، باوری درونی است و ناظر به حوزه شناخت و اعتقاد است؛ و عمل صالح، ناظر به حوزه رفتار است؛ اما علاوه بر این دو ساحت، در آدمی ساحت گرایشات نیزوجود دارد؛ و این ساحت را باید با تاکید متقابل بر حق‌گرایی و شکیبایی‌ورزی تقویت کرد.
د. ...
2) «إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا ...»
در این آیه، اولین ویژگی که برای اینکه انسان دچار خسران نشود، برشمرد، «ایمان» بود.
ایمان چه نقشی در این زمینه دارد؟
الف. زندگی بر اساس «ایمان»، یعنی زندگی‌ای که یک دسته از باورها را مبنای زندگی قرار می‌دهد.
نکته تخصصی انسان‌شناسی
از مهمترین تفاوت‌های انسان با سایر حیوانات، این است که ذهن و عقل دارد و عمده زندگی‌اش را با تکیه بر آن و به صورت خودآگاه، و نه با تکیه بر غریزه پیش می‌برد.
ایمان، یعنی انسان ساحت باورهایی که در ذهنش هست را جدی بگیرد. بسیاری از انسان‌ها مدار زندگی‌شان، بر اساس «لذت‌جویی» و «هر چه پیش آید، خوش آید» است. چنین انسانی حقیقت خود را در افق حیوانیت خویش تعریف کرده، و طبیعی است که از مقصد حقیقی‌ای که در پیش روی او قرار دارد، باز می‌ماند. در مقابل، «مومن» کسی است که مبنای زندگی خود را بر اساس یک سلسله باورهای عمیق رقم می‌زند. توجه شود که در اینجا نه تعبیر «مسلمان» را به کار برد و نه متعلَّق «ایمان» را تصریح کرد. شاید بدین جهت که نشان دهد که چنین نیست که صرف انتساب شناسنامه‌ای و ادعایی به اسلام، انسان را از خسران درآورد، بلکه:
از طرفی شخص باید از افق مسلمانی فراتر رفته و در افق ایمانی قرار گرفته باشد (توضیح برتری ایمان بر اسلام در حجرات/14)
و از طرف دیگر، اگر شخص «باورهای» خویش در زندگی را جدی بگیرد و برای آنها سرمایه‌گذاری کند، حتما به ایمان صحیح ره می‌برد؛ و شاید با تعبیر «تواصوا بالحق»می‌خواهد نشان دهد که ایمانی واقعا ایمان است، که جهت‌گیری‌اش حق و حقیقت باشد؛ و خدا هم چون حق و حقیقت است، متعلق ایمان قرار می‌گیرد.
ب. ...
3) «إِلاَّ الَّذينَ ... عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ...»
در این آیه، دومین ویژگی که برای اینکه انسان دچار خسران نشود، برشمرد، «انجام دادن شایسته‌ها» بود.
چون «الصَّالِحاتِ» صیغه جمع است که بر سر آن «الـ» آمده، دلالت بر «شمول» می کند، یعنی «تمام کارهای شایسته».
با این تعبیر می‌خواهد نشان دهد که مومنی هم که گاه گناه می‌کند، (و چه بسا به خاطر گناهانش در برزخ یا در مواقف قیامت تا حدودی عذاب شود) نیز ضرر کرده است؛ تنها کسی ضرر نکرده که همه کارهای خوب را انجام دهد. (المیزان، ج20، ص357)
اما مقصود از انجام همه کارهای خوب چیست؟ مگر یک انسان چقدر عمر و امکانات دارد که بتواند همه کارهای خوب را انجام دهد؟
الف. مقصود این است که در هر کار حلال و حرامی که در برابرش پیش آید خدا را در نظر داشته باشد و بر اساس دستور خدا عمل کند (جلسه 530، حدیث3 http://yekaye.ir/al-ahzab-33-41/)۱ که در این صورت، هر کاری که انجام دهد کار شایسته است.
ب. شاید مقصود این است که به نحوی کار انجام دهد که کارهای دیگران هم به حساب او نوشته شود؛
مثلا از باب اینکه از ته دل از انجام هر کار خوبی خوشحال شود، که در حدیث است که کسی که به کار قومی رضایت داشته باشد از آنان محسوب می‌شود (الرَّاضِي بِفِعْلِ قَوْمٍ كَالدَّاخِلِ فِيهِ مَعَهُمْ؛ نهج‌البلاغه، حکمت154؛ مَنْ رَضِيَ شَيْئاً كَانَ كَمَنْ أَتَاهُ؛ عيون أخبار الرضا ع، ج1، ص273)
یا از باب اینکه اعمال صالحی را در جامعه انجام دهد به نحوی که در دیگران موثر واقع شود و آنان را به انجام کار صالح تشویق نماید، که هر کس سنت نیکویی را در جامعه شایع کند معادل ثواب عمل هرکسی هم که آن را انجام دهد به حساب او نوشته می‌شود (قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْء. الکافی، ج5، ص9)۲
ج. ...
4) «إِلاَّ الَّذينَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ»
در این آیه، سومین ویژگی کسانی که دچار خسران نمی‌شوند، را «توصیه همدیگر به حق» دانست.
درباره اینکه این «حق» چیست، در میان مفسران دیدگاه‌هایی مطرح شده است، مانند قرآن۳، ایمان به توحید۴، و ... . اما به نظر می‌رسد حق با کسانی است که این را شامل هر حق و حقیقتی دانسته و گفته‌اند این مفهومی است که حتی از امر به معروف و نهی از منکر هم گسترده‌تر است، زیرا امر به معروف تنها حوزه عمل را شامل می‌شود اما این شامل اعتقادات هم می‌شود. (المیزان، ج20، ص357)
این ویژگی چه تاثیری در زیانکار نشدن آدمی دارد؟
الف. درک حقیقت و باقی ماندن بر آن در زندگی دنیا با مشکلات متعددی مواجه است، از دشواری در فهم آن، تا تردیدافکنی‌ها و وسوسه‌های شیاظین جن و انس، و انسان‌های مومن باید دائما همدیگر را در این مسیر یاری رسانند تا بتوانند همچنان بر موضع حق باقی بمانند و دچار تردید نشوند.
ب. پای‌بندی به حق، در مقام عمل با سختی‌ها و تلخی‌های فراوان همراه است (حدیث3) و یکی از اموری که هر کار سختی را بر شخص، آسان و قابل تحمل می‌کند، این است که ببیند دیگرانی هم هستند که آن موضع را دارند. در واقع خداوند از مومنان خواسته در مسیر پیمودن راه خدا دست همدیگر را بگیرند و با تقویت ارتباطات حق‌محور بین خویش، برای همدیگر اطمینان قلبی ایجاد کنند.
ج.
5) «إِلاَّ الَّذينَ ... تَواصَوْا بِالصَّبْرِ»
در این آیه، چهارمین ویژگی کسانی که دچار خسران نمی‌شوند، را «توصیه همدیگر به صبر و شکیبایی» دانست.
مقصود چیست؟ و این توصیه چه ضرورتی در این راستا دارد؟
الف. مقصود هر سه قسم صبر (صبر بر طاعت، صبر و خودداری از معصیت، و صبر بر مصیبت) است (المیزان، ج2، ص357)
ب. هشدار آن از باب واقع‌بینی است. در واقع، مسیر الی الله، مسیری است که با دشواری‌های فراوان همراه است؛ و خداوند قرار نیست ثمره همه کارهای ما را بلافاصله و حتی در دنیا بدهد؛ از این رو، آن چیزی که پشتوانه ایمان است، این است که انسان اولا صبر داشته و انتظار نداشته باشد که اعمالش زودبازده باشد و ثانیا دائما این فضای صبوری را در میان مومنان بگستراند.
تاملی در جامعه و حکومت دینی
برخی گمان می‌کنند که چون مشکلات متعددی در کشور ما وجود دارد، پس کسانی که انقلاب کردند هیچ به اهدافشان نرسیدند.
در عین حال که وجود پاره‌ای از مشکلات و فاصله گرفتن از برخی آرمان‌های انقلاب قابل مناقشه نیست، اما صرف وجود مشکل، دلیل بر دور شدن از هدف نیست؛ و باید کل خوبی‌ها و بدی‌ها را کنار هم گذاشت تا به یک تحلیل منصفانه رسید. مسیر حق با سختی‌ها و دشواری‌های فراوان همراه است؛ و این انتظاری نابخردانه است که گمان کنیم همین که پیمودن مسیر حق را شروع کردیم دیگر همه امور بر وفق مراد خواهد بود. اتفاقا در مسیر حق هرچه جلوتر برویم آزمونها و ابتلائات سنگین‌تر و دشوارتری مواجه خواهیم شد. اساساً خود پدیده نفاق، یک ابتلای خاص جامعه دینی است، و اگرچه باید تمام تلاش خود را انجام دهیم که با بالا بردن توان تجزیه و تحلیل و بصیرت خود و دیگران، جلوی نفوذ کلام منافقان گرفته شود، اما اینکه گمان کنیم می‌شود ارزش‌های دینی را در جامعه گستراند، اما منافقی پدید نیاید و کسی از این ارزش‌ها سوءاستفاده نکند، خیالی خام است.
وقتی یکی از مولفه‌های اصلی مصون ماندن از خسران، توصیه همیشگی به صبر است، یعنی پیمودن این مسیر در دنیا همواره با مشکلات جدی همراه خواهد بود.
ج. ...
6) «إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ»
در روایات متعددی در کتب شیعه و نسی، حضرت علی ع مصداق اصلی این سوره معرفی شده و حتی این سوره را در شان ایشان دانسته‌اند (مثلا حدیث1 و حدیث2)
چرا؟
الف. ابن‌عباس در این زمینه گفته است: خداوند همه این خصلتها [که در این سوره آمده] را در حضرت علی ع جمع کرد:
إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا: به خدا سوگند که او اولین مومنی بود که ایمان آورد؛
وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ: او اولین کس از اهل زمین است که همراه رسول الله نماز گذارد و خدا را پرستید؛
وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ: یعنی به قرآن، و یاد گرفتن قرآن از رسول خدا ص در حالی که جوانی بیست و هفت ساله بود*
وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ: یعنی اینکه حضرت محمد ص علی ع را به صبر و شکیبایی از ُبرخورداری از] دنیا سفارش کرد و او را به حفاظت از فاطمه س و به جمع کردن قرآن بعد از رحلتش و به ادای دینش و به اینکه او را بعد از مرگش غسل دهد و ... و او را به حفاظت از امام حسن و امام حسین ع سفارش کرد و این است مراد از «همدیگر را به صبر سفارش کردند». (شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، ج2، ص483)۵
ب. ...
7) «إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ»
خداوند سوگند می‌خورد که انسان – از آن جهت که انسان است - در زیان است مگر کسانی که:
ایمان بیاورند؛
همه کارهای شایسته را انجام دهند؛
همدیگر را به حق توصیه کنند؛
همدیگر را به صبر و شکیبایی سفارش کنند.
تاملی با خویش
آیا این چهار ویژگی، در ما جمع است؛ یعنی:
آیا باورهایمان را جدی می‌گیریم و مهمترین هم و غمّ‌مان تصحیح و ارتقای ایمان‌مان است یا در روزمرگی غوطه‌ور شده و دین صرفا لقلقه زبان‌مان است و از آن دسته کسانی هستیم که امام حسین ع فرمود: بنده دنیایند و دین لقلقه زبانشان است و تا بلایی در رسد دینداران کم می‌شوند (تحف‌العقول، ص245)۶
آیا هر کاری که پیش رویمان قرار گیرد، در درجه اول، آن را با منافع دنیوی‌ای که در پی دارد (از سود مادی گرفته تا شهرت و اعتبار و ...) ارزیابی می‌کنیم یا با تعالیم دین؛ و محور فعالیت‌هایمان، کار دلخواه است یا کار شایسته؟!
آیا خودمان واقعا درصدد یافتن حق و حقیقت هستیم و دیگران را هم به حق دعوت می‌کنیم یا تنها زمانی حق را قبول داریم که به نفعمان باشد؛ در نقد و چه‌بسا تخریب شخصیت همه افرادی که کوچکترین خطایی مرتکب می‌شوند درنگی نمی‌کنیم و در همان حال، اگر همان خطا از خودمان یا دوستانمان سر زند، انواع توجیه‌ها برایش می‌آوریم؟!
آیا خودمان اهل صبر هستیم و دیگران را به صبر تشویق می‌کنیم، یا به غرغر زدن و کاری نکردن برای حل مشکلات خو گرفته‌ایم؟!
***
لازم به ذکر است که مطالب فوق به صورت روزانه در پیام‌رسان سروش و تلگرام به آدرس زیر قرار داده می‌شد
پیام‌رسان سروش:
http://sapp.ir/yekaye.ir
پیام‌رسان تلگرام:
https://t.me/YekAaye
و تمامی محتواهای فوق در پایان هر روز در سایتی به آدرس http://yekaye.ir/ قرار داده می‌شود و در آنجا علاوه بر امکان جستجو، می‌توانید مطلع شوید که دقیقا تاکنون چه آیاتی مورد بررسی قرار گرفته است.
همچنین مجموعه نهایی شده بقیه این فایلها را در لینک زیر می‌توانید بیابید.
www.souzanchi.ir/site-yekaaye/
همچنین کانالی با عنوان «یک آیه در روز- گزیده» در پیام‌رسان تلگرام راه‌اندازی شده است که برای راحتی کسانی که فرصت کمتری دارند و به بحث‌های تخصصی چندان علاقه‌ای ندارند، گزیده‌ای از مطالب این کانال قرار داده می‌شود. به آدرس
https://t.me/YekAayah
هرگونه استفاده از محتواهای فوق در راستای ترویج معارف قرآن و اهل بیت ع، حتی بدون ذکر منبع، بلامانع است.
در صورتی که مباحث این کانال و سایت را در ترویج معارف قرآنی و ارتقای فرهنگ دینی جامعه مفید یافتید، آن را به دوستان خود نیز معرفی کنید.
و آخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمین
حسین سوزنچی