1) «و الْعَصْرِ»
درباره اینکه مراد از «عصر» چیست، هم در روایات و هم نزد مفسران، نظرات متعددی ابراز شده که با توجه به قاعده امکان استفاده از یک لفظ در چند معنا، احتمال دارد همه اینها مورد نظر بوده باشد؛ که البته ادامه سوره نیز باید متناسب با همان معنا فهمیده شود.
برخی از آن معانی چنین است:
الف. «دهر» و زمانه؛ از این جهت که گذر شب و روز و ایام مایه عبرتی برای صاحبان بصیرت است (ابن‌عباس و کلبی و جبائی؛ به نقل از مجمع البيان، ج10، ص815) برای پی بردن به قدرت خداوند در ربوبیت عالم (المیزان، ج20، ص356)
ب. هنگام عصر (اواخر روز) (حدیث2؛ و نیز ابن‌عباس، به نقل از الدر المنثور، ج6، ص392۱)؛
که درباره چرایی آن توضیحات مختلفی ارائه شده است:
ب.1. از این جهت به یک طرف روز سوگند خورده، که با رفتن روز و آمدن شب، دلیلی بر وحدانیت خداوند متعال است* همان گونه که به «ضحی» (آغاز روز) سوگند خورد و آن طرف دیگر روز است و هنگام آمدن خورشید و روی آوردن روز است؛ و پیروان ادیان الهی این دو وقت را مهم می‌شمرند (حسن و قتاده؛ به نقل از مجمع البيان، ج10، ص815)
ب.2. پایان روز وقتی است که کسب و کارها به پایان می‌رسد؛ و اگر کسی در روزش کاسبی نکرده باشد، هنگام شب نزد اهل و عیال شرمنده می‌شود؛ این عصر هم اشاره است به عصر دنیا، که وقت قیامت نزدیک می‌شود و اگر خودت را آماده نکرده باشی، بشدت زیانکار خواهی بود. (حسن بصری، به نقل از مفاتيح الغيب، ج32، ص278)۲
ج. نماز عصر؛ که همان «الصَّلاةِ الْوُسْطى» (بقره/238) است که مورد اهتمام ویژه است (مقاتل؛ به نقل از مجمع البيان، ج10، ص815)
د. شب و روز؛ چنانکه در لغت تعبیر «عصران» برای اشاره به شب و روز با همدیگر، به کار می‌رود. (ابن‌کیسان؛ ؛ به نقل از مجمع البيان، ج10، ص815)
ه. عصر و زمانه طلوع اسلام؛ چون آیات بعد ناظر به خسران عمومی‌ای است که همگان را غیر از کسانی که پیرو حق باشند و بر آن شکیبایی ورزند شامل می‌شود و این با طلوع اسلام و ظهور حق بر باطل است که امکان چنین وضعیتی را میسر می‌کند سازگار است. (المیزان، ج20، ص355)
و. عصر ظهور امام زمان ع؛ بر اساس برخی روایات (جلسه بعد، حدیث1) و از آن جهت که ظهور حق بر باطل به کمال خود می‌رسد. (المیزان، ج20، ص356)
ز. زمان و هنگامه قیامت (حدیث1)؛ احتمالا از این جهت که خسران واقعی عده‌ای و رستگاری مومنان واقعی نمایان می‌شود.
ح. ملجأ و پناهگاه (مفردات ألفاظ القرآن، ص569)؛ در واقع سوگند می‌خورد به پناهگاهی که اگر انسان برای خود در پیش نگیرد، در زیان خواهد بود.
و. اصل واژه «عصر» به معنای تحت فشار قرار گرفتن به منظور رسیدن به نتیجه مطلوب است؛ و این سوره از طرفی در زمانه شدت ابتلائات مسلمانان در مکه که فشارها بر آنان به اوج خود رسیده بود نازل شده، و تعابیر «وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ» نیز بر این وضعیت سخت دلالت دارد؛ (و در واقع، چنین «عَصر»ی (فشار و سختی برای رسیدن به وضع مطلوب) منشا هر خیر و صلاحی است و جز با آن به درجات رفیع نمی‌توان رسید) و از طرف دیگر عصاره‌گیری‌ای در زمان است چرا که این زمان بعثت پیامبر ص است که او و بعثتش از بزرگترین نعمت‌های خداوند بر انسانها می‌باشند که قدرناشناسی آن موجب خسران همیشگی است. (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج8، ص147)۳
ز. ...
*پی‌نوشت:
رفتن روز و آمدن شب، ظاهرا از این جهت دلیلی بر وحدانیت خداوند متعال است که دو امر کاملا متضاد (یکی ظلمت محض و دیگری روشنایی کامل) کاملا در ارتباط با هم عمل می‌کنند؛ پس تدبیر واحدی بر این دو امر کاملا متضاد حاکم است.