📌 فهرست دسترسی سریع (تدبر):
1) «فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما»
از این آیه فهمیده می‌شود که شرمگاههای آدم و حوا در بهشت بر خودشان آشکار نبود. این آشکار نبودن می‌تواند به این خاطر باشد که آن عضو زیر لباس‌ها و زیورهای بهشتی مخفی بوده و آنها اصلا توجهی بدان نداشته‌اند (معاني الأخبار، ص109)۱ خصوصا که مدت وقوف آدم و حوا در بهشت بسیار کم بوده است (در حد چند ساعت: تفسير العياشي، ج2، ص11). نکته جالب این است که هدف شیطان این بوده که انسان را به سمت توجه به اندامهای جنسی سوق دهد؛ و این عطف توجه به اندامهای جنسی، که محصول برهنه شدن انسان بود، انسان را از بهشت بیرون کرد.
تحلیلی از تمدن مدرن و نسبت آن با این آیه
در تاریخ زندگی بشر، ظاهرا تمدن مدرن تنها تمدنی است که علی‌رغم ادعای متمدن بودن، برهنگی را به عنوان یک افتخار و ارزش به حساب می‌آورد و از ترویج آن احساس شرمساری نمی‌کند. (البته ظاهرا در دوره یونان باستان هم برهنگی رواج داشته است؛ اما هم گستره آن بسیار کوچک بوده و هم معلوم نیست برهنگی این اندازه مورد اقبال و افتخار در همان جامعه بوده باشد). در تمدن کنونی، برهنگی بقدری به عنوان یک ارزش مستقر شده، که علی‌رغم شعارهای آن‌چنانی درباره آزادی، رسما وبا عنوان «دفاع از ارزش‌های سکولار»، زنان را از حق پوشیده بودن و حفظ حجاب محروم می‌کنند و در بسیاری از جوامع غربی، زنی که بخواهد حجاب خود را حفظ کند از بسیاری از حقوق اجتماعی، و حتی تحصیل، محروم می‌شود.
اگر بر طبق این آیه، مهمترین هدف شیطان از اغوای آدم، این بود که او را برهنه کند و همّ و غمّ وی را متوجه غریزه جنسی نماید، ظاهرا می‌توان این تمدن را از این جهت محصول موفقیت‌آمیز شیطان در جهان دانست!
و بیهوده نیست که امام عزیزمان، آمریکا – که امروزه پرچمدار اصلی این تمدن است – را «شیطان بزرگ» نامید.
چرا شیطان برنامه اصلی‌اش برهنه کردن آدم بود؟ (تکمله در تاریخ ۲۶/۷/۱۴۰۲)
الف. برهنه کردن آدم چه موضوعیت و اهمیتی برای شیطان دارد که همه همت خود را این کار قرار داد؛ و در آيه ۲۶ هم دوباره بر همین تاکید می‌کند که ای فرزندان آدم مواظب فریب شیطان باشید زیرا هدف شیطان همین بود که لباس از تن پدر و مادر شما درآورد؟ و
ب. این برهنه کردن چه نسبتی با اخراج از بهشت دارد که در آیه ۲۲ صریحا ثمره این را اخراج از بهشت مطرح کرد؟ و
ج. می‌دانیم که آدم و حوا زن و شوهر بودند و در بهشت هم انسانی غیر از این دو نبود، و می‌دانیم که زن و شوهر صددرصد به هم محرم نیستند و می‌توانند تمام اندام همدیگر را ببینند؟ چرا وقتی برهنه شدند خود را سریع با برگهای بهشتی پوشاندند؟!
تاملی مجدد در آيات ۲۶ تا ۳۳ سوره حجر مرا متوجه نکته مهمی کرد که اخیرا آن را همانجا نوشتم (جلسه ۲۷۲، تدبر ۲ https://yekaye.ir/al-hegr-15-33/). خداوند در آنجا با اینکه خودش فرموده بود انسان را از صلصالی از حمأ مسنونی آفریدیم اما تاکید کرده بود که هنگامی که او را سر و سامانی دادم و از روحم در او دمیدم (سویته و نفخت فیه من روحی) آنگاه بر او سجده کنید. شیطان وقتی بر آدم سجده نمی‌کند در پاسخ خدا در مقام بیان چرایی این تمردش می‌گوید من اهل سجده کردن بر آدمی که از صلصال از حمأ مسنون است نیستم. در واقع با این سخنش عملا می‌خواهد بگوید آن تسویه و نفخ روح اصلا اهمیتی ندارد و کأن لم یکن است؛ و این صرفا موجودی از صلصال از حمأ مسنون است و بس.
با توجه به آن نکته پاسخم به سوال الف این است که در نتیجه وقتی خدا آدم را در بهشت سکنی می‌دهد او باید این مدعای خود را بر آدم و بر دیگران اثبات کند. در بهشت به نص آیه قبل، انسان زندگی‌اش را با سکونت (مسکن) و همسر (ازدواج) و خوردن آغاز کرد، که اینها ویژگی‌های مشترک انسان و حیوان است. اما یک ویژگی دیگری انسان داشت و آن برخورداری از لباس بود، چیزی که هیچ موجود زنده زمینی‌ای این ویژگی را ندارد و به نص آیه ۲۶ همین سوره امری نازل شده از جانب خداوند است که کارکرد اصلی‌اش تثبیت حیا و شرم در انسان است با پوشاندن سوآت (= شرمگاه). یعنی آدم این تفاوت بنیادین را با حیوانات دارد که شرم و حیا دارد و خداوند این شرم و حیای وی را با پوشاندن لباس بر وی تثبیت کرده است؛ پس شیطان اگر بخواهد نشان دهد که این آدم هیچ فرقی با حیوانات ندارد مهمترین کارش این می‌شود که لباس از تن آدم درآورد و نشان دهد تو با حیوانات هیچ فرقی نداری؛ همانند آنها نیازمند مسکن و زوج و خوردن بودی، تنها فرقت همین لباس بود که من آن را درآوردم.
از همینجا پاسخ ب هم معلوم می‌شود. انسان مادامی که لباس بر تن داشت آن ویژگی ممتازکننده او از حیوان (حیا و شرم) در او برقرار بود و مسکن اصلی خود را در بهشت می‌دید. اما همین که لباس از تنش درآمد متوجه سوآت و ابعاد شهوانی و حیوانی وجود خود شد، یعنی متوجه زمینی بودن خود شد؛ پس این توجه او را به زمین فرستاد و همانند سایر زمینیان کرد. البته او توبه کرد و خداوند توبه‌اش را پذیرفت؛ و چون توبه‌اش را پذیرفت ما انسان ماندیم و از حیوانات متفاوت شدیم.
بدین ترتیب پاسخ ج هم این است که مساله حیا به عنوان امری فطری که خاص انسان است اقتضای نوعی پوشش دارد حتی در مقابل همسر؛ از این روست که اغلب زن و شوهرها در اغلب اوقاتشان، حتی اگر در خانه تنها باشند کاملا برهنه نمی‌شوند؛ یعنی انسان اساسا با پوشیدن لباس یک نحوه شرم و حیا دارد؛ و در احادیث هم داریم که برهنه شدن کامل زن و شوهر در برابر هم کراهت دارد و نیز داریم که پیامبر اکرم ص چنان باحیا بودند که هیچیک از همسران پیامبر ص نیز هیچگاه شرمگاههای ایشان را ندیدند.
البته خداوند در آیه ۲۶ دو کارکرد اصلی برای نزول لباس برشمرد: پوشاندن شرمگاه [= تثبیت حیا] و مایه زینت بودن؛ و شاید علت اینکه عموم زن و شوهرها در عمده اوقات خلوت خویش نیز کاملا برهنه نمی‌گردند همین باشد که علاوه بر آن شرم و حیا، یک نحوه زیبایی خاصی را با پوشش طلب می‌کند؛ و همین است که موجب شده که حتی فاحشه‌ها در کاباره‌ها نیز در مقام عشوه‌گری از مردان از ابتدا برهنه کامل نمی‌آیند.
از این رو، انقلاب جنسی را که مقدمه‌ای برای ترویج برهنگی بود، می‌توان یکی از بزرگترین دستاوردهای شیطان در تاریخ بشر دانست؛ و در مقابل آن، اهمیت حجاب به عنوان یک واجبی که چون منطبق بر فطرت است می‌تواند در مقابل این سیل بنیان‌کن مقاومت کند و هویت انسانی انسان را نگه دارد بیشتر آشکار می‌شود (برای بحث بیشتری در این زمینه ر.ک: حجاب مدخلی بر کنشگری زن مسلمان)
2) «فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ ... وَ قالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدينَ»
شیطان برای فریفتن انسان بر روی دو مطلب دست گذاشت: فرشته شدن یا جاودانه شدن: دو خواسته‌ای که هر انسانی در سر دارد، و اگر مسیر خدا را طی کند بهتر از آن را به دست می‌آورد:
آدم از فرشتگان بالاتر بود، چرا که مسجود ملائکه قرار گرفت؛ و جاودانگی او عمیقتر از جاودانگی هر موجود دیگری است، زیرا خدا از روح خود در او دمیده و روح خدا زوال‌پذیر نیست؛ با این حال، فریب خورد. چرا؟
تحلیل تخصصی انسان‌شناختی
انسان موجودی است که بیشترین ظرفیت‌ها را دارد؛ چرا که در برترین قوام (احسن تقویم) آفریده شده (تین/4) در عین حال، مبدا حرکت وی را از پست‌ترین و پایین‌ترین موقعیت عالم (اسفل سافلین) قرار داده‌اند (تین/5). حتی در میان موجودات زمینی هم این وضعیت کاملا آشکار است: انسان بیشترین ظرفیت رشد و تکامل را در میان تمام جانداران برخوردار است، در عین حال در ابتدای تولدش بسیار ضعیف و ناتوان است به نحوی که تا مدتها نیاز به سرپرستی و نگهداری ویژه دارد. (مثلا نزدیک‌ترین رده حیوانی به انسان، پستانداران هستند که عموماً بچه بعد از تولد خودش حرکت می‌کند و سراغ پستان مادر می‌رود، اما بچه انسان تا مدتها همین حرکت را هم ندارد و باید مادر نزد او برود و پستان در دهانش بگذارد).
درواقع انسان به صورت بالقوه بالاترین جایگاه در عالم را (که همان خلیفة‌اللهی است) می‌تواند به دست آورد، اما:
1) به صورت بالفعل، بسیاری از اوّلیات سایر حیوانها را هم ندارد، چه رسد به وضعیت فرشتگان (که هریک در حد وجود خود، بهره‌مند از علمِ بی‌خطا و قدرتِ بی‌خلل هستند). و
2) چون طی مراحل برتر برای انسان، با مردن و زنده شدن همراه است (که هر انسانی حداقل دو مرگ و دو زندگی دیگر در پیش رو دارد تا بتواند از عالم دنیا به عالم برزخ و از آنجا به عالم قیامت صعود کند) جاودانه بودن (یعنی تجربه «ماندن» بدون «مردن») برای او یک آرزوست.
به نظر می‌رسد که بدین جهت است که شیطان توانست انسان را فریب دهد: یعنی وضعیت بالقوه وی را (که محصول عهد وی با خداست) به عنوان مانعی برای وضعیتی که او طالب آن است، معرفی کرد و وضعیت بالفعل موجودات دیگر را – که البته دیگر نمی‌توانند به آن وضعیت نهایی انسان برسند- به رخ وی کشید؛ و این گونه انسان فریب خورد.
3) «فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُورِيَ عَنْهُما»
خدا یک اموری را در انسان قرار داده و مخفی کرده و نخواسته آشکار شود؛ آن امور جزء ظرفیت‌های انسان هست، اما به هر دلیلی آشکار شدنش به سود انسان نیست. اما شیطان اصرار دارد که آنها را آشکار کند.
4) «قالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدينَ»
کسی که به خیرخواهی خدا اعتماد نکند، حتما مغلوب شیطان خواهد شد:
خداوند آدم و حوا را از آن درخت منع کرد؛ اما دلیلش را به آنها نگفت. شیطان دلیلی باطل تراشید که مبنای این دلیل آن بود که خدا خیرخواه شما نبوده است و خواسته شما را از یک خیر عظیم‌تر محروم کند.
ثمره آیه در سبک زندگی
در عین حال که دانستن فلسفه احکام در مواردی می‌تواند مفید باشد، اما اشتباه است که انتظار داشته باشیم فلسفه همه احکام دین – که خدا فروفرستاده – را با همین عقل محدود خود بفهمیم. ظاهرا این جمله که امروزه بسیار رایج شده که «من تا دلیل کاری را ندانم آن را انجام نمی‌دهم» همان زمینه‌ای است که شیطان بر اساس آن توان فریب انسان را پیدا می‌کند.
به چنین افرادی دو نکته را باید گوشزد کرد:
الف. همان گونه که یک آدم دیپلمه با سطح اطلاعاتی که دارد نمی‌تواند مکانیسم تاثیرگذاری داروهای تخصصی (مثلا چرایی تجویز فلان داروی تخصصی برای فلان بیماری قرنیه چشم) را بفهمد؛ اینکه انتظار داشته باشیم با این حد از اطلاعات محدود خود، فلسفه تمامی دستورالعمل‌هایی که قرار است ما را از هفت آسمان برتر کند بفهمیم، ناشی از خامی و نفهمیدن قدر و قیمت علم است.
ب. آیا واقعا خدا خیرخواه‌تر و عالم‌تر به خیر و صلاح ماست، یا یک پزشک متخصص؟ چرا به نسخه‌های پزشکانی که این همه در کارشان خطا دیده‌ایم و به خیرخواهی همه‌شان هم ایمان نداریم، اعتماد می‌کنیم؛ اما تا پای عمل به دستورات خدا می‌رسد دنبال چون و چراییم؛ چون و چراهایی که، چون هنوز توان درک عمیق مساله را نداریم، شیاطین جن و انس بر موج مطالباتمان سوار شده، با یک توجیهات شیطانی براحتی فریبمان می‌دهند و دقیقا خلاف مقصود الهی را به عنوان فلسفه آن حکم القا می‌کنند تا ما را از عمل به دستور خدا بازدارند.
ضمنا جالب است که بسیاری از اینها که تا پای دستورات خدا به میان می‌آید چنین طالب استدلال می‌شوند در بسیاری از امور دیگرشان (مانند مدگرایی ویا بسیاری از خرافات مدرن مانند نحوست عدد13 و ...) بویی از استدلال در زندگی‌شان مشاهده نمی‌شود.
5) «قالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدينَ»
اینکه انسان دوست داشته باشد مثل فرشته‌ها باشد یا زندگی جاودان داشته باشد، بخودی خود چیز بدی نیست. آنچه بد است این است که این را به چه قیمتی می‌خواهد به دست آورد؟ به قیمت مخالفت با نهی الهی؟
این تمام زندگی ماست: هرجا کار حرامی مرتکب می‌شویم، طبیعی است که دنبال لذتی باشیم، اما آیا آن لذت به مخالفت کردن با دستور خدا می‌ارزد؟
هرکس در عمرش یک گناه کرده باشد، نشان داده که در موقعیت آدم و حوا بود، چه می‌کرد!
6) «قالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدينَ»
وقتی انسان چیزی دلش می‌خواهد زمینه فریب خوردنش بالا می‌رود و حتی از خود سوال نمی‌کند آیا واقعا این وسیله‌ای که پیشنهاد داده‌اند مرا به هدف خود می‌رساند؟
آدم و حوا دلشان می‌خواست فرشته شوند یا جاودان شوند، شیطان هم همین را عاملی قرار داد که آنها را به خوردن از آن درخت بکشاند. آخر چرا با خود فکر نکردند که واقعا، آیا امکان دارد خدایی که آنها را از این درخت بازداشته، به خاطر این بوده باشد که بخواهد خیری را از آنها دریغ کند؟!
ثمره اخلاقی
در مورد خواسته‌های دلمان خیلی مراقبت کنیم. حتی خواسته‌های خوبی مثل فرشته شدن و یا جاودانه شدن، اگر رنگ و بوی خدایی نداشته باشد، می‌تواند عالم سقوط و انحراف انسان شود.
7) «قالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدينَ»
فرشته‌گون شدن و جاودانه شدن، به خودی خود دو مطلب اخلاقی و جزء امور فطری در انسان است. اما همین دو امر کاملا اخلاقی هم اگر در مسیر خدایی قرار نگیرند عامل هبوط انسان می‌شوند.
این آیه بخوبی نشان می‌دهد که شیطان حاضر است به بهانه فرشته شدن و جاودانه شدن ما را به مخالفت با خدا بکشاند، پس اگر کسی حتی در ظاهر همچون فرشتگان و یا جاودانه شد، اما به خدا پشت کرد، حقیقتا هبوط کرده است.
بحث تخصصی فلسفه اخلاق
امروزه در جوامع غربی، و اخیرا در جامعه ما از طرف برخی روشنفکرمآبان، بشدت از اخلاق سکولار و معنویت بی‌خدا دفاع می‌شود. اما حقیقت این است که اخلاق سکولار هیچ برتری‌ای بر بی‌اخلاقی ندارد. در واقع، اگر خدا جدی گرفته نشود، اخلاقی‌ترین اهداف (که همچون فرشته بودن را می‌توان اوج رفتارهای اخلاقی دانست) تنها و تنها ترفندی هستند که با آن انسانها از خدا فاصله بگیرند. این همان است که قبلا اشاره شد که وجود برخی رفتارهای ظاهرا اخلاقی در جوامع کفر هیچ ارزش عمیقی ندارد و فقط حرکت در مسیر انحرافی را تسهیل می‌کند. (توضیح بیشتر در جلسه236، تدبر4 https://yekaye.ir/al-aaraf-7-17/ )
تدبر زیر در تاریخ ۲۶/۷/۱۴۰۲ اضافه شد
۸) «لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما»
با اینکه در قرآن کریم کلماتی مثل «عورة» و «فرج» بسیار به کار رفته چرا در داستان حضرت آدم در تمامی موارد برای اشاره به این اندامهای خاص انسان از کلمه «سوآت» استفاده شده است؛ و در هیچ جای دیگر قرآن برای اشاره به این اندامها از این تعبیر استفاده نشده است؟
الف. چنانکه در نکات ترجمه بیان شد این کلمه در اصل به هر چیزی که آشکار شدنش مایه شرمندگی انسان شود، اصلاق می‌شود و چون در این داستان می‌خواهد بر این حالت شرمندگی‌ای که برای آدم و حوا رخ داد تأکید کند اینجا از این کلمه برای اشاره به آن اندامها استفاده کرد اما در سایر کاربردهای قرآنی این نکته موضوعیت ندارد و لذا در جای دیگر به کار نرفته است.
ب. اگر به خود لغت توجه کنیم ترجمه دقیق آن «شرمگاه» است نه «عورت» و «فرج»؛ و شاید از همین بتوان نتیجه گرفت بعد از برهنه شدن، آن مقداری که حوا خود را پوشاند بیش از آن مقداری بود که آدم خورد را پوشاند؛ چرا که اساسا احساس شرم در زنان از حیث نمایان شدن بدنشان محدوده خیلی بیشتری از مردان را شامل می‌شود؛ چنانکه حتی در زمانه ما که برهنگی ترویج می‌شود، باز عرف زنان غیرمسلمان نیز محدوده گردن تا ساق را عموما می‌پوشانند؛ و حتی در فضاهایی که خیلی برهنگی رایج شده باز حداقل زنان علاوه بر عورت، سینه خود را نیز می‌پوشانند؛ چنانکه مثلا این را در روال متعارف لباس مایوی زنانه (که حتی در استخرهای صرفا زنانه استفاده می‌شود) می‌توان دید. علی‌القاعده ذهنیت اغلب ما هم از واقعه بهشت این است که وقتی برهنه شدند لااقل حضرت حوا به پوشاندن عورت اکتفا نکرده و قسمتهای بیشتری از بدن خود را پوشیده باشد.
ج. ...